ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق مىندەت

وسى ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە جانە پار­لامەنتتىك تىڭداۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اۋقىمدى قۇجات دايارلانىپ ۇكىمەتكە جول­داناتىن بولادى. بىرقاتار ۇسىنىس اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا, ونىڭ قا­زىر­گى جاي-كۇيى مەن دامىتۋدىڭ جاڭا مۇم­كىن­دىكتەرىنە ارنالدى.

ەلباسى ءوز جولداۋىندا «اۋىل شارۋا­شىلىعى – ەل ەكونوميكاسىنىڭ دراي­ۆە­رى» دەپ اتاعان بولاتىن. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – ماڭىزدى سترا­تەگيالىق مىندەتتەردىڭ ءبىرى, ءارى ەلى­مىزدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق پەن دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا كىر­ۋى جاعدايىندا ەرەكشە وزەكتى. مەم­لە­كەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا اۋىل شارۋا­شى­­لى­عىنىڭ الەۋەتى تولىق پايدا­لا­نىل­­­ماي وتىرعانى اتاپ ءوتىلىپ, ناقتى ناتي­­­جەلەرگە جەتۋ مىندەتتەلدى. بۇل ءۇشىن اگرو­­­ونەركاسىپ كەشەنىن ءتيىمدى مەم­لەكەت­تىك رەتتەۋ تەتىكتەرىنىڭ ءرولى وتە ما­ڭىز­دى. مەملەكەتتەن بولىنەتىن قوماق­تى قارا­جات­قا قاراماستان, بۇل سالا رەنتا­بەل­دىلىگى تومەن سەكتورلاردىڭ قاتا­رىن­دا. ساراپتامالىق باعالاۋ بويىنشا, باستى پروبلەما – مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جەتىل­مەگەنىندە بولىپ وتىر.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اگرو­ونەر­كا­سىپ كەشەنى مەن اۋىلدىق اۋماق­تار­دى دا­مىتۋعا باعىتتالعان توعىز باع­دار­لا­ما­لىق قۇجات قابىلداندى. الايدا ولار سالا­داعى جاعدايدىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە ىق­پال ەتە المادى. اگرارلىق سەكتورداعى ونىم­دەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى شيكىزات تۇ­رىن­دە ساتىلادى, بىرقاتار ءونىمنىڭ يم­پورتقا تاۋەلدىلىگى جوعارى. دايىن تا­عام­دىق ونىمدەر نەگىزىنەن شەتتەن اكە­لى­­نەدى, ال باستى ەكسپورتتىق تاۋارىمىز استىق داقىلدارى – جالپى ەكسپورت كولە­مى­نىڭ 42 پايىزىن قۇرايدى. مەملەكەتتىك رەت­تەۋ­دىڭ جۇيەسىزدىگى, سۋبسي­ديالاۋ ەرە­جە­­­لەرىنىڭ ءجيى وزگەرۋى سالا­نىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وسىعان بايلانىس­تى, مەم­لەكەتتىك قولداۋ شارت­تارىن ينۆەس­تي­تسيا­لىق جوبالاردىڭ اياق­تالۋىنا دەيىن ساق­تاۋ نورمالارىن زاڭ­دى تۇردە بەكىتۋ ۇسى­نىلۋدا. بۇل ۇسى­نىس نازار اۋدارۋعا لا­يىقتى دەپ سانايمىز.

بۇل تۇرعىدا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە­لەر­­­دى اتاپ وتكىمىز كەلەدى. اتاپ ايت­قاندا نەسيە قاراجاتتارىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن قول­جەتىمدى بولماۋى. بۇعان سەبەپ – اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندى­رۋ­شىلەردە اكتيۆتەردىڭ, جەردىڭ كەپىل­دىك قۇنى­نىڭ تومەندىگى جانە ءوتىمدى كەپىل­دەر­دىڭ بولماۋى. سۋبسيديالاندىرۋ جۇيەسىنىڭ تيىم­دىلىگى ماسەلەسى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل رەتتە اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار­­­لارىن وندىرۋشىلەرىن بارىنشا قول­­داي وتىرىپ, نەگىزىنەن سۋبسيديالاۋدان ارزان جانە ۇزاق مەرزىمدى كرەديتتەۋگە بىرتىندەپ كوشۋ ماسەلەسىن, كەلەسى قا­بىل­دا­نا­تىن مەملەكەتتىك باعدارلامادا تەرەڭ قاراستىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىنداۋدا. بۇل ەلەۋلى وزگەرىستەرگە اكەلۋ مۇمكىن­دىگى قا­ۋىم­داستىقتار مەن وداقتار وكىل­دەرى تاراپتارىمەن كەزدەسۋلەردە دە ۇسى­نىلدى.

سالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن قار­جى­­­­­لاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى; اۋىل شارۋا­شىلىعى مەن ونەركاسىپ ونىم­دە­رى­نىڭ, قىزمەتتەردىڭ, شيكىزات پەن ازىق-ت ۇلىك باعالارىنىڭ تەڭسىزدىگى; اۋىل تۇرعىن­دا­رى­نىڭ ءوز كاسىبىن ۇيىمداستىرۋى ءۇشىن قارا­جات پەن ءبىلىمنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى دە سالا­نىڭ قارقىندى دامۋىنا بوگەت بولىپ وتىر.

اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى – قارجىلاندىرۋ ماسەلە­سىن­دە قازاگرونىڭ وزىندىك ورنى بار. ماسەلەن, وتكەن جىلى حولدينگتىڭ سالانى قارجىلاندىرۋ كولەمى 19 پايىزدىق وسىم­­مەن 477 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. ال بانكتەردىڭ ۇلەسى 3,7 پايىز عانا. وكى­نىشكە قاراي, حولدينگتىڭ قىرۋار قارىز جۇكتەمەسى بار, سوندىقتان بۇل ماسە­لە, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, نەسيە مولشەر­لەمەلەرىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەر­مەۋدە. قازاگرونىڭ قارىزدارىن قار­جى­لىق ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان جان-جاقتى نەگىزدەلگەن جۇمىس قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. سونىمەن قاتار دامى­عان ەلدەر تاجىريبەسىن جانە فەرمەرلەر ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرىپ, بانكتەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن بەل­سەن­دى قارجىلاندىرۋ جايىنا نازار اۋدا­رۋ كەرەك. قارجى ينستيتۋتتارىن­دا ۋا­قى­تىندا كەپىلدىككە قويىلعان قان­شاما اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى تۇر. ونىڭ اينا­لىمنان شىعىپ, يگەرۋسىز جات­قان­دا­رى قانشاما؟

جەر – اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءبازيسى عانا ەمەس, نەگىزگى ءوندىرىس قۇرالى. سون­دىق­تان ونىڭ قۇقىقتىق ستاتۋسىن (مارتەبەسىن) انىقتاۋدىڭ ءمانى زور. مەنىڭ ويىمشا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن مەملەكەت مەنشىگىندە قالدىرا وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى جەر پايدالانۋ قۇقىعىن ەنگىزۋ وڭ شەشىم بولار ەدى. بۇل جەر پاي­دالانۋ قۇقىعىنىڭ كەپىلدىك ءمانى مەن كەپىلدىك باعاسىن كوتەرىپ, ءونىم وندى­رۋشىلەر مەن قارجى ينستيتۋتتارى ارا­سىن­داعى قارجىلىق قاتىناستاردىڭ تيىم­دى­لىگىن ارتتىرار ەدى.

سەناتتا وتكەن كەزدەسۋلەردە كوتەرىلگەن باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى – پايدالانىلماي جاتقان جەرلەر تۋرالى اقپاراتتاردىڭ قولجەتىمسىزدىگى. وسى ورايدا, قازىرگى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى, ماسەلەن, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ, عارىش ءتۇسىرىلىمىن قولدانۋ جەردى پايدالانۋدى باقىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز.

بۇگىنگى قولدانىستاعى زاڭنامالىق بازانىڭ ولقىلىعى – تۇراقسىزدىعىندا دەپ بىلەمىز. مىسالى, جەر كودەكسىنە 99 زاڭ­نامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ, 260-تان اسا زاڭ ءتۇرلى تولىقتىرۋعا ۇشى­را­­عان. تالداۋ كورسەتكەندەي, ءالى دە وزەك­تى­لىگى تۇرعىسىنان ەسكىرگەن نورمالار  بارشىلىق. بۇل ينۆەستيتسيالىق احۋال­عا تەرىس ىقپالىن تيگىزۋدە. اتالعان ماسە­لە­دە ۇلتتىق ەكونوميكا جانە ادىلەت مينيس­ترل­ىك­تەرى تاراپىنان ناقتى باقىلاۋ مەن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋ قاجەت. ناقتى زاڭنامالىق رەگلامەنتتەۋدىڭ بولماۋى قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىنىڭ جەت­كىلىكسىزدىگى مەن قولجەتىمدىلىگىنىڭ تو­مەندىگىنە اكەپ سوعۋدا. ءبىر مىسال, شال­عاي اۋىلدار قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بولىم­شەلەرىمەن قامتىلماعان, فەرمەرلەرگە كەپىلدى قامتاماسىز ەتۋ وتە قيىن. سون­دىق­تان دا, بولاشاق ءونىمدى كەپىلگە قويۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا قارجى قۇرالى – اگرارلىق قولحاتتى ەنگىزۋ ماقساتىندا جەكە زاڭنىڭ قابىلدانۋى وتە ماڭىزدى.

بۇگىندە جەكە قوسالقى شارۋا­شى­لىق­تاردىڭ مارتەبەسىنە ارنالعان نور­ما­تيۆتىك-قۇقىقتىق بازا قۇرۋ, كووپەرا­تيۆ­تەرگە جاعداي جاساۋ اۋاداي قاجەت. بۇل ەڭ الدىمەن, ونىمدەردى دەلدالسىز وتكىزۋگە جول اشادى. قازىرگى ۋاقىتتا وندى­رىلگەن ءونىمدى دايىنداۋ, باستاپقى وڭدەۋ, وڭدەۋشى كاسىپورىندارعا جەتكى­زۋ­دىڭ جۇيەسى جوق. سونىمەن قاتار سەر­ۆيس­تىك قىزمەتتەر – اگروحيميا, ۆەتەريناريا, فيتوسانيتاريا, مەليوراتسيا جانە باسقالارىنىڭ دەڭگەيلەرىنىڭ تىم تومەندىگى – سالانىڭ ءوسۋىن تەجەۋشى فاك­تور­لاردىڭ ءبىرى. بۇل پروبلەمالاردىڭ وڭ شەشىم تابۋى – تابىس دەڭگەيىنە, ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتە­رى ءسوزسىز.

ارينە, جەكە جانە مال شارۋا­شىلىق­تا­رى تۋرالى ايتا وتىرىپ, ۆەتەريناريا سالاسى تۋرالى ايتپاۋ مۇمكىن ەمەس. مال شارۋا­شىلىعىنداعى ماق­سات­تى يندي­كا­تورلارعا قول جەتكىزۋ ۆەتەري­نار­لىق احۋالعا تىكەلەي بايلانىستى. سالاداعى ءبىراز ماسەلە اگروونەركاسىپ كەشەنىن رەتتەۋ جو­نىندەگى زاڭدا قارالدى. دەگەنمەن شارۋاشىلىقتاردا ماماندار جەتىسپەۋدە, «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسىمەن كەيىنگى 3 جىلدا تەك 254 مال دارىگەرى جۇمىسقا ورنالاستى, جىل سايىن 3,5 مىڭ مامان دايىندالسا, ونىڭ 20 پايىزى عانا ەر بالالار.

اسا قاۋىپتى اۋرۋلارعا قارسى پرەپاراتتار تەك سوڭعى 3 جىلدا 12 ملرد تەڭگەگە شەت ەلدەردەن ساتىپ الىنعان. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك بيوكومبيناتتىڭ بولۋىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى زور. ەپيزووتيالىق احۋال, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, ازىق-ت ۇلىك جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى رەتتەۋ بويىنشا ۇسىنىستار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان نازارعا الىنىپ, قاراستىرىلۋى ءتيىس.

سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋ, زاڭنامانى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى سوڭعى ۋاقىتتا ەكى رەت پارلامەنتتىك تىڭ­داۋدا قارالدى. بۇل سالادا باسقارۋ, ەسەپكە الۋ, باقىلاۋ, جوسپارلاۋ مەن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى ءالى دە وزەكتى. گيدرو­تەح­نيكالىق قۇرىلىس وبەكتىلەرى تۋرالى ناقتى اقپارات جوق. سوندىقتان سۋ قورى مەن سۋ شارۋاشىلىق جۇيەلەرىنىڭ السىزدىگىن جانە مامانداردىڭ پىكىرلەرىن ەسكەر­سەك, قولدانىستاعى تاريفتىك ساياسات­تىڭ تيىمسىزدىگى; اپاتتىق نىسانداردى جوندەۋ, اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق نىسانداردى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق نى­عاي­تۋدى قارجىلاندىرۋدىڭ ناشارلىعى; وبەكتىلەردى باسقارۋ مەن پايدالانۋدا زاماناۋي جۇيەلەردى, اۆتوماتتاندىرۋدى ەنگىزۋ; بىلىكتى كادرلاردىڭ تاپشىلىعى – شە­شىمىن تابۋدى تالاپ ەتەتىن پروبلەمالار. سونداي-اق ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ شەڭبەرىندە ءتيىمدى ءىس-قيمىل جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور.

اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسىندا ءبىز ۇلكەن وندىرىستىك جانە ەكسپورتتىق رەزەرۆتەرگە يەمىز. 2019 جىلى ەكسپورت 3,3 ملرد دوللارعا جەتىپ, (2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 5,9%-عا ارتقان), يمپورت كولەمى 3,9 ملرد دوللاردى قۇراعان ء(وسىم 7%). دەگەنمەن, قازاقستان ءالى دە يمپورتقا تاۋەلدى, ەكسپورتىمىز شي­كى­زاتقا باعىنىشتى. بۇگىندە ىشكى تۇتىنۋداعى يمپورتتىڭ ۇلەسى قۇس ەتى بو­يىن­شا 49 پايىزعا, الما 31, ىرىمشىك پەن سۇزبە 46, شۇجىق 39, قانت 57, بالىق 72 پايىزدى قۇرادى. وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتى اسا وزەكتى ماسەلە.

ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارى شيكىزات جانە اينالىم قاراجاتىنا بايلانىستى 45 پايىز قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ونى شەشۋ تۋرالى كوپتەگەن ۇسىنىس ايتىلعانمەن, بىلتىر شەتەلگە تىرىدەي ساتىلعان 156 مىڭ باس ءىرى قارا, 246 مىڭ باس قوي جۇيەلى جۇمىستىڭ جوقتىعىنا دالەل.

ۇن ءوندىرىسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى مەن ەكسپورتىنىڭ 32 پايىزعا ازايۋى, ءداستۇرلى يمپورتتاۋشى ەلدەردە قايتا وڭدەۋدىڭ دامۋى, تەرەڭ وڭدەۋ ونىمدەرىن (گليۋتەن, كراحمال, بيوەتانول, ت.ب.) دامىتۋ مەن جاڭا نارىق ىزدەۋگە كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل پروبلەمالار شەشىلۋى ءۇشىن جاۋاپتى مينيسترلىكتەردىڭ ۇيلەستىرىلگەن ءىس-قيمىلى قاجەت.

قىرۋار قارجىلاي قولداۋعا قارا­ماس­تان, ءسۇتتىڭ شيكىزات سەكتورى وڭدەۋ قاجەت­تىلىگىن قامتي الماۋدا. دەرەكتەرگە سۇيەن­سەك, سوڭعى 7 جىلدا 70 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان, الايدا جىل سايىن 52 مىڭ توننادان اسا ءسۇت قىشقىلدى ونىمدەر مەن وڭدەلگەن ءسۇت, 49 مىڭ توننا ىرىمشىك, سۇزبە جانە قۇرعاق ءسۇت يمپورت­تال­ادى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق تاعامدىق ازىقتار, باقشا داقىلدارى, جەمىس, كوكو­نىس­تەر وڭدەۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارى كەرەك.

جالپى, بۇكىل وڭدەۋ سالاسىنىڭ وتكىر ماسەلەسى – وڭدەۋشى كاسىپورىنداردى ساپالى شيكىزاتپەن قامتۋعا باستى نازار اۋدارىلۋى قاجەت.

اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى دامىتۋدىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋدى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ. اۋىل ەڭبەككەرلەرى وزىق تەحنولوگيالار, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, زاڭنامالىق بازاداعى وزگەرىستەر, نارىق ماركەتينگى تۋرالى حاباردار ەتىلۋى ءتيىس. سوندىقتان اگرارلىق عىلىم مەن وزىق تاجىريبەنى, ەڭبەك ادامىنىڭ بەينەسىن ناسي­­حاتتايتىن كورسەتىلىمدەردىڭ ما­ڭى­ز­ى وتە زور. وسى ورايدا, ارنايى ما­مان­­­داندىرىلعان «اگرارلىق تەلەارنا» اشۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل تەلەارنا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ سالاسىن دا­مى­تۋ­عا, اۋىل شارۋاشىلىعىن ەل ەكو­نو­ميكا­سى­نىڭ درايۆەرىنە اينال­دى­رۋ­عا ىقپال ەتەر ەدى.

سەناتتا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ با­رى­سىندا پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى داريعا نازارباەۆا اۋىل شارۋا­شى­­لىعى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولۋ ءۇشىن بارلىق العىشارت بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ول سونداي-اق: «قازاقستاندا كليماتتىق ايماقتاردىڭ ارتۇرلىلىگى الۋان ءتۇرلى داقىلداردى وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولۋ 200 ملن ادامدىق نارىققا شىعۋعا جانە ەگىستىك, اسىرەسە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ الەۋەتىنە قولجەتىمدىلىكتى ۇسى­نا­دى, بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 188 ملن گەكتاردى قۇرايدى – الەم بويىنشا 5-ورىن الامىز, بۇل اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ وسۋىنە ەرەكشە مۇمكىندىكتەر اشادى», دەدى.

داريعا نازارباەۆا قازاقستاننىڭ اگرار­­­لىق ساياساتىنىڭ باستى مىندەتى, ەل تۇر­­­عىندارىنىڭ 80-90 پايىزىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل ىشكى نارىقتى قورعاۋدى, شىعىن­دار­دى ازاي­تۋدى جانە سالانىڭ تابىسىن ارتتىرۋدى, جاڭا تەحنولوگيالارعا كوشۋ­دى, بارلىق زاماناۋي تالاپتار مەن ستان­دارت­تارعا سايكەس كەلەتىن ساپالى ونىمدەر شى­عارۋدى بىلدىرەدى.

سەناتتا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋ­لار­دىڭ بارىسىندا مۇددەلى پىكىرتالاس ورىس­تەدى, اگرارلىق سالانىڭ جاي-كۇيى جان-جاقتى سارالانىپ, تالقىعا سالىندى. كەم­شى­لىكتەر اتاپ كورسەتىلىپ, ونى جويۋ جول­دارى ناقتىلاندى. الداعى جۇمىس كولەمى مەن باعىت-باعدار ناقتى بەلگىلەندى. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا جانە وسى سالانى زاڭنامالىق تۇرعىدان تياناقتى قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىز.

دۇيسەنعازى مۋسين,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى