اۋىل امان. ادام شىعىنى جوق. سۋعا كەتكەن ونشاقتى مالدىڭ ورنى تولار. دەگەنمەن كەشەگى نوسەر جاۋىن كوپشىلىكتى ۇرەيلەندىرىپ, كوڭىلگە قورقىنىش ۇيالاتقانى انىق. مۇنداي تاسقىن سۋدى سوڭعى قىرىق جىلدا كورمەگەن قاسقاسۋلىقتار بۇگىندە ەرتەڭگى كۇننىڭ قامىن جاساۋدا.
ءيا, سارسەنبى كۇنى ءتۇس اۋا نوسەرلەتە جاۋعان جاڭبىر ءاپ-ساتتە تولەبي اۋدانى جوعارعى قاسقاسۋ اۋىلىن ابىگەرگە سالدى. ارناسى تولا اققان اساۋ ارىندى قاسقاسۋ وزەنى جولىنداعى تاس-توپىراقتى, جيەگىندەگى بىرەن-ساران تال-تەرەكتى قوپارا كوپىرگە كەپتەدى. مۇنداي ەكپىنگە كوپ شىداس بەرمەگەن كوپىر قيراپ, تاس-تەمىرى سۋ اعىنىنا ىلەسە كەتكەن. تاۋدان قۇلاي اعاتىن وزەن سۋى كەشەگى سىلدىرى مەن سۇلۋلىعىن مۇلدە جوعالتقان, ءتۇسى سۋىق تا گۇرىلى ۇرەيلى.
وسى ءبىر كورىنىس بالا كەزدەگى ءبىر وقيعانى كوز الدىما قايتا اكەلگەن-ءدى. ءدال وسىنداي سۋ تاسقىنى ورىن العان سول جىلى 4-5 جاستاعى ويىن بالاسى ەدىك. تاسقىن سۋ ءبىر جىلقىنى اعىزىپ اكەلىپ, وسى كوپىرگە تىرەگەن. اۋىلداعى ەرەسەك اتاۋلى سول جىلقىنى قۇتقارۋدىڭ قامىندا. وزەن سۋىنىڭ ارناسى تولىپ, جاعانى الا باستاعان. ۇلكەندەرمەن جاعالاسىپ كوپىرگە جەتكەنمىن. ەر ازاماتتاردىڭ ءبىرى جىلقىنىڭ جالىنا جارماسىپ, ەندى ءبىرى قۇيرىعىنان ۇستاعان. «قۇلاعىنا سۋ كەتىپ قالماسىن, سۋ كىرسە, قۇتقارۋ قيىن», دەپ جانتالاسا جىلقىعا جاقىنداعان انامدى بايقاپ قالدىم. انامىز قارۋلى كىسى ەدى, جىلقىنىڭ قامىس قۇلاعىن قوس قولداي ۇستاپ, ەركەكتەرگە كومەكتەسە باستادى. كوپشىلىك اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ جىلقىنى قۇتقارىپ الدى.
ال كوپىردى سۋ شايىپ كەتتى. سول وقيعا, جىلقىنىڭ مۇڭدى جانارى كۇنى كەشە كوز الدىما قايتا ورالدى. ءيا, 40 جىلدان استام ۋاقىت وتە تاعى ورىن العان تاسقىن سۋ قاسقاسۋ وزەنى بويىنداعى 4 كوپىردى شايىپ كەتتى. سەگىز ءىرى قارا جانە ۋاق مال سۋعا باتقان. وقيعا ورنىنا اۋدان اكىمى باۋىرجان وماربەكوۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جۇمىس توبى كەلىپ اۋىل تۇرعىندارىنا كومەكتەسۋدە. «جوعارعى قاسقاسۋ اۋىلىندا 800-گە جۋىق حالىق 150 وتباسى تۇرادى. تاسقىن سۋدان ۇيلەرگە زاقىم كەلگەن جوق. تۇرعىندارعا كومەك كورسەتىلە باستادى. ايتا كەتكەن ءجون, اۋدان اكىمى باۋىرجان وماربەكوۆتىڭ باستاماسىمەن بۇعان دەيىن قاشىرتقىلار جاسالىپ, ارىقتار قازىلعان بولاتىن. سونىڭ دا كومەگى بۇگىن ءتيىپ وتىر, ايتپەسە تاسقىن سۋ تۇرعىندارعا كوپ زالال كەلتىرۋى مۇمكىن ەدى», دەيدى قاسقاسۋ اۋىل وكرۋگىنىڭ اكىمى تالعات قامىتبەكوۆ. قازىرگى تاڭدا اۋىل قالىپتى تىرشىلىگىن جالعاستىرۋدا, سۋدان كەلەر قاۋىپ جوق.
نوسەرلەتە جاۋعان جاڭبىر سالدارىنان تۇركىستان وبلىسىنىڭ تولەبي, قازىعۇرت, سايرام, ورداباسى, بايدىبەك اۋداندارىندا سۋ تاسقىنى ورىن الىپ, بىرقاتار اۋىل زارداپ شەكتى. ەڭ كوپ زارداپ شەككەن تولەبي اۋدانى بولىپ وتىر. وسى ورايدا وبلىس اكىمى ومىرزاق شوكەەۆ تولەبي اۋدانىنداعى سەلدەن زارداپ شەككەن اۋماقتاردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەستى. تولاسسىز جاۋعان نوسەر جاۋىننىڭ اسەرىنەن وزەندەردىڭ سۋ دەڭگەيى كوتەرىلىپ, ارىق-اتىز, قىر-سايلاردان جينالىپ اققان سۋ 6 ەلدى مەكەندەگى 215 تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەن. «بۇل سوڭعى جىلدارى العاش رەت ورىن العان تابيعي قۇبىلىس. قاۋىپسىز اۋماققا كوشىرىلگەندەرىڭىز دۇرىس بولدى. ۇيلەردى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇزەتەدى. ۋايىمداماڭىزدار. سامان ءۇي قۇلاسا, وزدەرىڭىز ءۇشىن قاۋىپتى. بارلىق اۋداندار كومەككە كەلەدى», دەدى ومىرزاق ەستاي ۇلى اۋدان تۇرعىندارىمەن كەزدەسۋىندە. سونداي-اق وبلىس اكىمى جەدەل قۇرىلعان شتاب وتىرىسىن وتكىزدى. اۋداندا زارداپ شەككەندەرگە شۇعىل كومەك كورسەتۋ, قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەندەردى قاجەتتى زاتتارمەن, ىستىق تاماق, كيىم-كەشەكپەن قامتاماسىز ەتۋ, بارلىق جاعدايلارىن جاساۋ اۋدان اكىمدىگىنە جۇكتەلدى. كورشى اۋداندار كومەككە كەلەتىن بولادى. قاجەتتى ماتەريالدار, جۇمىس كۇشى, تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ, قۇلايىن دەپ تۇرعان ۇيلەردەن م ۇلىكتەردى شىعارۋ دا مىندەتتەلدى. جەدەل قۇرىلعان شتابتى باسقارۋ وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەيىرجان مىرزاليەۆكە جۇكتەلدى. نوسەر جاۋىننان ۇيلەرى ب ۇلىنگەن ازاماتتاردىڭ شىعىنى ارنايى ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن انىقتالادى. جارامسىز بولعان ۇيلەر مەن جوندەۋدى قاجەت ەتەتىن باسپانالاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جاعى قاراستىرىلۋدا. «جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى توتەنشە جاعدايدىڭ سالدارىن ءوز كۇشىمىزبەن جويامىز. وعان تاجىريبەمىز جەتكىلىكتى. سەل سالدارىمەن كۇرەستە ماقتاارال تاجىريبەسىن پايدالانامىز. سۋ شايعان اۋماقتار سەكتورعا بولىنگەن. ولارعا كومەككە كەلگەن اۋدانداردىڭ باسشىلارى جاۋاپتى. جۇمىلىپ توتەنشە جاعدايدى ەڭسەرۋگە بارلىق مۇمكىنشىلىك بار», دەدى وبلىس اكىمى توتەنشە جاعداي جونىندەگى شتاب وتىرىسىندا.
اۋدانداعى ەكپىندى اۋىلىنىڭ 4 جەكە تۇرعىن ۇيىنە جانە 15 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا سۋ كىرگەن. دوستىق اۋىلىن سۋ الا باستاعاندىقتان, تۇرعىندار ەۆاكۋاتسيالانعان. لەڭگىر قالاسىنداعى ت.تاجىباەۆ اتىنداعى مەكتەپ پەن كيەلى تاس اۋىلىنداعى سۇلتان رابات مەكتەبىندە ەۆاكۋاتسيالىق ورتالىقتار قۇرىلدى. تولەبي اۋدانىنىڭ اكىمى باۋىرجان وماربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭ كۇردەلى جاعداي سۇلتانرابات ەلدى مەكەنىندە قالىپتاسقان. اۋىلدىڭ ساۋران كوشەسىندە جانە دوستىق ەلدى مەكەنىندەگى جىلقىباەۆ كوشەسىندە نوسەرلى جاڭبىردىڭ سۋى جالپى جيىنى 77 تۇرعىن ءۇيدىڭ اۋلاسىنا كىرگەن. وقيعا ورنىنا تجد-ءنىڭ 82 قىزمەتكەرى, 8 دانا تەحنيكاسى, 11 موتوپومپا جانە جەرگىلىكتى اۋدان اۋىل اكىمدىكتەرىنەن 25 قىزمەتكەر, 4 دانا تەحنيكا كۇشى جۇمىلدىرىلدى. ال اۋدان ورتالىعى لەڭگىر قالاسىندا 20 اۋلا سۋ استىندا قالعان. لەڭگىردەگى №5 كاسىبي-تەحنيكالىق كوللەدج بازاسىندا زارداپ شەككەن سۇلتان رابات اۋىلىنىڭ 150 تۇرعىنىنا ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكت ۇيىمداستىرىلدى. ول جەرگە 70 ادام جايعاستىرىلدى. تاعى 80 ادام جاقىن ماڭداعى تۋىستارىنىڭ ۇيىنە ورنالاسقان. قوسىمشا كوكسايەك ەلدى مەكەنىندە ورنالاسقان №9 كوپسالالى كوللەدجىندە 150 ادامعا ارنالعان ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكت دايىندالدى. قازىرگى تاڭدا بۇل اۋىلداردا سۋ تاسۋ قاۋپى جوق. اۋدان ورتالىعى تۇرعىندارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي سەل سوناۋ 1968 جىلى بولعان. سول كەزدە تاسقىن سۋلاردان قورعانۋ ماقساتىندا ارنايى كانالدار قازىلعان. الايدا ول كانالدار بەرتىنىرەكتە بىتەلىپ, تۇرعىن ۇيلەر سالىنىپ كەتكەن. سونداي-اق تۇرعىندار تاسقىن سۋدىڭ قالا كوشەلەرىنە كىرۋىنە ارىق-اتىزداردىڭ تازالانباۋى دا سەبەپ بولعانىن ايتۋدا. كوشەلەردىڭ بويىنداعى ەكى جاقتاما ارىقتار بىتەلىپ قالعان. ياعني كەشەگى سۋدىڭ ۇيلەردىڭ اۋلاسىنا كىرگەنىنە تۇرعىندار وزدەرىن دە كىنالى ساناپ وتىر.
نوسەرلى جاۋىن سالدارىنان تۇركىستان وبلىسىنىڭ تاعى ءۇش اۋدانىندا تۇرعىن ءۇي اۋلالارىن سۋ باستى. قازىعۇرت اۋدانى اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, كەشكى ساعات 19:30 شاماسىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ بايلانىس تورابىنا التىنتوبە, جىگەرگەن, س.راقىموۆ اۋىلدىق وكرۋگتەرى تۇرعىندارىنان ءۇيدىڭ اۋلاسىنا جاڭبىر سۋى جينالعانى تۋرالى حابار كەلىپ تۇسكەن. اۋدان اكىمدىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, وقيعا ورنىنا قازىعۇرت اۋدانى توتەنشە جاعدايلار باسقارماسى مەن اۋدان اكىمدىگى قىزمەتكەرلەرى دەر كەزىندە شىعىپ, التىنتوبە اۋىلدىق وكرۋگى مەن قارجان ەلدى مەكەنىندە 2-ءۇي, ەمحانا, ءدارىحانا, 2-قوراجايدىڭ اۋلالارىنا سۋ كىرگەنىن انىقتاعان. ال جىگەرگەن اۋىلدىق وكرۋگى بويىنشا 30 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا سۋ كىرگەنى جانە 4 قورا قۇلاعانى تىركەلدى. س.راقىموۆ اۋىل وكرۋگى قىزىلاتا ەلدى مەكەنىندە 4 ءۇي, مەشىتتىڭ اۋلاسىنا سۋ كىرگەنى انىقتالعان. كوكىبەل سۋ قويماسىنىڭ (151,0 مىڭ م3) تولۋىنا بايلانىستى ەلدى مەكەندەگى 27 وتباسىنىڭ 133 ادامى كوكىبەل مەكتەبىنە ەۆاكۋاتسيالانىپ, ازىق-ت ۇلىكپەن, مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. وقيعا ورنىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمىنىڭ 30 قىزمەتكەرى, اۋدان, اۋىل اكىمدىگىنىڭ 15 قىزمەتكەرى 6 تەحنيكا جانە 5 موتوپومپامەن ءۇي اۋلالارىنان سۋ شىعارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. اپاتتان زارداپ شەككەندەر جوق. قازىرگى ۋاقىتتا جاعداي تولىق باقىلاۋعا الىنىپ, كەلتىرىلگەن زالال شىعىندارى ەسەپتەلۋدە. سونداي-اق ارىقتاردى تازالاۋ جۇمىستاردى جۇرگىزىلۋدە.
ال سايرام اۋدانىندا نɵسەرلi جاۋىن-شاشىننىڭ سالدارىنان اقسۋكەنت, قاراسۋ, قارابۇلاق, مانكەنت اۋىلدارىنداعى 7 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا سۋ جينالعان. اۋدان اكىمدىگى, تجب باسشىلىعى مەن اۋىل əكiمدەرi تاراپىنان دەر كەزىندە ءتيىستى الدىن الۋ شارالارى قابىلدانىپ, سۋ سورعىش موتوپومپالارىمەن ءۇي-اۋلاسىنداعى سۋ سورىلدى. Cونىمەن قاتار بايدىبەك اۋدانىندا دا جاۋىن-شاشىن سالدارىنان سۋ تاسقىنى بولدى. اقباستاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى تۇراقتى ەلدى مەكەنىندە تۇتارىق كانالى 4 جەرىنەن بۇزىلىپ, اۋىلدى سۋ باسقان. اۋدان اكىمدىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2 قورا قۇلاعان. سونىمەن بىرگە قىرداعى ساي-سالالاردان اعىپ كەلگەن سۋلاردىڭ سالدارىنان بورالداي اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قاراتاس اۋىلىنىڭ 6 ۇيىنە, بورالداي اۋىلىندا 6 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا سۋ كىرگەن. توتەنشە جاعداي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن تۇراقتى اۋىلىنان 55 ادام اقباستاۋ اۋىلىنداعى ش.ءۋاليحانوۆ ورتا مەكتەبىندەگى ەۆاكۋاتسيالىق پۋنكتكە ورنالاستىرىلدى.
جالپى, تولەبي, قازىعۇرت, بايدىبەك اۋداندارىندا 4 ءۇيدى سۋ باسىپ, 522 ءۇيدىڭ اۋلاسىنا سۋ كىرگەن, 258 ادام قاۋىپسىز جەرگە كوشىرىلگەن. سۋ تاسقىنى زاردابىن جويۋعا 612 مامان مەن 84 تەحنيكا 47 موتوپومپا جۇمىلدىرىلدى.
تۇركىستان وبلىسى