جاۋىنگەر - بايلانىسشى

ءابدۋالى ءالمۇحان ۇلىنىڭ تۋىپ وسكەن مەكەنى قازىرگى وتىرار ءوڭىرى ەكەن. اتا-بابالارى كەزىندە ارقانىڭ جازىق دالاسىندا مال ۇستاپ كۇن كەشكەن. الايدا, قازاق دالاسىنداعى قازان توڭكەرىسىنە قاتىستى دۇربەلەڭدەر, اق-قىزىل بولىپ بەيكۇنا اۋىلداردى شاپقىنشىلىققا ۇشىراتقان قاسىرەتتى كەزەڭدەر, قىزىل يمپەريانىڭ سولاقاي ساياساتى كەسىرىنەن جاپپاي اشارشىلىققا, گەنوتسيدتىك قىرعىنعا ۇشىراپ, حالقىنىڭ جارتىسىنان ايرىلعان,  ادامداردىڭ اتا مەكەنىنەن بەزىپ, جان-جاققا تارىداي شاشىلىپ, ازىپ-توزىپ كەتكەن كۇندەرى قالاي ۇمىتىلار! مىنە, سول قاسىرەتتى كەزدەردە ءابدۋالى اعا دا بىرگە تۋعان تالاي باۋىرلارىنان ايرىلدى. ءوزى ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقان بويدان ەرەسەكتەردەن قالىسپاي ەڭبەككە ەرتە ارالاسقان. «وتىزىنشى جىلدارداعى قازاق حالقىن جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرۋگە شاق قالعان اشتىق ىندەتى ەل تاريحىنداعى ەڭ ءبىر قارالى كەزەڭ بولىپ تابىلادى. ونى قازاقستاندىقتار ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارماۋى ءتيىس» دەپ وتىرادى ەكەن ۇلاعاتتى ۇستاز.

ءبىز ءابدۋالى اعانى «ۇلاعاتتى ۇستاز» دەپ بەكەر ايتقان جوقپىز. ونىڭ سوعىسقا دەيىن دە, سوعىستان كەيىن دە بۇكىل ءومىرى حالىق اعارتۋ, ءبىلىم بەرۋ, ۇرپاق تاربيەلەۋ سالاسىنا باعىتتالىپ ءوتتى. 1940 جىلى تۇركىستان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىن ءتامامداپ, ءشاۋىلدىر اۋدانىنداعى اۋىلدىق مەكتەپتەرگە ساباق بەرە باستايدى. سوعىس باستالعاندا بارلىق اۋىل مۇعالىمدەرى ءتارىزدى وعان دا برون بەرىلىپ, اسكەرگە شاقىرتىلۋدان بوساتىلادى. الايدا, ول بروننان باس تارتادى. ارىس اسكەري كوميسسارياتىنا ءوتىنىش جازىپ, ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. قاشاندا «مالىم – جانىمنىڭ ساداعاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداعاسى» دەپ وسكەن حالىقتىڭ ۇرپاعى ەمەسپىز بە, قاتار-قۇربىسى تۇگەلدەي سوعىستا جاۋمەن جاعالاسىپ جاتقاندا, ءوزىنىڭ اۋىلدا قالعانىن بويىنا ار سانايدى.   «وتانىمىزعا قاۋىپ-قاتەر ءتونىپ تۇرعاندا مەن اۋىلدا قالاي جايباراقات جۇرمەكپىن؟ ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ قاتارلارىمنىڭ ءبارى مايداندا. مەن مايدانعا قاجەتتىرەك بولارمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن اسكەري كوميسساردىڭ سۇراعىنا. 

مايداندا ءابدۋالى اعانىڭ فزۋ-دا العان ماماندىعى ىسكە استى. ونى قازان قالاسىندا قايتا قۇرىلعان 123-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىنداعى بايلانىسشىلاردىڭ جەكە باتالونىنا قابىلدايدى. كوپ ۇزاماي بارلىق بايلانىسشىلاردى ساراتوۆ وبلىسى تاتيششەۆ اۋدانىنداعى كولوگريۆوۆكا سەلوسىنا جيناپ, كاسىبي دايارلىقتان قايتا وتكىزەدى. ۇرىسقا العاش رەت ستالينگراد تۇبىندەگى ەزوۆكا سەلوسىندا كىرەدى. جالپى, ءابدۋالى اعا سوۆەت-گەرمان سوعىسى تاريحىنداعى اسا ماڭىزدى ءىرى-ءىرى دەگەن ءۇش شايقاستى باستان كەشكەن ەكەن. ونىڭ ءبىرى – ستالينگراد تۇبىندەگى جان الىسىپ, جان بەرىسكەن ۇرىستار, ودان كەيىن كورسۋن-شەۆچەنكو جانە ياسسى-كيشينەۆ باعىتىنداعى شابۋىلدار. ول وسى شايقاستاردا ەكى رەت اۋىر جارالانىپ, گوسپيتالدە ەمدەلگەن. سوعىستى 69-شى زۆەنيگورود قىزىل تۋ وردەندى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قۇرامىندا اياقتاعان.

ءوزىنىڭ مايدانداعى جولى تۋرالى ءابدۋالى اعا «دوستىق-درۋجبا» اتتى رەسپۋبليكالىق جۋرنالدىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى اۆازحان بورانباەۆقا بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى: «سول كەزەڭدە ءبارىمىز دە بويىمىزعا قانات بىتكەندەي مايدانعا بارۋعا ۇمتىلدىق. نەمىستەرمەن سوعىسىپ, تەزىرەك جەڭىسكە جەتكىمىز كەلدى... 1943 جىلدىڭ مامىر ايىندا ءبىزدى ورتالىق مايدانعا جىبەردى دە, كوپ ۇزاماي كۋرسك دوعاسىنداعى ۇرىستارعا تاپ بولدىق. ونىڭ الدىندا, جولدا, ءبىز بومبالاۋعا ۇشىراعانبىز. سوندىقتان كەلگەن بويدان ءبىزدىڭ باتالوندى ستالينگرادتان شىعىس پرۋسسياعا دەيىن بارعان 65-ءشى ارميانىڭ 18-ءشى اتقىشتار كورپۋسىنا قوستى. ورتالىق مايدان, كەيىننەن بەلورۋس مايدانى قۇرامىندا ءبىز رەسەيدى, ۋكراينانى, بەلورۋسسيانى, پولشانى جاۋدان ازات ەتتىك, ياسسى-كيشينەۆ وپەراتسياسىنا قاتىستىق. ءبىزدىڭ باتالون كورپۋس شتابىن ونىڭ ديۆيزيالارىمەن بايلانىس جاساۋىن قامتاماسىز ەتتى. ناقتى ايتقاندا, بۇلار -- 37-ءشى گۆارديالىق جانە قاتەلەسپەسەم, 15-ءشى مەن 69-شى اتقىشتار ديۆيزيالارى بولاتىن. 1944 جىلعى ياسسى-كيشينەۆ وپەراتسياسى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنىڭ بالكان باعىتىن ۇستاپ تۇرعان نەمىس-فاشيست جانە رۋمىن اسكەرلەرىنىڭ ءىرى قۇرامالارىنا كۇيرەتە سوققى بەرگەن ستراتەگيالىق شابۋىلى بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سول جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا 2-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى ياسسى, ورگەي قالالارىنىڭ تەرىسكەي جاعىنان شەپ قۇرىپ, قورعانىسقا كوشتى. ال, 3-ءشى ۋكراينا مايدانىنىڭ اسكەرلەرى دنەستر وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, ونىڭ باتىس جاعالاۋىنداعى بىرنەشە بەكىنىستەردى باسىپ الدى...».

ءابدۋالى المۇقان ۇلىنىڭ سۇحباتىنان ءوزىنىڭ كوزبەن كورگەندەرى مەن ويعا تۇيگەندەرىن ۇشتاستىرا وتىرىپ, سوعىس تاريحىن, ءاربىر ۇرىستىڭ ءمان-مازمۇنىن جەتە بىلگەنىن اڭعارۋعا بولادى. اسىرەسە, الدىڭعى شەپتى كورپۋستىڭ شتابىمەن جالعاستىرىپ وتىراتىن بايلانىسشىلاردىڭ ەڭبەگى, ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ قاۋىپ-قاتەرى  باسقىنشى جاۋمەن قويان-قولتىق ايقاسىپ جۇرگەن جاۋىنگەرلەردەن ءبىر دە كەم ەمەس بولاتىن. ماسەلەن, دەسنا وزەنىن قيان-كەسكى ۇرىسپەن قيىپ ءوتۋ كەزىندە ءابدۋالى اعا مەن ونىڭ سەرىگىنە بايلانىس جەلىسىن قامتاماسىز ەتۋ تاپسىرىلادى. ولار ورمان اعاشتارىنان سول جەردە سال جاسايدى. يىعىنداعى كابەل كاتۋشكالارى ءۇشىن سالدىڭ شەتىنە  اربانىڭ دوڭعالاعىنان اينالىپ تۇراتىن قوندىرعى ورناتادى. بايلانىس جەلىسىنىڭ وزەن بەتىندە قالقىپ جاتپاۋى ءۇشىن  كىرپىش بايلاپ, سۋ استىنا جىبەرەدى. سودان بوراپ تۇرعان وت پەن وقتىڭ اراسىنان امان ءوتىپ, الدىڭعى شەپتەگى جاۋىنگەرلەرمەن بايلانىس ورناتادى. سونىڭ ارقاسىندا جاۋىنگەرلەر ىشكى جاقتان بەرىلەتىن كومەككە دەر كەزىندە قول جەتكىزەدى. ال, وسىنداي ەرلىككە تولى كۇندەر مەن تۇندەر ءابدۋالى المۇقان ۇلىنىڭ ومىرىندە جەتەرلىك ەدى...

ءابدۋالى اعا 1945 جىلدىڭ قازان ايىندا ەلگە ورالدى. كەلگەن بويدان تۋىپ وسكەن جەرى – ءشاۋىلدىر اۋدانىنداعى «كەڭەس» ورتا مەكتەبىندە فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى, كەيىن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. ەڭبەكتەن قول ۇزبەي ءجۇرىپ, اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ الدى.  جالپى, بۇدان كەيىنگى ءومىر جولى, ارادا توعىز-ون جىلداي جەرگىلىكتى پارتيا-سوۆەت ورگاندارىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعانى بولماسا, نەگىزىنەن حالىققا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ارنالىپتى. ونىڭ ىشىندە وسى سالاعا باسشىلىق جاساۋمەن وتكەن. اتاپ ايتقاندا, شىمكەنت اۋدانىنداعى «قىزىل وكتيابر» جانە ستالين اتىنداعى ورتا مەكتەپتەردە ديرەكتور بولىپ قىزمەت اتقاردى. بۇدان سوڭ ۇلاعاتتى ۇستاز, بىلىكتى باسشى, تاجىريبەلى مامان رەتىندە ءابدۋالى اعاعا شىمكەنت اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىن باسقارۋ جۇكتەلدى. كەيىن ارىس جانە ماقتاارال اۋداندارى ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالعاندا دا ول وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى زور ابىرويمەن اتقارا ءبىلدى.  1963 جىلى لەنگىر اۋدانىنىڭ (قازىرگى تولەبي) ءبىرىنشى مامىر اۋىلىنا كوشىپ كەلىپ, وسىنداعى بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقاردى. ءبىر جىلدان سوڭ ءبىرىنشى مامىر ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ اۋىسىپ, ون ءۇش جىل باسقاردى. زەينەتكەرلىككە شىققاننان سوڭ دا ءبىراز جىل وسى مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ, تالاي شاكىرتىن تۇلەتىپ ۇشىردى...

«قىراندار كوكتە سامعايدى» دەيدى حالىق. راس ءسوز. تاعدىردىڭ تالاي قيىندىعىنا توتەپ بەرىپ, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىعىن جوعالتپاعان, ادىلدىك پەن ادامگەرشىلىكتى ءاردايىم جوعارى ۇستاعان ابزال اكەنىڭ رۋحى دا سول ءبىر قىران قۇستاي قالىقتاپ جۇرگەن شىعار. ءالمۇحانوۆتار اۋلەتى ءۇشىن ول قاشان دا سول بيىكتەن تومەندەمەك ەمەس.

سۋحانبەردى ورازالى ۇلى,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى    

تۇركىستان وبلىسى.