ارحيۆكە اباي بولعان ءجون

جوبانىڭ ماقساتىن اقتاپ, تيىمدىلىگىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن حابارلامادا ونىڭ حالىققا پايدا­سى مول ەكەندىگى دە ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە 8500-دەي جۇمىس ورنى اشىلماق, ونىڭ 850 ورنى مۇگەدەكتەرگە ار­نالماقشى. قاراپ تۇرساق, ءتىپتى تا­ماشا جوبا ەكەن. جۇمىس ورىندارى دا اشىلادى, مۇگەدەكتەر دە قامتىلادى, قۇ­­جات­تار دا تسيفر­لا­نىپ, دەرەك­كوزدەر اشى­لادى, جا­رىققا جار­قىراپ شىعادى...

الايدا ارحيۆتەرگە ءجيى بارىپ جۇرەتىن جۋرناليست رەتىندە وسىندا ءبىر شيكىلىك بار ەكەنىن بىردەن سەزگەن ەدىك. وسىنشا قاراجات شىعارىپ, جەكەمەنشىك جشس اشپاي-اق, قا­راس­تىرىلعان قاراجاتتىڭ وننان ءبىرىن ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ وز­دەرىنە تو­لە­سە, بارلىق قۇجات­تارىن وزدەرى-اق تسيفر­لاندىرىپ بەرمەس پە ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە بۇلار ارحيۆ قا­زى­ناسىنا قالاي قاراۋدى بىلەتىن, جا­ناشىر جاندار ەمەس پە دەگەن ساۋالىمىزدى ارحيۆ ما­ماندارىنىڭ تالايىنا قويىپ كورگەن ەدىك. سويت­سەك, ءبارى ءبىر اۋىزدان ءبىزدىڭ ءسو­زىمىزدى قۇپتادى.

ەگەر قاراجات بولىنسە, سكانەرلەۋ ءوز قولىمىزدان ەركىن كەلەدى. قا­جەت بولسا, ءتىپتى, قوسىمشا ما­مان­دار دا تارتار ەدىك قوي. بىزدەگى كوپتەگەن تىگىندىنى اشۋعا دا بول­مايتىنىن, ال اشۋ كەرەك بولسا, ولارمەن قالاي جۇمىس ىستەۋ كە­رەكتىگىن كوشەدەن شاقىرىلعان, تابىس تابۋ ءۇشىن عانا جينالعان ادامدار قايدان بىلەدى؟ ارحيۆ مەملەكەتتىڭ قازىناسى ەمەس پە, ونى كىم كورىنگەنگە قالاي سەنىپ ۇستاتۋعا بولادى دەگەن سۇراقتاردى ايتىپ, ولار سارناپ قويا بەردى. اري­نە, حابارلاما جاساپ تۇرعان ءوز مينيسترلىكتەرى بولعاندىقتان, ولار اتى-جوندەرىن ايتپاۋدى ءوتىندى.

سونىمەن بىرگە ءبىز ارحيۆ قۇ­جاتتارىن جەكەشەنىڭ رەتتەۋىنە نەمەسە تسيفرلاندىرۋىنا زاڭ نە دەيدى ەكەن دەگەن ساۋالمەن «ۇلت­تىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» زاڭدى اشىپ كورگەن ەدىك. زاڭنىڭ ءبىرىنشى بابىنىڭ 2-تارماعىندا ارحيۆكە بەرىلگەن انىقتاما بىلاي دەيدى: «ارحيۆ – ارحيۆتىك قۇجاتتاردى جيناۋدى, ساتىپ الۋدى, جيناقتاۋدى, رەتكە كەلتىرۋدى, ساقتاۋدى, ەسەپكە الۋ مەن پايدالانۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعا نەمەسە ونىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەسى». دەمەك زاڭدا ەشقانداي كولدەنەڭ جشس نەمەسە باسقا كەلىپ, ونىڭ قۇ­جات­تارىن رەتتەۋگە, ساقتاۋعا, ەسەپكە الۋ­­عا جانە ت.ب. قاتىستىلىعى قاراس­تىرىلماعان.

1-باپتىڭ 9-تارما­عىندا «ار­حيۆتىك قۇجاتتاردى ەلەك­­تروندى نىسانعا اۋدارۋ» دەگەن تۇسىنىككە مى­ناداي انىقتاما بەرىلگەن: «ارحيۆتىك قۇجاتتاردىڭ ەلەك­ترون­­دى كوشىرمەلەرىن جاساۋ جا­نە ۋاكىلەتتى ورگانمەن كە­لىسۋ بو­يىنشا اقپاراتتاندىرۋ سالا­سىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ايقىن­داعان اقپاراتتىق جۇيەلەرگە ما­لىمەتتەردى كوشىرۋ» دەگەن ءسوز ەكەن. ال ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدا «ۋاكىلەتتى ورگان» دەگەن مۇلدە جوق قوي, جشس ءبارىن ءوزى كوشىرەدى, ءوزى تسيفرلاندىرادى, ءتىپتى اقپاراتتاردى كوشىرۋگە ەشكىم كەدەرگى جاسامايدى.

زاڭنىڭ 2-بابىنىڭ 1-تار­ما­عىندا «ۇلتتىق ارحيۆ قورى قا­­زاقستان حالقىنىڭ تاريحي-ما­دە­ني مۇراسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى جانە ونى قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق يگىلىگى رەتىندە مەملەكەت قور­عايدى» دەلىنگەن. ال وسى «ۇلت­تىق يگىلىكتى» ماماندار ەمەس, تا­بىس تابۋ ءۇشىن جينالعان جشس مۇ­شەلەرىنىڭ قولىنا قاراۋسىز بەرىپ قويۋدى مەملەكەتتىڭ ونى قورعاعانى دەپ ايتا الامىز با؟ كەزدەيسوق ادام ۇلتتىق يگىلىكتىڭ ءبىر بولىگىن جويىپ جىبەرسە, ونى كىم انىقتاي الادى؟ قالىڭ تىگىن­دىلەردى وعان كىم ساناپ بەرەدى دەيسىز؟ سونداي-اق جەكەمەنشىك جشس قۇجاتتاردىڭ ب ۇلىنبەي ساقتالۋىنا قاجەتتى تەمپەراتۋرانى, ىلعالدىلىقتى قامتاماسىز ەتە الا ما؟ ەتە المايدى, ويتكەنى مامان بولماعاندىقتان ول مۇن­دايدىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەيدى.

وسى زاڭدا مەملەكەتتىك ءارحيۆتىڭ اقپاراتتارىن جەكەمەنشىك ارىپ­تەستەر مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىمەن جەدەل قولدانا الادى دەگەن رۇقسات تا جازىلماعان. دە­مەك زاڭدا ونداي رۇقسات بولماسا, مۇن­داي ارەكەتتىڭ ءوزى زاڭسىز ەمەس پە؟

قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مە­تىنىڭ 2017 جىلعى 6 قاراشا­دا­عى №710 «مەملەكەتتىك-جەكە­مەنشىك ارىپتەستىك ءۇشىن بەرۋگە بولمايتىن نىساندار ءتىزىمىن بەكىت­ۋ تۋرالى» قاۋلىسىنىڭ 7-تار­ماعىندا وندايلاردىڭ قاتا­رى­نا «تاريحي-مادەني مۇرالار جانە مادەني قۇندىلىقتاردىڭ» بارى ايتىلعان. جوعارىدا اتال­عان زاڭدا «ۇلتتىق ارحيۆ قورى قا­زاقستان حالقىنىڭ تاريحي-ما­دەني مۇراسىنىڭ اجى­راماس بولىگى» ەكەندىگى اتاپ كور­سەتىلگەن. دەمەك ونى مەملەكەت-جە­كەمەنشىك ارىپ­تەس­ت­ىگى ماقساتىنا قول­دانۋعا بولماي­دى.

سونىمەن قاتار ماماندار مەم­لەكەتتىك ءارحيۆتىڭ باعا جەت­پەس قۇن­دى قۇجاتتارىن جەكەمەن­شىك­تىڭ قولىنا بەرۋ – ونىڭ ساق­تالۋىنا, ب ۇلىنۋىنە عانا ەمەس, سات­ىلۋىنا, سىيعا تارتىلۋىنا, جە­كە قاراۋلىق ماقساتتارعا دا قول­دانىلۋىنا جول اشۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىكتەردى دە كوپ ايتتى. ال اتالعان زاڭنىڭ 7-با­بىنىڭ 6-تارماعىندا «ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ مەملەكەتتىك مەن­شىكتەگى قۇجاتتارى مەملەكەت يەلى­گىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ, ساتىپ الۋ-ساتۋ, ايىرباستاۋ نەمەسە سىيعا تارتۋ, ياعني مەنشىك قۇقىعىن بەرۋگە بايلانىستى مامىلەلەر جاساۋ وبەك­تىسى بولا المايدى, سونداي-اق ولاردى تۇراقتى ساقتاۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرگە اكەتۋگە بولماي­دى» دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. ال جە­كە­مەنشىكتىڭ قولىنا بەرىپ قويسا, وسى تالاپتاردىڭ ورىندالارىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى؟

قورىتا ايتساق, مامانداردى الاڭداتىپ, زاڭ تالاپتارىن بۇ­زىپ, مەملەكەت مۇددەسىن اياققا باسىپ وتىرعان وسى شەشىمنىڭ قان­شا­لىقتى دۇرىس ەكەندىگىنە ءتيىستى ورگاندار نازار اۋدارار. اسىرەسە, ۇلان-عايىر مەم­لە­كەت قا­راجاتىنىڭ ءتيىمدى جۇم­­سا­لۋىن قاداعالايتىن ورگاندار كوز­جۇم­بايلىق جاسامايتىن شى­­عار دەپ ويلايمىز. ارينە, ارحيۆ قولجەتىمدى بولۋى كەرەك, بىراق ونىڭ ساقتالۋى دا اياقاستى ەتىل­مەۋى كەرەك.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى