«جاسىمىق» جوسپارىنىڭ جەتىسۋداعى جاڭعىرىعى

ۇلى دالا دەپورتاتسياعا دايىن بولدى ما؟

وسى وزبىر ساياساتتىڭ زاردابى وداق قۇرامىندا بولعان باس­قا رەس­پۋب­ليكالارعا قاراعاندا قازاق­ستان­عا ەرەكشە اۋىرتپالىق اكەلدى. اشتىقتان امان قالعان حالىقتىڭ ەڭسەسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس سالماعى ەزىپ جاتتى. ءدال وسى تۇستا وزگە وڭىرلەردەن دەپور­­تاتسيالانعان ۇلت پەن ۇلىس وكىل­دەرىن ۇلى دالاعا ءۇستى-ۇستىنە توعىتۋ قازاق اۋىلدارىن تۇرالاتىپ جىبەردى. سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ ەكو­­نو­ميكالىق جاعدايىن زەرتتەگەن عا­لىمداردىڭ ەڭبەگىندە سول تۇستا ەل­دەگى جاعدايدىڭ وتە اۋىر بول­عان­دى­عى ناقتى ەسەپتەرمەن كور­سە­تىلەدى. ويتكەنى, كولحوزداستىرۋ قاتە­لىگى مەن اشارشىلىق زاردابىنان ءسال عانا بوي جازا باستاعان ەلدەگى جاعداي ولشەۋلى ازىق-ت ۇلىك پەن ساناۋلى كيىم-كەشەكتى مۇق­تاج اۋلەتتەرمەن بولىسەتىندەي جاع­دايدا ەمەس ەدى. سوعان قاراماستان قازاق حالقى دەپورتاتسيالانعان ۇلىس­تار­عا ءبىر جاپىراق نانىن ءبولىپ بەرىپ, توپتى جاندى توقال تامىنىڭ ءبىر بول­مە­سىن بوساتىپ بەرىپ, پانالاتتى.

ال بۇل كەزدە سوعىس جاعدايىنداعى ءتارتىپ بويىنشا ەڭبەك ەتۋگە قابىلەتتى ءاربىر قازاقستاندىق وتباسى «قىزىل اسكەر» قورىنا 50 كگ ەت, 3 كيلو سارىماي جانە 30 جۇمىرتقا وتكىزۋى ءتيىس بولعان. بۇل سالىق وتەلمەگەن جاعدايدا اۋىل ادامدارىنا قۋدالاۋ, كۇشتەپ جەر اۋدا­رۋ, اۋىر جۇمىسقا ماجبۇرلەپ جەگۋ جازاسى قولدانىلاتىن بولعان. تاعى ءبىر دەرەكتەردە 1941-1945 جىل اراسىندا قازاق جۇمىسشىلارى مايدان قاجەتى ءۇشىن 4 700 000 سوم اقشا جيناپ تاپسىرعانى ايتىلادى. تۇرعىندار تاعى دا سوعىس قاجەتتىلىگى ءۇشىن مەملەكەت ساتۋعا شىعارعان زاەم قاعازى مەن وبليگاتسيا, لوتەرەيا بيلەتىن ءماجبۇرلى تۇردە العان ەكەن. بۇل ساۋدادان وتان بيۋدجەتىنە ءبىر عانا قازاقستاننان 3 ميلليارد 184 ميلليون 395 مىڭ سوم اقشا تۇسكەن. ال نەگىزگى كاسىبى مال شارۋاشىلىعى بولعان اۋماقتار ءۇشىن ەت تاپسىرۋ مىندەتى ءتىپتى وراسان ەدى. 1942 جىلى عانا قازاقستاندىق كولحوزدار 160 400 باس ءىرى قارا مال جانە 878 100 باس قويدى ەتكە وتكىزگەن. سونداي-اق وسى جىل­­دارى كەڭەس وداعىنىڭ اۆيا­­تسيا اسكە­رىنە قاجەتتى تەحنيكا جاساۋعا جىلۋ جينالىپ, ەل ەڭبەككەرلەرى بىرەر كۇندە 842 533 پۇت استىق, 46 203 پۇت كۇ­رىش وتكىزىپ, باسقا دا دايىن دا­قىل­دار­دىڭ ءتۇر-تۇرىنەن جانە 32 185 پۇت جيناپ تاپسىرعان ەكەن. ءبىز بۇل دايەك­تەر­دى سوعىس ستاتيستيكاسىن جاريالاۋ ءۇشىن ەمەس, سول جىلداردا قازاق حال­­قىنىڭ ىشەر اسقا, كيەر كيىمگە جا­رى­­ماي ءجۇرىپ تە دەپورتاتسيالانعان ۇلىس­­تارعا جاناشىر بولىپ, قايىرىم كور­سەتكەنىن ناقتىلاۋ ماقساتىندا الىپ وتىرمىز. دەمەك, ءبىر حالىققا باعىت­­تالعان ساياسي گەنوتسيد پەن جەن­دەت­­تىك ۇستانىمدى ەكىنشى ۇلتتىڭ اتا ءداس­­تۇرى مەن ادامگەرشىلىك بولمىسى جەڭ­­گەنى انىق.

 قازاق كەلگەندەردى قالاي قارسى الدى؟

جالپى, كەڭەس وداعى بويىنشا دەپورتاتسياعا ۇشىراعان ۇلىستاردىڭ ستاتيستيكاسى 3,2 ميلليون ادامعا دەيىن جەتكەنىن ايتادى. بۇل ستالين بيلىك باسىندا بولعان 1920-1950 جىل­دار ارالىعىنداعى جاعداي ەكەن. ال وسى مەرزىمدە قازاقستانعا كۇشتەپ جەر اۋدارىلعاندار ۇلەسى 1 200 000 ادامعا دەيىن جەتكەنى ايتىلادى. ياعني, 1930-1940 جىل مەجەسىندە قازاق دالاسىنا كەڭەس وداعى اۋماعىندا تۇراتىن نەمىس ۇلتىنىڭ 38 پايىزى, چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ 83 پايىزى, كورەي ۇلىسىنىڭ 59 پايىزى, بالقارلاردىڭ 55 پايىزى, قاراشايلاردىڭ 58 پايىزى, گرەكتەردىڭ 76 پايىزى, كۇردتەردىڭ 62 پايىزى كۇشپەن قونىستانعانى انىق. وكىنىشتىسى, قازاق دالاسىنىڭ «ۇلتتار لابوراتورياسى» اتاۋىن يلەنۋى دە سول زاماننىڭ قاسىرەتتى شىندىعى مەن مۇراسى بولىپ قالا بەرەتىنى. وسى جەردە 1920 جىلدان باستالىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دايىندالعان دە­پورتاتسيالاۋ جوسپارىنا قازاق ۇل­­تى­نىڭ وكىلدەرى العاشقى بولىپ ۇشى­را­عانىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, ۇلى دالاداعى بايلاردى «كامپەسكەلەۋ» جۇرگىزىلگەن جىلدارى, مال مۇلكى تاركىلەنىپ, وزدەرى سىبىرگە جەر اۋدارىلعان اۋلەتتەردىڭ سانى 5500 ادامنان اسىپ كەتكەن. بۇل ەندى باسقا تاقىرىپتىڭ ەنشىسىندەگى اڭگىمە. ازىرشە, قاندى ساياساتتىڭ شەڭگەلىنە ءتۇسىپ, قازاق دالاسىنا كەلىپ ءتىرى قالعان ۇلت پەن ۇلىسقا قاتىستى ءسوزىمىزدى ساباقتايىق.

– 1943 جىلدىڭ كۇزىندە قاپ تاۋى­نىڭ ەتەگىن مەكەندەگەن بالقار, قارا­شاي, ينگۋش, چەشەن, قىرىم تاتارى مەن مەسحەت تۇرىك اۋىلدارىن ءبىر تۇن­دە دەپورتاتسيالاعان عوي. مىل­تىق دۇمىمەن قارت پەن بالا-شاعا­نى اربا­عا تيەپ, ەركەك پەن ايەلدى جاياۋ ايداپ تەمىر­جولى بار اۋماققا كوشىر­گەن. سودان جۇك ۆاگوندورىنا توعى­تىپ, بەل­گىسىز باعىتقا جونەلتكەن. دەپور­تا­تسيا كەزىندە اشتىقتىڭ, اۋرۋ­دىڭ, اياق استى­نا تاپتالىپ قالۋدىڭ سالدارىنان جۇز­دەگەن ادام ولگەن ەكەن. ولاردىڭ مۇر­دەسىن پويىز ايالداعان كەزدە سىرتقا لاق­تىرىپ, تاستاپ وتىرىپتى. حىزىر اتام سول جىلدارى ەرەسەك بالا بولعان عوي, نەبىر سۇم­دىق­تى كوزىمەن كورگەن. قازىر تاريحي دەرەك­تەر­دى قاراپ وتىرسام سول جىلدارى قاز­اقستانعا 507 000 بال­قار, قاراشاي, ينگۋش پەن چەشەن ۇلتى­نىڭ وكىلدەرى جەر اۋدارىلىپتى. بۇلار سياقتى 110 000 مەسحەت تۇرىكتەرى مەن 180 000 قىرىم تاتارى دا قازاق توپى­راعىنا جەتىپ جىعىلعان ەكەن. مەنىڭ اتام حىزىر وسى سۇمدىقتى ءوز كوزى­مەن كورگەن عوي. شامامەن 10 جاس­تاعى بالا ەكەن. شۇكىر, ءبىزدىڭ اۋلەت­تىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. اتام وتىرعان جۇك ۆاگونىن الماتى قالا­سىنا كەلىپ ءبىر-اق اعىتقان عوي, جولداعى اشتىق پەن زۇلماتتان امان قالعانداردىڭ اياعى قازاق دالاسىنىڭ توپىراعىنا ءتيىپ­تى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە جەتى­سۋ­لىق بالقار قىزى فاريزات حاد­جيە­ۆا.

– ءبىزدىڭ اۋلەت بىرەر ايدا كىرپىش قۇيىپ, قابىرعا قالاپ, ەكى بولمەلى تام سالىپ الىپتى. قونىسقا كىرەر كەزدە جۇرت مارە-سارە بولىپ, قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتقاندا ءابىش پەن ءالجان وزدەرىنىڭ قىزىل بۇزاۋىن جەتەلەپ كەلىپ, ەسىك الدىنا بايلاپتى. مۇنداي سىيدى كۇتپەگەن ازىرەت بابام ازار دا بەزەر بولىپ باس تارتقان ەكەن, ءابىش اتامىز «بۇل قازاقتىڭ ءداستۇرى عوي. ىرىمى وسىنداي. از بولسا دا ءبىر شاڭىراق استىندا تۇردىق, بالالارىمىز ءبىر-بىرىنە باۋىر باستى. ەندى بولەك ءۇي بولىپ جاتىرسىڭ. بۇل ءبىزدىڭ سەندەرگە بەرگەن ەنشىمىز...» دەگەن ەكەن. ول بۇزاۋ ۇلكەن سيىر بولىپ ءوسىپ, بۇزاۋلاپ, مالدىڭ باسى بولىپتى, – دەيدى اتاسىنان ەستىگەن اڭگىمەنىڭ ءبىر شەتىن شىعارعان فاريزات.

 «جاسىمىق» وپەراتسياسى قالاي ءجۇردى؟

كەڭەس ساياساتكەرلەرى 1940 جىلدارى قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرۋ جۇ­مىسىن «جاسىمىق وپەراتسيا­سى» دەگەن اتاۋمەن جۇرگىزگەن عوي. نەگى­زى­نەن كاۆكاز ايماعىنان دە­پور­تا­تسيا­لانعان ۇلىستىڭ ۇزاق جولداعى ازاپتى جۇرىستەن امان قال­عانى جە­تى­سۋعا تابان تىرەگەن ەكەن. سول تۇستا ال­ماتى ماڭىنا توقتاعان ازا­لى سوس­تاۆ­تاردان 1 ميلليوننان استام ادام تۇسكەن دەگەن دەرەك بار. قا­­زىر­­گى دەرەك بويىنشا جەتىسۋدا 105 ەتنوس وكىلى تۇرمىس-تىرشىلىك كە­شىپ وتىر. دياسپورا وكىلدەرىنىڭ وتكەن تاريحىنداعى ورتاق اقتاڭداق – «جا­سى­مىق» وپەراتسياسىنىڭ كەسى­رى­نەن اتامەكەن, تۋعان جەرىنەن ايىرىلىپ, قۋعىندالعانى ەشقاشان ۇمى­تىل­ماي­تىن وقيعا بولىپ قالا بەرەدى. ال مۇقىم ۇلىستىڭ قازاق سياقتى مەيىربان حالىقتىڭ ارقاسىندا جويىلىپ كەتۋدەن امان قالۋى – بۇگىندەگى تاۋبە ەتەر جالعىز شۇكىرشىلىگىنە اينالىپ وتىر.

«جاسىمىق» جوسپارىنىڭ جە­تى­سۋ­داعى جاڭعىرىعى تالىپ ەستىلەتىن ءوڭىردىڭ ءبىرى – تۇرىكسىب تەمىر جولىن بويلاي قونىستانعان قاراتال اۋدانى. وسى اۋدانعا قاراستى ۇشكومەي اۋىلىندا 1944 جىلى قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان چەشەن مەن ينگۋش ۇلتىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. بۇگىندە وسى اۋىلداعى قازاق, ينگۋشقا سىيلى اقساقال بولعان زايىندى مۋچراەۆ ول كەزدە بالا ەكەن. كوزىمەن كورگەن وقيعانى ەسكە السا, ۇيقىسى بۇزىلادى. وسىدان 76 جىل بۇرىن, 23 اقپاندا تاۋ اراسىنداعى چەشەن, ينگۋش اۋىلدارىنا سولداتتار ساۋ ەتە قالادى. بۇل – كەڭەس اسكەريلەرى سوڭىنا دەيىن اسا قۇپيا ساقتاپ, جاسىرىپ كەلگەن «جاسىمىق» جوسپارىنىڭ جۇزەگە اسا باستاعانى ەدى. مامىراجاي اۋىلدىڭ تۇرعىندارىن ەكى تاۋلىكتە تىك كوتەرە كوشىرىپ, اعاش ۆاگوندارعا تيەگەندە انا مەن بالا اداسىپ, ۇلكەن مەن كىشى اجىراپ قالا بەرىپتى. اۋىلدا باس كوتەرەر ادام دا از ەدى. ىسكە تاتىرلىق ەر-ازامات مايداندا, تىلدىڭ قارا جۇمىسىندا بولاتىن. زايىندى اقسا­قال­دىڭ اۋلەتىنىڭ زۇلماتتان امان قالعانى قازاقستاننىڭ بىرنەشە وبلىسىنا شاشىراپ كەتىپتى. زامان جاق­سارعاندا تۋىستارىنىڭ ءبىر توبىن سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنان تاۋىپتى.

– قارۋ اسىنعان سولداتتار اۋىلعا العاش كەلگەندە بۇكىل بالا قىزىقتاپ تۇرىپ ەدىك. بىراق ولار بىزگە جىلى قاباق تانىتقان جوق. اۋىلدى جينادى دا, جىلدام كوشۋ كەرەكتىگىن ەس­­كەر­تىپ, جينالۋعا ۋاقىت بەردى. تۇر­­­عىندار نە بولعانىن ءتۇسىنىپ تە ۇلگەر­مەدى, قارسىلىق تانىتاتىن قاۋقار دا جوق ەدى. اسكەريلەر «چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ اراسىندا نەمىس فا­شيس­تەرىنە جاقتاسىپ, وتانعا سات­قى­ن­­دىق جاسايتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنى انىقتالدى. سوندىقتان سەندەر سەنىم­سىز ادامسىڭدار. نە كوشەسىڭدەر, نە وسى جەردە قىرىلاسىڭدار...» دەپ اڭگىمەنى قىسقا قايىرىپتى. كوپ ادام قولىنا ىلىنگەندى الىپ, كولىككە ءمىنىپ جاتتى. ءبىزدىڭ ۇيدە اتادان بالاعا مۇرا بولىپ كەلە جاتقان قۇران كىتابى بار, اجەم سونى جاۋلىعىنا وراپ, كەۋدەسىنە تىعىپ الىپتى. مۇنى كورگەن تانىستارى «ودان دا ازىق-ت ۇلىك الساڭشى, ەندى كىتاپتىڭ كومەگى تيە قويار ما ەكەن...» دەگەندە اجەمنىڭ «بۇيىرسا, نان تابىلار, بۇل قاسيەتتى كىتاپ, ءبىزدى پالە-جالادان ساقتايدى» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى. 1901 جىلى باسىلىپ, تۇپتەلگەن سول قۇران كىتابى ءبىزدىڭ ۇيدە قازىر دە ساقتاۋلى تۇر. ارعى اتامنان قالعان قاستەرلى مۇرانى قولىما الىپ تاۋبە ەتەمىن. ءبىزدىڭ اۋلە­تىمىزدىڭ, تۇتاس ۇلتىمىزدىڭ تىگەر­گە تۇياق قالماي قىرىلىپ كەتۋىنەن اۋەلى اللا, سوسىن قازاق حالقى ساقتاپ قال­دى عوي, – دەيدى قاريا.

ايتپاقشى, بۇلاردى دەپور­تا­تسيا­ل­اعان كەزدە اسكەري شەندى ايتقان «چەشەن, ينگۋش ۇلتىنىڭ اراسىندا نەمىس فاشيستەرىنە جاقتاسىپ, وتانعا ساتقىندىق جاسايتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنى انىقتالدى. سوندىقتان سەندەر سەنىمسىز ادامسىڭدار...» دەگەن ۇكىمگە بەر­گىسىز ءسوز جالعان ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە چەشەن مەن ينگۋش ۇلتىنان 18 500 ادام اسكەرگە شاقىرىلعان بولاتىن. ولاردىڭ 70 پايىزى كەڭەستىك وتاندى قورعاۋعا ءوز ەركىمەن اتتانعان ەكەن.

 «باستوبەنىڭ» باسىندا تاۋبە ەتكەن كىم؟

«جاسىمىق» وپەراتسياسىنىڭ زاردابىن كورەي ۇلتىنىڭ وكىلدەرى دە از تارتقان جوق. بۇيرىق ىسكە اس­قان­دا, بۇيىعى تىرشىلىك كەشىپ وتىر­عان ەڭبەك­قور جۇرت بوسىپ كەتكەن. جە­­تىسۋ توپىراعىنا سول زاماندا 200 000 شاماسىندا كورەي جەر اۋدا­رىل­­­عان ەكەن. ولاردىڭ دەنى ءالى كۇنگە دەيىن قارا­تال اۋدانىن مەكەن ەتىپ وتىر. قيىن-قىستاۋدا قازانداعى قارا سۋىن ءبولىپ بەرگەن قازاقتىڭ جاق­سى­لى­­عىن ۇمىت­قان ەمەس. ەلىمىزدە ەڭ ال­عاش­­قى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ كورەي دياس­پو­راسى «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» اتتى ەسكەرتكىش ورناتتى. وسى قاراتال اۋما­عىنداعى باستوبە اۋى­لىنداعى بيىك توبەنىڭ باسىنا. 2012 جىلى دياس­پورانىڭ باستاماسىمەن, قالتالى كورەي ازاماتتارىنىڭ قارجىسىنا تۇر­عى­زىلعان ەسكەرتكىش قازاقتىڭ كيىز ءۇيىن ەسكە سالادى. شان­شىل­عان ۋىق كو­تە­رىل­گەن شاڭى­راق­تى ۇستاپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. ۇلت دوستىعىنىڭ, تاعزىم مەن العىس­تىڭ نىشانى وسى تاس تۇعىرعا سىيىپ تۇرعانداي...

– كورەي دياسپوراسىنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن قايىرىمدىلىق شارالارى ءجيى ءوتىپ تۇرادى. كورەيلەردىڭ ۇلكەن وتانى دا قارايلاسىپ وتىر. مۇن­داعى قانداس باۋىرلارىنا جاسا­عان قازاقتىڭ قامقور نيەتىن ولار دا جوعارى باعالايدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن اراداعى باي­لا­­نىسقا وراي وڭتۇستىك كورەيانىڭ اتاقتى «حەندە» كلينيكاسى كومەككە مۇق­تاج وتان­داستارىمىزدى تەگىن قابىل­داپ, تەگىن وتا جاساپ تۇرادى. وبلىس دارى­گەرلەرىنە بىرنەشە رەت تەگىن ءدارىس وقىپ, شەبەرلىك ساعاتىن وتكىزدى. ازا­مات­تار ءوزى باستاما كوتەرىپ اۋدانداردا تۇراتىن الەۋمەتتىك قولداۋدى قاجەت ەتەتىن 80 وتباسىنىڭ ۇيىنە كۇردەلى جوندەۋ جاساپ بەردى. مۇنداي مىسالدار بار. مۇنىڭ بارلى­عى دەپورتاتسيالانعان ۇلتتاردىڭ بۇ­گىن­گى ۇرپاقتارىنىڭ ەل مەن جەر الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمى دەپ ويلايمىن, – دەيدى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى الماتى وبلىستىق فيليالى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى عابيت تۇرسىنباي.

سول سياقتى, وبلىستاعى نەمىس دياس­­­پو­راسى دا گەرمانيامەن ارادا­عى دوس­تىققا دانەكەر بولىپ وتىر. مى­سالى, «ۆيدەربۋرگ» نەمىس مادەني بىر­­لەس­تىگىنىڭ باستاماسىمەن بالقاش كو­لى­­نىڭ وڭتۇستىگىندە جويىلىپ بارا جات­قان وسىمدىكتەردى قالپىنا كەل­تى­رۋ جوباسى جۇزەگە اسۋدا. نەمىس ۇكى­­مە­تى­نىڭ قولداۋىمەن 200 گەكتار اۋماق­قا سەكسەۋىل مەن جاسىل بۇتاقتى اعاش وتىر­عىزىلدى. ولاردى كۇتىپ-باپ­تاۋعا دياس­پورا جاۋاپتى ەكەن.

تۇيىندەپ كەلگەندە, مۇنىڭ بار­لى­عى قازاقستانداعى ۇلتارالىق تاتۋ­لىق­قا نەگىز بولىپ وتىرعان ءىس ەكەنى ايان. ەندى دياسپورالار جۇمىسىن رۋحاني جاڭعىرۋ تۇرعىسىنان دامىتۋ جوسپارى كۇن تارتىبىندە تۇر. زامان تالابى بارى­مىزگە قازاق ءداستۇرى مەن مادەنيەتىن تانۋ­دى مىندەتتەپ, مەملەكەتتىك تىل­گە دەگەن شىنايى قۇرمەت ارقىلى ءبىرتۇتاس حالىققا اينالۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. ەندەشە, اق جول!

الماتى وبلىسى