ناعىز عالىمداردىڭ ۋاقىت كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرىپ, شىنايى قوعامنان ءبىر ساتى دا بولسا جوعارى تۇراتىنى راس بولسا كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە ءوزى اينالىساتىن عىلىم سالاسى مىقتاپ ورنىعىپ, ونىڭ جاڭالىعى مەن ءناتيجەسىن كورگەنشە عالىمنىڭ جۇيكەسىن تىنىش تاپتىرماسا كەرەك. سوندىقتان دا, عىلىم جولى اۋىر جول. وعان شىدايتىندار نەكەن-ساياق, ال ناعىز عالىم اتانۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سونداي جانداردىڭ ءبىرى كەشەگى كسرو-داعى حيميا سالاسىنداعى جەتەكشى عالىمداردىڭ ءبىرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك قازاقستانداعى كاتاليزدىك مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى دميتري ۆلاديميروۆيچ سوكولسكي بولاتىن. شىن مانىندە دە, عالىم بولۋدىڭ جولى قانشالىقتى اۋىر جول دەسەك, وسى جولدى تاڭدايتىن جانداردىڭ دا تاعدىرى ناعىز قيىندىق كورىگىندە شىڭدالعان سوقپاقتاردان تۇرسا كەرەك. دميتري ۆلاديميروۆيچ تە بالالىق شاعىندا كوپ قيىندىقتاردى باسىنان وتكىزدى.
نوۆوروسسيسك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا قاتىسقانى ءۇشىن ونىڭ اكەسى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, پاتشا ۇكىمەتىنىڭ تاراپىنان قۋدالاۋعا ۇشىراعان بولاتىن. مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭدە, ياكي 1909 جىلى اتا-اناسى رەسەيدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ءسويتىپ, ديما 1910 جىلى 4 ساۋىردە يرانداعى ەنزەلي قالاسىندا دۇنيە ەسىگىن اشادى. ءوز ەلى ەمەس, وزگە ەلدە, وزگە جەردە ءومىر سۇرگەن سوكولسكيلەر وتباسى قازان ءتوڭكەرىسىمەن بىرگە رەسەيگە قايتىپ ورالادى.
1929 جىلى مەكتەپتى بىتىرگەن ول سول كەزدەردە ن.د.زەلينسكي, ا.ب.فروست, ب.ا.كازانسكي, ا.ن.فرۋمكين, ۆ.ي.سپيتسىن سەكىلدى تاماشا حيميكتەر ءدارىس بەرەتىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. العاشقى كۇننەن-اق ءبىلىمگە ىنتىق شاكىرتتىڭ عىلىمنىڭ باسقا تۇرىنەن گورى حيميانىڭ ورگانيكالىق كاتاليز سالاسىن يگەرسەم دەگەن ىنتاسى ويانادى. 1934 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ول اسپيرانتۋراعا قابىلداندى. ول كەزدە ماسكەۋ اسپيرانتۋراسىندا, ونىڭ ىشىندە حيميا سالاسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن دەسەك, تىنىمسىز ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە دميتري ۆلاديميروۆيچ 1937 جىلى “كينەتيكا ي مەحانيزم رازلوجەنيا نەكوتورىح سولەي ديازونيا مەتالليچەسكوي مەديۋ” تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, ال 1948 جىلى ورگانيكالىق حيميا ينستيتۋتىندا “پروموتيروۆانيە ي وتراۆلەنيە نيكەلەۆىح كاتاليزاتوروۆ پري گيدريروۆاني ۆ جيدكوي فازە” اتتى تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دا تابىستى قورعادى.
د.ۆ.سوكولسكيدىڭ دەربەس عىلىمي قىزمەتىنىڭ العاشقى ساتىسى عالىمدار تىكەلەي وندىرىسكە, ەلدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق اۋداندارىنا كەتكەن العاشقى بەسجىلدىقتار كەزەڭىنە تۋرا كەلدى. 1937 جىلى دميتري ءۆلاديميروۆيچتى كسرو حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى الماتىعا جىبەردى.
بۇل كەزدە قازاقستاندا حيميا سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جوبالارى قۇرىلىپ جاتقان بولاتىن. سوعان وراي بولاشاق مامانداردى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىندە دايىنداۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان ەدى. د.ۆ.سوكولسكي الدىمەن ورگانيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى بولسا, 1939 جىلى فيزيكالىق حيميا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس ءجونىندەگى پرورەكتورى بولىپ تاعايىندالدى.
ول ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەگەن العاشقى جىلدارى عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ءىسىن باستى نازارعا الدى. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان دارىستەر, قارقىندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋمەن قاتار, وقىتۋشىلارعا ارنالعان ساباقتار وتكىزدى. قازاقستانداعى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى العاشقى عىلىمي كەڭەستەگى حاتشىلىق جۇمىسى – عالىمنىڭ 1939-1941 جىلدارى اتقارعان جۇمىستارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا.
ۇلى وتان سوعىسى دميتري ءۆلاديميروۆيچتىڭ عىلىمي-پەداگوگيكالىق قىزمەتىن ءۇزدى. 1942 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ول اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, قالالىق اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس شتابىنىڭ حيميالىق قىزمەتىنىڭ باستىعى, كەيىن شتاب باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. سويتە ءجۇرىپ, ول ۋنيۆەرسيتەتتە ءدارىس وقۋ ءۇشىن دە ۋاقىت تاپتى.
تەك 1945 جىلى كۇزدە عانا د.ۆ.سوكولسكي قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جۇمىسىنا قايتا ورالىپ, كاتاليز جانە تەحنيكالىق حيميا كافەدراسىن قۇرىپ, وعان باسشىلىق ەتتى, كوپ ۇزاماي ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ قىزمەت اتقاردى. سونداي-اق ول وسى كەزەڭدە قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى مەتاللۋرگيا, حيميا جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى, كەيىن حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1946 جىلى ورگانيكالىق كاتاليز لابوراتورياسىن باسقاردى. 1951 جىلى د.ۆ.سوكولسكي وسى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, قازاقستانداعى عىلىمنىڭ دامۋىنا كوپ كۇش-جىگەرىن جۇمسادى.
د.ۆ.سوكولسكيدىڭ نەگىزگى عىلىمي مۇددەسى كاتاليزدىك پروتسەستەر تەورياسىن جاساۋمەن قاتار سۋتەكتەندىرۋ تەورياسى, كاتاليزاتورلاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن تۇراقتىلىعى, گيدريدتەۋدىڭ, توتىقتىرۋدىڭ, گيدراتاتسيانىڭ جاڭا كاتاليزاتورلارىن جاساۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى.
ءسويتىپ, ونىڭ حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىنداعى ماقساتتى جانە قارقىندى جۇمىسى بىرەگەي باعىتتاعى كاتاليزدىك مەكتەپتىڭ قۇرىلۋىنا اكەلدى. اكادەميك د.ۆ.سوكولسكيدىڭ قۇرعان عىلىمي مەكتەبى تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىپ, كاتاليزدىك عىلىمدا بۇگىندە جەتەكشى ورىندا كەلەدى.
اكادەميكتىڭ كوپ جىلعى جەمىستى ەڭبەگى عىلىمي قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى باعا الدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ديرەكتورى بولعان ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىن قۇرۋى دا ونىڭ ەڭبەگىنىڭ ءبىر جەتىستىگى دەسەك بولادى.
د.ۆ.سوكولسكي مەن ونىڭ عىلىمي مەكتەبىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى ونىڭ 18 مونوگرافياسىندا, 2000-عا جۋىق ماقالاسىندا جيناقتالعان, كوپتەگەن اۆتورلىق كۋالىكتەر مەن پاتەنتتەر العانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز.
ونىڭ عىلىمدى وركەندەتۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كاتاليز كافەدراسى جانىنان ورگانيكالىق كاتاليز پروبلەمالىق زەرتحاناسىن جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شىمكەنتتەگى قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروبلەمالىق زەرتحاناسىن قۇرۋى بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر ايعاعى بولا الادى. د.ۆ.سوكولسكي توراعالىق ەتكەن عىلىمي كەڭەس قازاقستاننىڭ 14 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىردى. “كاتاليز جانە ونىڭ ونەركاسىپتە قولدانىلۋى” اتتى عىلىمي كەڭەستىڭ كاتاليز بويىنشا قازاقستاندىق سەكتسياسىن باسقارعان ول كسرو عا پرەزيديۋمى جانىنداعى “وتىن ەلەمەنتتەرى” عىلىمي كەڭەسىنىڭ, “مايلاردىڭ ازىقتىق قۇندىلىعى” ماسەلەسى بويىنشا عىلىمي كەڭەستىڭ, ەلەكتروحيميالىق تەرموديناميكا جانە كينەتيكا بويىنشا حالىقارالىق كوميتەتتىڭ (تسيتتسە), “سووبششەنيا پو كينەتيكە ي كاتاليزۋ”, “ۆەستنيك ان كازسسر”, “يزۆەستيا ان كازسسر. سەريا حيميچەسكايا” جۋرنالداردىڭ رەداكتسيالىق القالارىنىڭ مۇشەسى بولدى. سونداي-اق دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى ارناۋلى عىلىمي كەڭەسكە توراعالىق ەتتى.
د.ۆ.سوكولسكي ۆەتنامنىڭ اعارتۋ مينيسترلىگىندە 1955-1965 جىلدارى ارالىعىندا كەڭەسشى بولسا, بۋداپەشت پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىدى, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا باياندامالار جاسادى.
اكادەميكتىڭ عىلىمي قىزمەتى ەلىمىزدە جانە شەتەلدە جوعارى باعالاندى. ول 1975 جىلى بۋداپەشت پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولىپ سايلاندى. ە.ۆوتوچەك اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالدى.
1960 جىلى د.ۆ.سوكولسكيگە قازاق كسر عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر اتاعى بەرىلدى. د.ۆ.سوكولسكي مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرى 1974 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولسا, 1982 جىلى “گيدريروۆانيە ۆ راستۆوراح” ەڭبەگى ءۇشىن د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى ۆحو قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالدى.
كەڭەس عىلىمىنا سىڭگەن ەڭبەگى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى ءۇشىن د.ۆ.سوكولسكيگە 1969 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى. ول ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, “قۇرمەت بەلگىسى”, حالىقتار دوستىعى وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان.
قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قاز كسر جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, الماتى قالالىق جۇمىسشىلار دەپۋتاتى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, پارتيانىڭ قالالىق بيۋروسى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ول كوپ جۇمىس تىندىردى.
دميتري ۆلاديميروۆيچ عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ىسىنە دە كوپ كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. كاتاليز كافەدراسىندا قىزمەت ەتكەن ۋاقىت اراسىندا 540 ماماندى تۇلەتىپ شىعاردى. ولاردىڭ 260-ى د.ۆ.سوكولسكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, 27-ءى عىلىم دوكتورى اتاندى. كافەدرا تۇلەكتەرىنىڭ اراسىندا قازكسر عا اكادەميگى جانە كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى دە بار.
دميتري ءۆلاديميروۆيچتىڭ ءشاكىرتتەرى بۇگىندە عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جۇمىس ىستەيدى, قازاقستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىندا جانە وزگە دە ەلدەگى وقۋ ورىندارىن, كافەدرالار مەن لابوراتوريالاردى باسقارادى.
ونىڭ شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايدى. الماتى قالاسىندا د.ۆ.سوكولسكيدىڭ اتىندا ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى بار.
ەگەر ول بۇگىندە ارامىزدا بولعاندا, تاپ وسى كۇندەرى 100 جاسقا تولار ەدى. وسىنداي تاماشا عالىمدى ەسكە الۋ قۇرمەتىنە 26-28 مامىردا الماتى قالاسىندا حالىقارالىق سيمپوزيۋم وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن.
قۇرالبەك قۇلاجانوۆ, الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك.