كوكتەم شىعا مالى تولدەپ, ۋىز كوجەدەن ءدام تاتۋعا شاقىرعان تۋىسقانىمىز قازىعۇرت اۋدانىندا تۇرادى. تۇركىستان مەن وڭتۇستىك اۋدانداردى بايلانىستىراتىن داڭعىل جولدا بۇگىندە كولىك كوپ. كورشى وزبەكستان ەلىمەن قارىم-قاتىناس جاقسارا تۇسكەلى جولاۋشى تاسىمالدايتىن ۇلكەن اۆتوبۋستاردىڭ دا, ساۋدا-ساتتىقپەن اعىلىپ جاتقان ءىرى جۇك كولىكتەرى دە مولايعان.
قازىعۇرت اسۋىنان وتەتىن كۇرە جولدىڭ بويىندا اۋىل تۇرعىندارى ايران-ءسۇتىن, قىمىزى مەن قىمىرانىن, قۇرت پەن ىرىمشىگىن ساۋدالاپ تۇر. بۇل كورىنىس جولاۋشىلارعا جاقسى تانىس. سۇرانىس بولعاندىقتان دا اعارعانىن ساتۋشىلاردىڭ جول بويىن ساۋدا ورنىنا اينالدىرعالى قاشان. اۋداندا مال ءونىمى, اعارعان مول ەكەنىن وسى ءبىر كورىنىس تە اڭعارتادى.
تۋىسقانىمىز ادەيىلەپ شاقىرعان كادەلى دە جەڭسىك تاعامنان ءدام تاتۋعا اۋىلداستارى مەن اۋىل اقساقالدارى دا كەلىپتى. وتە ءدامدى, ءارى قويۋ كوجەدەن اۋىز تيگەن اقساقالداردىڭ ءبىرى ەسىك جاقتاعى ءۇي يەسىنە قاراتا «كەلىن, تاعامدى قارا ۋىزدان دايىندادى ما, الدە سارى ۋىزدان با؟» دەگەن ساۋال تاستادى. اقساقال ايتىپ وتىرعان قارا ۋىز – تولدەگەن مالدىڭ ەڭ العاشقى ءسۇتى, سارى ۋىز – ءتول ەمگەننەن كەيىنگى ءسۇت. ال ءبىر تاۋلىكتەن كەيىنگى ءسۇتتى اق ۋىز دەيتىنىن اۋىلداعىلار جاقسى بىلەدى. وتاعاسى دا مۇدىرمەدى «سيىرىمىز 2-3 كۇن بۇرىن تولدەدى, كوجەڭىز ءتاتتى ۋىزدان ازىرلەنگەن, كوكە», دەدى ءتور جاقتاعى اقساقالعا قاراپ. باپپەن پىسىرىلگەن تاعامعا ريزالىق باتاسىن بەرگەن اقساقال كوشپەندى قازاق اراسىندا وسىعان ۇقساس «كوتەناسار» سالتى دا بارىن ايتتى. «كوتەناسار – العاشقى ءتول تۋعاندا ارنايى كوتەن اسىپ, قوناق شاقىرۋ عۇرپى. مۇندايدا ۋاقىتىنان ەرتە, قىس مەزگىلىندە تۋعان تولدەر ەسەپكە الىنبايدى. كوپ نارسە زامانعا بەيىمدەلە وزگەرىپ, نە بولماسا قالىپ بارادى. ۋىز كوجە دايىنداپ باسىمىزدى قوسقانىڭا راحمەت!» دەدى اقساقال. ودان كەيىن داستارقان باسىنداعى اڭگىمە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ وزدەرىنەن ارتىلعان اعارعاندى قالاي ساۋدالاپ جاتقانىنا ويىستى. جول بويىنداعى ساۋدا ورىندارىنىڭ كوبەيە تۇسكەنى, ونداعى ونىمدەردىڭ ساقتالۋى مەن ساپاسى, تازالىعى مەن سانيتارلىق تالاپقا ساي بولۋى دا اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىلدى. اۋىل تۇرعىندارى ايتقانداي, ەندى جول بويىنداعىلاردىڭ ونىمىنە ۇلكەن كاسىپورىندار دا تاپسىرىس بەرەتىن بولادى. «قازىعۇرت» يندۋستريالىق ايماعىندا 2 گەكتار جەر تەلىمىندە ورنالاسقان «اسىل باستاۋ.كz» جشس-نىڭ قۇنى 602,7 ملن تەڭگەلىك «مايسىزداندىرىلعان قۇرعاق ءسۇت جانە سارى ماي شىعارۋ» جوباسى وسى ناۋرىز ايىندا ىسكە قوسىلماق. 20 ادامدى تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتيتىن كاسىپورىنعا رەسەيلىك جانە ۋكراينالىق قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان. جىلىنا 2 مىڭ توننا ءسۇت ءونىمىن وڭدەيدى. ءسۇت ءونىمىن اۋدانداعى اگروقۇرىلىمداردان جانە حالىقتان كەلىسىلگەن باعادا جيناقتاپ وڭدەۋ ارقىلى ارنايى ىدىستاردا قۇيىلعان قۇرعاق ءسۇت, سارى ماي, ايران, قايماق جانە ىرىمشىك شىعارۋ كوزدەلۋدە. كاسىپورىن جۇمىسقا تەك اۋدان تۇرعىندارىن الادى. قازىعۇرت اۋدانىنىڭ اكىمى, جۇرت ىسكەرلىگىن جوعارى باعالاپ جۇرگەن تولەگەن تەلعاراەۆ جەرگىلىكتى اگروقۇرىلىمداردى جانە تۇرعىنداردى اتالعان كاسىپورىنعا ءسۇت ءونىمىن وتكىزۋگە شاقىرىپتى. شاعىن وتباسىلىق ءسۇت فەرمالارى دا كوپتەپ اشىلۋدا ەكەن. مىسالى, وتكەن جىلى 29 شاعىن فەرما ىسكە قوسىلعان. مال باسى دا كوبەيە تۇسكەن. «سىباعا», «التىن اسىق», «قۇلان», «تابىنعا اسىل تۇقىمدى بۇقا» باعدارلامالارىنىڭ اياسىندا اۋداندا 3851 مال الىنىپتى.
ۋىز كوجەنىڭ قاي كۇنگى سۇتتەن دايىندالعانىن سۇراعان اقساقال داستارقان باسىندا جاستارعا قۇلاققاعىس ەتە جاقسى اڭگىمەلەردى دە ايتا وتىردى. «مالدىڭ ءتولى ۋىزعا ابدەن تويۋى كەرەك. ۋىزىنا تويماعان ءتول جۇدەۋ بولادى. سوندىقتان دا ۇلكەندەر مال ءتولىن ابدەن ەمىزىپ, ۋىزىنا تويدىرادى», دەيدى اقساقال. سونداي-اق داستارقان باسىندا قازىعۇرتتىق «قازان» كەسپە تۋرالى دا اڭگىمە قوزعالدى. ارينە ەر-ازاماتتار جاعى الدىمەن جاڭا اشىلعان جۇمىس ورىندارىن تىلگە تيەك ەتتى. اۋىل تۇرعىندارى ايتىپ وتىرعان كەسپەڭىز ءوندىرىسى قايتا جاڭعىرتىلعان, يندۋستريالدىق ايماقتا ورنالاسقان, «CG Foods Central Asia» جشس-نىڭ «تەز ازىرلەنەتىن تاعامدار» جوباسى اياسىندا شىعارىلۋدا. وتكەن جىلى 1,1 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا سالىنعان زاۋىت بۇگىندە 10 ءتۇرلى «قازان» جانە «Wai-Wai» ماركالى كەسپە ءونىمىن شىعارۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 80 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. كاسىپورىننىڭ دامۋ جوسپارىنا سايكەس الداعى جىلدارى جۇمىسشىلار سانى 300-گە جەتپەك. كاسىپورىن جىلىنا 1100 توننا ءونىم شىعارىپ, ونىڭ 20%-ى ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا, ال 80%-ى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتالادى. جالپى, «قازىعۇرت» يندۋستريالىق ايماعىندا 7,3 ملرد تەڭگەلىك 193 جۇمىس ورنىن قۇرايتىن 5 جوبا ورنالاستىرىلعان. وسى ارادا ايتا كەتەرلىگى, اگرارلى اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا نازار اۋدارىلۋدا. اۋداندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان 19 ونەركاسىپ كاسىپورىنى وتكەن جىلى 7 840,3 ملن تەڭگەنىڭ ءونىمىن وندىرگەن. بيىل ءونىم كولەمىن 7 866 ملن تەڭگەگە جەتكىزۋ جوسپارلانۋدا. شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسى بويىنشا جالپى قۇنى 1223,9 ملن تەڭگەلىك 32 شاعىن جوبا ىسكە قوسىلىپ, 195 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى سانى 10151 بىرلىككە جەتىپ, جۇمىس ىستەپ تۇرعاندارىنىڭ ۇلەسى 96,7% بولعان. وسى باعىتتا اۋداندا 11795 ادام جۇمىسپەن قامتىلىپ, وندىرىلگەن ءونىم كولەمى 69 801,5 ملن تەڭگەنى قۇرادى. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى اياسىندا بۇگىنگە دەيىن جالپى 49 جوبا قولداۋ العان. «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 268 تۇلعا 921,5 ملن تەڭگە نەسيە الىپ كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋدا. سونىمەن قاتار «جاس كاسىپكەر» جوباسى اياسىندا اۋداننىڭ 18-29 جاس ارالىعىنداعى 199 ازاماتى جانە 136 كوپ بالالى انا, 19 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جان, جالپى 354 ادام شاعىن كاسىپتەرىن اشۋ ءۇشىن 505 مىڭ تەڭگەدەن قايتارىمسىز مەملەكەتتىك گرانت الىپ وتىر.
وسى سىندى جاقسى وزگەرىستەر ءسوز بولعان داستارقان باسىندا قاريالار ۋىز كوجە ءاربىر اۋلەتتى ۋىزداي ۇيىتاتىنىن ايتتى. «قازاقتىڭ «ۋىزداي ۇيىعان» دەگەن تىركەسىندە ۇلكەن ءمان جاتىر. بۇرىن اۋىل ادامدارى وتە ۇيىمشىل ەدى. ءبىر-ءبىرىنىڭ قاس-قاباعىنا قارايتىن. رەنجىتىپ الماۋعا تىرىساتىن. وسىنىڭ بارلىعى ۋىز كوجە ءدامىن بىرگە تاتقاننان دا شىعار. سول ىنتىماق, بىرلىككە سىزات تۇسىرمەڭدەر, سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ, جاس بۋىنعا ونەگە-ۇلگى ەتىڭدەر», دەپ اقساقال اق باتاسىن بەردى. ۋىز كوجە ىشكەن جۇرت «اق مول بولسىن» دەپ تىلەگىن ايتا تارقاستى.
تۇركىستان وبلىسى