ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق
اقشا جەۋدىڭ امالى
– يەك استىندا قىس بار,
ال, سەندەردە قانداي ءىس بار؟
قالاي بوپ جاتىر دايىندىق,
جۇرسىڭدەر مە,
الداعى كۇندى ۋايىم عىپ, –
دەپ اكىم مەكتەپ باسشىسىنان
سۇراپ ەدى.
اناۋ شالقىپ شىعا كەلدى دە:
– «كاتەلني» جوندەلىپ تۇر,
«زاۆودسكي» وڭدەلىپ تۇر.
قۇبىر بىتكەندى جاڭالادىق,
«نەشاۋا نورمالنىي»
دەپ باعالادىق.
«كران» بىتكەن سارقىراپ تۇر,
«توق جۇيەسى – سۆەتىمىز»
استاناداعىداي جارقىراپ تۇر.
ەش بولماسىن كۇپىرلىك,
جاعدايىمىز شۇكىرلىك.
جالپى العاندا, قازىر ءبىز,
«ءجۇز پراسەنت» ءازىرمىز... – دەدى.
كوپ ۇزاماي قىس كەلدى,
سىنعا تۇسەر تۇس كەلدى.
«كاتەلني» توقتاپ قالدى,
سانتەحنيكتەر ساندالىپ قالدى,
قۇبىر شىرىك ەكەن,
جارىلىپ تىندى,
مەكتەپ ءۇش كۇن بويى جابىق تۇردى.
تەرەزەگە مۇز قاتتى,
ەدەنگە سىز قاتتى.
توق ءسونىپ قالدى,
كومپيۋتەرلەر ءولىپ قالدى.
بۇدان سوڭ الاشاپقىن بولىپ,
مەكتەپ ءىشى «سولتۇستىك پوليۋس»
بولىپ,
قوسىمشا قارجى كەتتى,
قىزىل وڭەشتەن قارعىپ ءوتتى...
قىس بەس قارۋىن سايلانىپ كەلگەن,
جالعان ءسوزدى تابادى ەمەس پە –
وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە,
اقشا جەۋدىڭ امالى ەمەس پە!..
ءازىربايجان قونارباەۆ.
ماڭعىستاۋ وبلىسى.
قايداعى مەن جايداعى
اجەسى وقۋدا جۇرگەن قىزىنىڭ حاتىنا جاۋاپ جازۋدا: «قىزىم, جاعدايىڭ قالاي؟ سەن سۇراعانداي 10 000 تەڭگە سالىپ جىبەردىم. بىراق كەلەسىدە حاتتى دۇرىس جاز. ون مىڭ تەڭگە ءتورت نولمەن جازىلادى, سەن جازعانداي بەس نولمەن ەمەس!..»
* * *
سوڭعى جاڭالىقتاردان: «الداعى ۋاقىتتاردا قازاقستان جەرىندە قۇلاعان زىمىراندار مەن تىكۇشاقتار مۇراجايى سالىناتىن بولدى».
* * *
قۇلاقتاندىرۋ: «عارىش اگەنتتىگى «قازسات» جەر سەرىگىن تاپقان ادامنىڭ موينىنداعى نەسيەسى مەن يپوتەكاسىن تولەپ بەرۋگە كەپىلدىك بەرەدى».
* * *
سپورت جاڭالىقتارىنان: ۆانكۋۆەردەگى قىسقى وليمپيادالىق ويىنداردان التىن مەدال العان سپورتشىلارعا بيۋدجەتتەن ميلليونداعان قارجى بولىنگەن ەدى. قازىنا قارجىسىن ۇنەمدەۋدى ويلاعان ءبىزدىڭ سپورتشىلار وليمپيادادا التىن الماۋعا تىرىستى...
* * *
عىلىمي انىقتاما: «عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە الەمدەگى ەڭ تۇسىنىكتى ءتىل – قىتاي ءتىلى ەكەنى انىقتالدى. سەبەبى, بۇل ءتىلدى ەكى ميللياردقا جۋىق ادام تۇسىنەدى».
جادىگوي جۇمباقتار
تارتسا دا جازا ايىبىن,
جيمايتىن كىم ايىلىن؟
(كەدەن قىزمەتكەرى).
* * *
ماڭداي تەرىن توگىپ ءجۇر,
بەينەتكە قاراي اقى الماي,
تاپشىلىققا ءتوزىپ ءجۇر.
(جۇمىسشى).
* * *
مەنەن وزىپ العا كىم شىعادى,
دەپ ولەردەي تۇنشىعادى.
(قىزعانشاق).
* * *
جۇرت الدىندا ۇراندايدى,
ءوزى تۇك بىتىرمەي تىراڭدايدى.
(بەرەكەسىز بەلسەندى).
* * *
پايدا تۇسەر تۇستى بارلايدى,
تارتىپكە شاقىرعانسىپ,
ايىپپۇل تولە دەپ اربايدى.
(پوليتسيا قىزمەتكەرى).
* * *
تەڭ ۇستاماي تارازىنىڭ تاباعىن,
قىمقىرۋمەن-اق ارتىق تابار تاماعىن.
(ساۋداگەر).
* * *
جاعادان الىپ اكىرەڭدەپ:
– مەن سەنى ولتىرەم, – دەپ,
شايقاسقا قىزۋ ارالاسىپ,
جۇرەتىن كىم,
كوزى ءىسىپ, قاراباسىپ؟
(قىزبا باسبۇزار).
* * *
كەمىرگىشپەن الىسقان,
قاپتەسەرگە – ارىستان.
(مىسىق).
ءالي ىسقاباي.
تالدىقورعان.
ءازىلىڭ جاراسسا...
سۋرەتتى سالعان ە.كران.
___________________
اسقازانىڭىز اۋىرماي ما؟
تۇنiمەن iشiم ءبۇرiپ كوز iلە الماي شىققان سوڭ, تاڭەرتەڭ مىقتىگۇلدiڭ اقىلىمەن سۇيرەتiلiپ ەمحاناعا كەلدiم. ارقانشاسوزىلعانۇزىننان-ۇزاقكەزەكتiڭسوڭىنان iلiگiپ, ايتەۋiرتۇساۋادارiگەردiڭدەتوبەسiنكوردiم-اۋ. مەنiڭۇسقىنىماكوڭiلi تولمادى-اۋدەيمiن, كوزاينەكتiڭۇستiنەنسۇزiلەقاراعاندارiگەرمىرزاتiلقاتۋعاداەرiنiپ, نەعىپجۇرگەنادامسىڭدەگەندەيجايعانايەكقاقتى.
– مەن... نە, ەپتەپ اسقازانىم اۋىرىپ... – دەپ باستادىم باتىلسىزداۋ.
– تاك, اسقازان, زناچيت. نە جەپ ەدiڭiز؟
– قارا شاي, سودان كەيiن ازداپ قارا نان...
– مىنانىڭ ءسوزiن قارا, – دەدi دارiگەر جانىنداعى مەدبيكەگە بۇرىلىپ, – قارا شاي, قارا نان دەيدi. سiز ەرiگiپ جۇرگەن ادامسىز عوي دەيمiن؟ قارا شاي, قارا نان... ۇيالساڭىزشى ايتۋعا! بiزدە قانداي ادامدار جاتقانىن بiلەسiز بە ءوزiڭiز؟
– جوق, بiلمەدiم...
– ارينە, بiلمەيسiز, بiلسەڭiز كەلمەس ەدiڭiز مۇندا. ءجۇرiڭiز, كورسەتەيiن.
امالسىزدان دارiگەردiڭ سوڭىنان ەردiم. شەتكەرىرەك بiر پالاتانىڭ ەسiگiن اشىپ ەدi, قارنى شەڭبiرەك اتىپ كەتكەن, دەنەسi كوكالا قويداي سiلەيiپ جاتقان بiرەۋدi كوردiم.
– مىنا ادامنىڭ دا اسقازانى اۋىرادى, بiلەسiز بە نە جەگەنiن؟ – دەدi دارiگەر ناۋقاستى قولمەن نۇسقاپ.
– جوق, بiلمەدiم...
– ارينە, بiلمەيسiز. بۇل اقشا جەگەن. جەگەندە اناۋ-مىناۋ ەمەس, ميلليونداپ جەگەن. جانە بiزدiڭ دە اقشا ەمەس, شەتەل ۆاليۋتاسى, دوللار, ەۋرو, تاعى سونداي. شەتەل اقشاسىن جەگەندەردi ەمدەۋ وتە قيىن. جاتىر مiنە ەس-ءتۇسسiز.
– سۇمدىق ەكەن!
– بۇل ەشتەڭە ەمەس, ءجۇرiڭiز باسقاسىن كورسەتەمىن.
كەلەسi پالاتاعا كiرسەك, دەنەسi قارا قوشقىلدانىپ كەتكەن بiرەۋ كەرەۋەتتە ءارi-بەرi اۋناپ, ساندىراقتاپ جاتىر ەكەن. دەنەسiنiڭ ءار جەرiنە كادiمگiدەي ءشوپ شىعىپ كەتiپتi. عۇمىرىمدا دەنەسiنە ءشوپ وسكەن ادامدى بiرiنشi كورۋiم, زارەم ۇشتى.
– ال ايتىڭىزشى, بۇل ادام نە جەگەن دەپ ويلايسىز؟ – دەدi دارiگەر ماساتتانعان كەيiپپەن.
– بiلمەدiم...
– بۇل جەر جەپ قويعان. جەر بولعاندا بiرنەشە ءجۇز گەكتار. جانە دالانىڭ دا جەرi ەمەس, الماتىنىڭ قاق ورتاسىنان جەگەن. ونىڭ قورىتىلۋى قيىن بولادى. جاتىر مiنە, ولەيiن دەپ ەندi...
– استاپىراللا!
– ءجۇرiڭiز كەلەسi پالاتاعا.
كەلەسi پالاتانىڭ بوساعاسىن اتتاۋىمىز مۇڭ ەكەن, جەرماي يiسi الىپ كەتتi. دەنەسi قاپ-قارا بولعان بiرەۋ تىنىمسىز دوڭبەكشiپ جاتىر. تiپتi استىنا توسەگەن اقجايماسىنا دەيiن قاپ-قارا بولىپ كەتiپتi.
– ال مىنانى نە جەگەن دەپ ويلايسىز؟ – دەدi دارiگەر سالتاناتتى تۇردە.
مەن ءۇنسiز باسىمدى شايقادىم.
– سولاي ما؟! – دەدi مەنiڭ ساسقانىما ابدەن ريزا بولعان دارiگەر. – بۇل ادام اسفالت جەگەن.
– اسفالت؟..
– ءيا, كادiمگi جولعا توسەيتiن اسفالت بار عوي, سونى جەگەن.
– قۇداي ساقتاسىن! قانشا جەگەن سوندا؟
– ءاي, ايتشى, قانشا جەدiڭ؟ – دەدi دارiگەر ىڭىرسىپ جاتقان سىرقاتقا بۇرىلىپ.
– ءجۇز ەلۋ شاقىرىمداي بولادى عوي دەيمiن.. – دەدi الگi داۋسى قىرىلداپ.
شىنىندا دا, اسفالت جەگەن جامان بولادى عوي دەيمiن, الگi بايعۇس مەرتiككەن سيىر قۇساپ ىڭقىلداي بەرەدi.
– تاك, ەندi كەلەسi پالاتاعا بارايىق, – دەدi وزiنە ءوزi ابدەن ريزا بولعان دارiگەر.
– جو-جوق, راحمەت, مەن كەتەمىن, ۇيگە بارامىن, قازiر اسقازانىم تiپتi اۋىرىپ تۇرعان جوق.
– بولمايدى, كورiپ كەتiڭiز, – دەگەن دارiگەر مەنi ەرiككە قويماي جەتەلەپ, كەلەسi پالاتاعا الا جونەلدi.
كiرسەك, تەمiر توردىڭ ار جاعىندا ەكi كوزi الاق-جۇلاق ەتكەن بiرەۋ وتىر. تەرەزەنi اشىپ قويعانمەن, جانارمايدىڭ يiسiنەن باس اينالادى. بiزدi كورگەن سىرقات جالما-جان توردان باسىن شىعارىپ:
– اينالايىن, دارiگەر, بiر ستاقان بەنزين بەرشi, باسىم اۋىرىپ ءولiپ بارامىن, سەكسەنiنشi ماركالى بولسا دا جارايدى, – دەپ جالىنعاندا, الگi بايعۇستى جامان اياپ كەتتiم.
– بۇل نە جەگەن؟ – دەيمiن اقىرىن دارiگەردi ءتۇرتiپ.
– بۇل ما, بۇل مۇناي جەگەن, انىعىراق ايتقاندا, iشiپ قويعان. جۇزدەگەن توننا! بىلايشا ايتقاندا, مۇنايدىڭ القاشى. قازiر ەمدەلiپ جاتىر. كۇنiنە 10-15 ليتر بەنزين iشپەسە, ۇيىقتاي المايدى. بiز بۇنى جەكە قاماپ ۇستايمىز. ايتپەسە بiرەۋ-مiرەۋ بۇل جەردە بايقاماي شىرپى جاقسا, بiتتi, بۇكiل ەمحانامىزدىڭ كۇلi كوككە ۇشادى.
شىنىمدى ايتسام, جانىم باقايىمنىڭ ۇشىنا باردى:
– دارiگەرجان, قۇداي ءۇشiن كەتەيiكشi بۇل جەردەن! ەندi بۇل اراعا ولسەم دە كەلمەيمiن!
– ءا, سولاي ما؟! كوزiڭiز جەتتi عوي ەندi, كiمدەر ەمدەلiپ جاتقانىنا؟
– جەتتi, جەتتi...
– ەمدەلۋگە قالمايسىز با؟
– اتاماڭىز, قۇرىسىن!
ەمحانادان قالاي اتىپ شىققا نىمدى بiلمەيمiن. ەسiمدi ۇيiمە جەتكەندە بiر-اق جينادىم. ماڭدايىمنىڭ تەرiن ءسۇرتiپ, iشiمدi ءارi-بەرi سيپاپ بايقاسام, ەشقانداي اۋىرعانى دا بiلiنبەيدi, تiپتi تاپ-تاماشا. قارا شاي مەن قارا ناننىڭ ارقاسى شىعار, تاۋبە, دەدiم iشتەي.
سايلاۋ بايبوسىن.
ەكIباستۇز.
قونىسبايدىڭ قالجىڭدارى
ءبىر وتىرىستا ءوزىن «كومپوزيتورمىن» دەپ تانىستىرعان جىگىت, ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن اۋەزسىز اندەردى شۇبىرتىپ ايتىپ قوناقتاردى ابدەن شارشاتىپتى.
– اينالايىن, مىنا ءبىر كىل ەشكىم ەستىمەگەن اندەردى قايدان تاۋىپ العانسىڭ؟ – دەپ سۇرايدى شىداماعان قوناقتاردىڭ ءبىرى.
– ارينە, بۇرىن ەستىگەن جوقسىزدار. ويتكەنى, بۇلاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءانىن ءوزىم شىعاردىم, ءسوزىن ءوزىم جازدىم, دومبىرامەن ءوزىم سۇيەمەلدەيمىن, ءوزىم ورىندايمىن! – دەپ ماقتانادى «كومپوزيتور».
سوندا قونىسباي:
– ەندى ءوزىڭ عانا تىڭداساڭ عوي, ەشكىمگە دە كۇنىڭ تۇسپەس ەدى, – دەپتى.
* * *
باقىت دەگەن دوسىنىڭ بولمەسىنە كىرسە, توردە ۇلكەن ديۆان تۇر ەكەن.
– باقىت ەكەۋمىز ءتۇس كەزىندە كەزەكتەسىپ, جارتى ساعاتتان ۇيىقتاپ الامىز, – دەپتى بىرگە وتىراتىن كەلىنشەك.
سوندا قونىسباي ءابىل:
– قۇشاقتاسىپ جاتا كەتسەڭدەر عوي, ءبىر ساعات ۇيىقتاپ الار ەدىڭدەر, – دەگەن ەكەن.
* * *
رەسپۋبليكالىق كوشى-قون اگەنتتىگى استانا قالالىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ءجيى وزگەرەتىن ۋاقىت. باستىق اۋىسقان سايىن بەيىمبەت دەگەن جىگىتتى «ي.و.» ەتىپ قالدىرادى ەكەن.
– بەيىمبەت, قالاي, باستىق بولدىڭ با؟ – دەگەن قونىسبايدىڭ كەزەكتى سۇراعىنا بەيىمبەت:
– جوق, اعا, ءالى «ي.و.»-مىن عوي, – دەپ جاۋاپ بەرەدى.
– الدا, اينالايىن-اي, ون رەت «ي.و.» بولعانشا, ءبىر رەت يە بولمايسىڭ با؟ – دەگەن ەكەن سوندا قونىسباي.
* * *
قونىسبايدىڭ ءبىر كورشىسى ءىشىپ السا وتە مازاڭ ەكەن. قاتتى ماس بولىپ كەلگەن كۇندەرى ايەلىمەن جانجال شىعارعان كەزدەرىندە بىرنەشە رەت ازەر دەپ اراشالاپ الادى. سول كورشىلەرى كىشكەنتايلى بولىپ, شىلدەحاناعا قونىسباي دا قاتىسادى.
– كەلىننىڭ ەر بالا تاباتىنىن الدىن الا بىلگەنمىن, – دەپ ماقتانادى قوناقتاردىڭ ءبىرى, – ويتكەنى, تۇسىمدە وتاعاسى كەلىنشەگىن قولىنا پىشاق ۇستاپ قۋىپ ءجۇر ەكەن...
– ۇل بالا تۋاتىنىنا ءبىز دە كۇماندانعان جوقپىز, – دەيدى قونىسباي ءسوز كەزەگى كەلگەندە, – ويتكەنى, كورشىمىز وڭىمىزدە دە, تۇسىمىزدە دە جەڭگەمىزدى پىشاق الىپ قۋادى دا جۇرەدى...
* * *
قونىسبايدىڭ ءبىر قۇدالارىنىڭ فاميلياسى اقبۇزاۋوۆ ەكەن. ءبىر كۇنى سولارعا قوناققا بارىپ قايتقان ۇلى نۇرحان:
– اكە, ماعان اقبۇزاۋوۆتار بۇزاۋ اتادى, – دەپ جاڭالىعىن جاريا ەتەدى.
– قاپ, اتتەگەن-اي, قۇدالاردىڭ فاميلياسى اقق ۇلىنوۆ بولماعانىن قاراشى, – دەپ «وكىنەدى» قونىسباي.
ساپار ابىلكاكىمتەگى.
قوستاناي.
وكىنىشتى...
مەكەمەدەگىلەردىڭ ءبارى ءبىرىنشىنىڭ ەكىنشىمەن جاقىن دوس ەكەندىگىنە كۇماندانبايتىن. بىراق, بۇل ءوزى وتە قىزىق دوستىق ەدى. ەكىنشى ءوزىنىڭ ءبىرىنشى دوسىمەن قاشاندا ءبىرىنشى بولىپ امانداساتىن. سونداي-اق, ەكىنشى قاشاندا بىرىنشىگە ءبىرىنشى بولىپ كومەكتەسۋگە دايار تۇرۋشى ەدى. جۇمىس بارىسىندا ءبىرىنشى قانداي دا ءبىر قاتەلىك جىبەرىپ قويسا, ەكىنشى جينالىس كەزىندە ونى اقتاپ الاتىن.
ەكىنشى ءبىرىنشىنىڭ جانە ونىڭ ەكىنشى ايەلىنىڭ تۋعان كۇندەرىن ءبىلەتىن جانە قاشاندا ءبىرىنشى بولىپ قۇتتىقتايتىن. وسىنىسىمەن دە ەكىنشى ناعىز دوس ەدى. ءبىرىنشى ونى ەشقاشان ۇيىنە شاقىرماسا دا, ەكىنشى ءبىرىنشىنى وتىرىستارعا, جيىندارعا شاقىرۋدان جالىقپايتىن.
ەكىنشى ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىن اتاپ وتكەن كەزدە دە ونىڭ ەڭ العاش ايتاتىن تىلەك-ءسوزى ء“بىرىنشى ءۇشىن!” بولاتىن.
ال ءبىرىنشى ءۇشىن ەكىنشى قاشاندا ەكىنشى ورىندا تۇرادى. سويتە تۇرا, ەكىنشى ناعىز بەرىلگەن دوس ەدى. ول قانداي جاقسى نارسە بولسىن الدىمەن بىرىنشىگە بۇيىرۋى كەرەك دەپ بىلەتىن. الدەكىممەن سويلەسكەندە دە ەكىنشى الدىمەن ءبىرىنشىنىڭ سوزىنەن مىسال كەلتىرىپ, ونىڭ شىنىندا دا ءبىرىنشى ادام ەكەنىن ايتا كەتۋدى ۇمىتپايتىن.
بىردە جاعداي توسىننان وزگەرىپ سالا بەردى. مەكەمەدەگىلەردىڭ بارلىعى تۇككە تۇسىنبەي اڭ-تاڭ: ءبىرىنشى رەت ءبىرىنشى ەكىنشىمەن ءبىرىنشى بولىپ امانداستى دا, ونى ءوزىنىڭ تۋعان كۇنىنە شاقىردى. ارتىنشا ارىپتەستەر اراسىندا بولعان اڭگىمەدە ءبىرىنشى ەكىنشى تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ, ونىڭ ءبىرىنشى بولۋعا ابدەن لايىق ەكەندىگىن ايتتى.
ءبارى ءبىر كۇن وتكەن سوڭ بەلگىلى بولدى: وسى ۋاقىتقا دەيىن مەكەمەنىڭ ءبىرىنشى ادامى بولىپ كەلگەن ءبىرىنشى جوعارىداعىلاردىڭ بۇيرىعىمەن ەكىنشىنىڭ ورنىنا وتىراتىن بولىپتى دا, ەكىنشى ءبىرىنشىنىڭ ورنىن يەمدەنىپتى.
وكىنىشتىسى, بۇل ورىنعا نەگىزىنەن ءۇشىنشى لايىق ەدى...
يۋري ريحتەر.
اۋدارعان ءۇمىت زۇلحاروۆا.
________________
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن
بەرىك سادىر