تەاتر – بۇگىنگى ادامداردىڭ ءومىرىنىڭ ۇيرەنشىكتى اتريبۋتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. كەز كەلگەن ادام تەاتر كاسساسىنا كەلىپ, بيلەت ساتىپ الادى. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ويىن باستالىپ, كورەرمەن ءوزى قالاعان قويىلىمدى تاماشالاپ قايتادى. ەرتەڭ دە سولاي. بۇرسۇگىنى دە. ول ءۇشىن تەاتر ءومىردىڭ بولىنبەس ءبىر بولىگى. قوعام بولعاسىن, مەملەكەت بولعاسىن ونىڭ تەاترى بولۋى ءتيىس. ادامدار بۇعان ابدەن ۇيرەنگەن.
ال, ءوزى باۋىر باسىپ, ءومىردىڭ بولىنبەس ءبىر اتريبۋتىنا اينالعان سول تەاتردىڭ ءوزى كۇندە تاماشالاپ جۇرگەن ءدال وسىنداي حالگە جەتۋى ءۇشىن سول تەاتردىڭ مىڭداعان جىلدىق قيىن دا قىستالاڭ جولدان وتۋىنە تۋرا كەلگەنىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيدى. وعان وي جىبەرىپ تە جاتپايدى.
ال, ونىڭ تاريحى بۇرالاڭدار مەن شىرعالاڭدارعا تولى.
ءبىز بۇگىنگى ماقالامىزدا تەاتر دەگەن نە جانە ول قالاي پايدا بولدى, نەگە پايدا بولدى, قانداي قاجەتتىلىكتەن پايدا بولدى, العاشقى تەاترلاردىڭ ءسوزىن كىمدەر جازدى؟ – مىنە, وسىلارعا شولۋ جاسايمىز.
قوزعايتىن تاقىرىبىمىز دراماتۋرگيا بولعاندىقتان ءبىز ەڭ اۋەلى انتيكا داۋىرىندەگى شىعارمالاردان باستاۋعا ءتيىسپىز. بىراق, دراماتۋرگيانىڭ اتاسى – ءسوز, اناسى – ادەبيەت بولسا, ءبىز ادامزات تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن ۇلى شىعارمالاردىڭ ءبىرى, ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن XXVI-XXVII عاسىرلاردا پايدا بولعان ەڭ العاشقى ادەبي شىعارما – قوس وزەن بويىندا ءومىر سۇرگەن شۋمەرلەر جىرى – «گيلگامەشتەن» باستاۋدى ءجون كوردىك. ارينە, ول درامالىق شىعارما ەمەس, ول – تاسقا ويىپ جازىلعان پوەما. ونىڭ وقيعاسى دراماتيزمگە وتە باي. ادام بالاسى قۇدايلاردىڭ ءتۇر-تۇرىنە قۇلاي سەنگەن, تابيعات قۇپيالارى مەن وزگەرىستەردى وزدەرىنىڭ ارالارىندا جۇرگەن قۇدايلاردىڭ قۇدىرەتى دەپ كامىل سەنەتىن زاماندا جازىلعاندىقتان بۇل جىردا دا ادامدار مەن قۇدايلار اراسىنداعى سان الۋان قارىم-قاتىناستار مەن قاقتىعىستار ەرەكشە وقيعالارمەن باياندالادى.
اڭگىمەنى شۋمەرلەر جىرى «گيلگامەشتەن» باستاپ وتىرۋىمنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ونىڭ دالا مادەنيەتىمەن تىعىز بايلانىستى بولۋى جانە باستى كەيىپكەردىڭ ءبىرى – ەنكيدۋ مال باعىپ جۇرگەن دالانىڭ ادامى بولعاندىعى. بۇل جىرداعى كوپتەگەن ادام اتتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى.
عالىم-زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا, اككاد-شۋمەر جىرىنداعى ميفولوگيالىق كەيىپكەر–گيلگامەش ومىردە بولعان ادام. ونىڭ ومىردەگى ءپروتوتيپى ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىنگى XXVII عاسىردىڭ اياعى مەن XXVI عاسىردىڭ باسىندا شۋمەرلەردىڭ ۋرۋك قالاسىنىڭ 1-ديناستياسىن باسقارعان ءامىرشى. اڭىز-اڭگىمەلەرگە قاراعاندا ول كوپتەگەن ۇلى ەرلىكتەر جاساپ, 126 جىل ءومىر ءسۇرىپتى. ول ولگەن سوڭ گيلگامەشتىڭ اتى قۇدايلارمەن تەڭەستىرىلەدى. گيلگامەشتىڭ جورىقتارى مەن عاجايىپ ەرلىكتەرى جايلى ەپيكالىق ولەڭ-جىرلار كوپتەپ جازىلا باستادى. سولاردىڭ ىشىندە بىزگە جەتكەن تولىق نۇسقالاردىڭ ءبىرى – نينەۆي قالاسىنان تابىلعان وسى اڭىز-جىر. بۇل جىر ب.د. دەيىنگى 7-عاسىردا نينەۆي قالاسىنىڭ بيلەۋشىسى اششۋربانيپالدىڭ كىتاپحاناسىنا ارنالىپ سىنا جازۋمەن جازىلعان. وندا ءامىرشىنىڭ شەكتەن شىققان ەركىن ءومىرى, قاۋىپ-قاتەرلەرگە تولى ساپارلارى مەن باستان كەشكەن شىم-شىتىرىق وقيعالارى سۋرەتتەلەدى.
وتكەن عاسىردا شەتەل عالىمدارى (دجوردج سميت, لەونارد ۆۋللي, زەنون كوسيدوۆسكي) ەۆفرات پەن تيگر وزەنىنىڭ بويىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, 19-20 مەتر تەرەڭدىكتە جاتقان ءبۇتىن ءبىر قالانىڭ ورنىن تاپتى. بۇل جاڭالىق بۇكىل الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. وسى كەزگە دەيىن جەر بەتىندەگى وركەنيەتتى حريستيان ءدىنىنىڭ پايدا بولۋىمەن بايلانىستىرىپ كەلگەن جۇرت مىناداي جاڭالىقتى ورە تۇرىپ قارسى الدى. ادامزات وركەنيەتى «تاۋرات» پەن «ىنجىلدەن» باستاۋ الادى دەپ كەلگەن قاعيدانىڭ تاس-تالقانى شىقتى. ءتىپتى, سول ءىلىمنىڭ نەگىزى شايقالىپ قالدى. اككاد, نينەۆي مادەنيەتىنىڭ جوعارى ۇلگىدە بولعاندىعى, ونىڭ بارلىق قۇرىلىمدارى جەتىلگەن, گۇلدەنگەن مەملەكەت بولعاندىعى ايدان انىق دالەلدەندى. ءارى بەرىدەن سوڭ, تاۋرات پەن ءىنجىلدىڭ بۇكىل يدەياسى مەن سيۋجەتى وسى شۋمەر ەلىندەگى ءىلىم-بىلىمنەن كوشىرىلىپ العاندىعى دا دالەلدەندى. ويتكەنى بابىل (ۆاۆيلون) قالاسىنداعى تۇتقىن ەۆرەيلەر قاماۋدان بوساپ ەلىنە ورالعاندا وسى تاۋرات پەن ءىنجىلدىڭ يدەياسى مەن قاعيدالارىن قوسا الىپ كەلگەن دەگەن بولجام بار.
شۋمەر حالقىنا جاساعان وراسان زور جاقسىلىقتارى مەن تاڭعاجايىپ ەرلىك ىستەرىمەن قاتار گيلگامەش شەكتەن شىققان سەزىم ەركىندىگىنە بەرىلگەن بيلەۋشى رەتىندە دە بەلگىلى بولىپتى. ول ۋرۋك قالاسىنداعى قالاعان ايەلدەرىن كەزەك-كەزەگىمەن سارايىنا شاقىرتىپ الىپ, ولارمەن قالاۋىنشا ساۋىق-سايران قۇرۋدى ادەتكە اينالدىرادى. ءوز پاتشالارىنىڭ بۇل سياقتى زورلىعىنا كونە الماعان قالا تۇرعىندارى قۇدايلارعا ارىز ايتىپ, وزدەرىن مىنانداي تيراننان قۇتقارۋدى سۇراپ, الدەنەشە رەت ارىزدانادى. حالىقتىڭ مۇنداي نارازىلىعى ادام جاساۋشى قۇداي ارۋدىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. اشۋ-ىزاعا مىنگەن قۇداي-انا بالشىقتان جابايى ادام جاساپ, وعان ەنكيدۋ دەپ ات قويىپ, ەركىن دالاعا جىبەرەدى. ونىڭ ويىنشا, ەنكيدۋ گيلگامەشتى ءولتىرۋى ءتيىس.
ەنكيدۋ ەڭ دالادا ءومىر ءسۇرىپ, شوپپەن قورەكتەنەتىن ءارى اڭ, ءارى ادام كەيپىندە جايىلىپ جۇرە بەرەدى. ءوزىنىڭ ءاۋ باستا نە ءۇشىن جاراتىلعانىنان بەيحابار الىپ كۇشتىڭ يەسى ەنكيدۋ وسىلايشا ءتۇز تاعىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى.
كۇندەردىڭ كۇنىندە, گيلگامەش ەلدى جالماپ جۇرگەن الىپ اجداھانى ءولتىرىپ, ۇيىنە ابدەن قالجىراپ كەلىپ قاتتى ۇيقىعا باتادى. ۇيىقتاپ جاتقان ول ەرەكشە ءتۇس كورەدى. تۇسىندە اسپاننان عاجايىپ ءبىر كيەلى تاس ءتۇسىپ, بۇكىل ۋرۋك حالقى وعان تابىنا باستايدى. گيلگامەشكە بۇل تاس قاتتى ۇناپ, ول تاستى ۇيىنە اكەپ, اناسىنا كورسەتەدى. بالاسىنىڭ ءتۇسىن قۇداي-انا نينسۋن جاقسىلىققا جورىپ: «جاقىندا سەن ەرەكشە دوس تابادى ەكەنسىڭ. ول ەكەۋىڭ تۋىسقانداي بىرگە جۇرەتىن بولاسىڭدار» دەيدى.
ارادا بىرنەشە كۇن وتكەندە اڭشىلار گيلگامەشكە كەلىپ دالادا ادام پوشىمدى جابايى جانۋار پايدا بولعانىن, ول ءتۇز تاعىلارىن اڭشىلاردان قورعاپ, اڭ اۋلاۋعا كەسىرىن تيگىزىپ جۇرگەنىن ايتادى. ونىڭ كوزىن قۇرتپاسا بولمايدى دەگەندى ايتادى. گيلگامەش ونى قولعا ءتۇسىرۋدى ويلاپ, ول ءۇشىن وعان سىلقىم ءبىر سۇلۋ ايەلدى جىبەرەدى. ەنكيدۋ سىلقىم ايەلدىڭ ارباۋىنا وڭاي تۇسە سالادى. ايەل ونى ازعىرىپ, ۋرۋك قالاسىنا اكەلەدى. جابايى ادام قالاعا كەلىپ, ادامدار ءومىرىن كورىپ, ادامدار جەيتىن اسپەن تاماقتانىپ, كەنەتتەن ادام كەيپىنە تۇسەدى. سول كەزدە گيلگامەش ءوزىنىڭ قارسىلاسىمەن كەزدەسىپ, ەكەۋى ايقاسقا تۇسەدى. ولار ۇزاق الىسادى. ەكى الىپ ءبىرىن-ءبىرى جەڭە المايدى. ەكەۋىنىڭ دە كۇشى تەڭ ەكەن. سونان سوڭ گيلگامەش پەن ەنكيدۋ دوستاسىپ, گيلگامەش ونى اناسىنا ەرتىپ كەلەدى. اناسى نينسۋن ەكەۋىن دە بالام دەپ سانايتىنىن ايتادى.
گيلگامەش پەن ەنكيدۋ تالاي-تالاي ەرلىكتەردى بىرگە جاساپ, ەلگە قاۋىپ ءتوندىرىپ جۇرگەن قۇبىجىقتاردى بىرگە جەڭىپ, ۋرۋك حالقىنىڭ زور سۇيىسپەنشىلىگىنە بولەنەدى. ولار تاۋ شىرشالارىنىڭ جەمىسىن جان ادامعا تاتىرماي قورعاپ جۇرگەن سۇراپىل اجداھا حۋمبابانى, ونان سوڭ ماڭىنا جان جولاتپاس الىپ وگىزدى ولتىرەدى.
اككاد-شۋمەر ەپوسى «گيلگامەش» پوەما-داستان تۇرىندە جازىلعانىمەن ونىڭ وقيعاسى دراماتيزمگە وتە باي. ەجەلگى گرەكيا مەن اككاد-شۋمەر ميفولوگياسىندا ءومىردىڭ ءاربىر سالاسىنىڭ ءبىر-ءبىر قۇدايلارى بولدى: كۇن قۇدايى, تەڭىز قۇدايى, داۋىل قۇدايى, ماحاببات قۇدايى, وسىمدىك پەن جان-جانۋارلار قۇدايى. كىشى قۇدايلار مەن ۇلكەن قۇدايلار, قۇدايلاردىڭ كۇدايى – زەۆس بولعانى تاعى بەلگىلى. ءدال وسى گيلگامەش ءومىر سۇرگەن زاماندا اككاد-شۋمەر اڭىزى بويىنشا يشتار قۇداي-ايەل دە امىرلىك ەتكەن. ول گيلگامەش زامانىندا ءومىر سۇرگەنمەن, ول تۋرالى بولەك اڭىز بار. سولاي بولا تۇرسا دا, يشتار وسى گيلگامەش تۋرالى ەپوستاعى وقيعاعا دا ارالاسقانىن كورەمىز.
يشتار – ميفولوگيا بويىنشا ەڭ باستى ايەل تاڭىرلىگىنىڭ, سونىمەن بىرگە جەر بەتىندەگى جەمىس-جيدەك پەن ەگىستىك اتاۋلىنىڭ جانە ماحاببات پەن ءتان قۇشتارلىعىنىڭ قۇدايى بولعان. ول ماحابباتتاعى ەركىندىكتى قولدادى. مىنە, سول يشتار كەنەتتەن گيلگامەشكە ىنتىقتىعىن بىلدىرەدى. بىراق, گيلگامەش ونىڭ اشىق ماحابباتىنان باس تارتادى.
يشتار گيلگامەشكە وشىگىپ, ونى ءولتىرۋ ءۇشىن دۇلەي كۇشتىڭ يەسى حۋمبابانى جىبەرگەن بولاتىن. سول حۋمبابانى گيلگامەش پەن ەنكيدۋدىڭ ولتىرگەنى بەلگىلى. بۇل وقيعادان سوڭ قۇدايلاردىڭ ءبارى بىرىگىپ, ەنكيدۋدى ولتىرۋگە شەشىم قابىلدايدى. ەنكيدۋ كۇتپەگەن جەردەن ءولىم قۇشادى. مۇنداي ءولىمنىڭ قايعىسى گيلگامەشتى قاتتى قايعىرتادى. ول قايعىدان قان جۇتىپ, دالا كەزىپ, تاۋ-تاستى ارالاپ, جانىنا جۇبانىش ىزدەپ كەتەدى.
وسىنداي سەرگەلدەڭنىڭ كەزىندە ول ءوزىنىڭ دە ماڭگىلىك ەمەس, اقىرى ءبىر كۇنى ولەتىنى جايلى ويعا شومادى. ادامدار نەگە ولەدى, قۇدايلار نەگە ماڭگىلىك دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋمەن بولادى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, كۇن قۇدايى شاماشانىڭ جەراستى جولىنا ءتۇسىپ, تالاي تاۋلاردان ءوتىپ, كەنەتتەن عاجايىپ ءبىر باققا كەزىگەدى. بىراق ول باقتا قالماي, ءولىم دارياسىنان ءجۇزىپ ءوتىپ, ءبىر ارالعا جەتىپ جاعاعا شىعادى. بۇل ارالدا ماڭگى ءومىر سۇرۋگە يە بولعان ۋتناپيشتي عانا تۇرىپ جاتىر ەكەن.
گيلگامەش ونىمەن جولىعىپ, ماڭگى ءومىر ءسۇرۋدىڭ سىرىن ايتىپ بەرۋىن سۇرايدى جانە ونىڭ ماڭگى ءومىر سۇرۋگە قالاي يە بولعانىن ايتىپ بەرۋىن وتىنەدى. ۋتناپيشتي ماڭگى ولمەۋشىلىكتى جاھاندىق توپان سۋدان كەيىن العانىن, ونى قۇدايلار جالعىز وزىنە عانا سىيلاعانىن ايتادى. قوشتاساردا ۋتناپيشتي گيلگامەشكە ماڭگى جاستىقتىڭ گ ۇلىن ۇسىنادى. بىراق, ول بۇل گۇلدىڭ قاسيەتىن پايدالانا المايدى, ونىڭ قولىنداعى گۇلدى جىلان ۇرلاپ الادى, ال, جىلان بولسا سول ساتتە ەسكى تەرىسىن سىپىرىپ تاستاپ, جاپ-جاس قالپىنا قايتا تۇسەدى.
ەشنارسەگە قول جەتكىزە الماعان گيلگامەش سالى سۋعا كەتىپ, ءوزىنىڭ تۋعان قالاسى ۋرۋكقا قۇر قول قايتىپ كەلەدى.
پوەمانىڭ باستى يدەياسى – ادام قۇدايمەن ەشقاشان تەڭەسە المايدى. ادام ءوزىنىڭ ءورشىل ەڭبەگىمەن, اقىل-ويىنىڭ ۇلىلىعىمەن عانا ماڭگى ءومىر سۇرەدى.
گيلگامەش پوەماسىنىڭ ماڭگىلىك ءومىر تۋرالى يدەياسى ولىمنەن قاشقان قورقىت اتا يدەياسىمەن قاتارلاسىپ جاتقانى دا كوڭىل اۋدارارلىق يدەيا. «گيلگامەشتەگى» جىلان ولىمنەن قاشىپ, دارياعا كىلەم توسەپ وتىرعان قورقىتتا دا بار. تاماق اكەپ جۇرگەن قارىنداسىنىڭ دورباسىنا جاسىرىن كىرىپ, ول اقىرىندا قورقىتتى شاعىپ ولتىرەدى.
تىلدىك ۇقساستىقتار
شۋمەرشە قازاقشا
گۋس
قۇس
دامۋز
تامىز
كار
قار, ۇرى, قاراقشى
ۋش
ءۇش (سان)
ەرەن
ورەن, سارباز
اما
انا
گەنە, ەنە
ايەل
احۋ
اعا
ۋزۋك
ۇزىن
ەدەن
تومەنگى, جەر
گاميل
كامىل
ازاگ
ازاب
جىردا قازاق تىلىنە ۇقساس باسقا دا سوزدەر كوپتەپ كەزدەسەدى. دەمەك, پوەماداعى تىلدىك ۇقساستىقتار مەن سالت-ءداستۇر كورىنىستەرى – ەجەلگى شۋمەرلەردىڭ تۇركى الەمىمەن بايلانىستى بولعانىن دالەلدەي تۇسەدى.
تەك جاۋىن-شاشىن مەن تابيعات وزگەرىستەرىنىڭ عانا قۇدايى ەمەس, ەركىن ماحاببات پەن اشىق سەزىمنىڭ جاقتاۋشىسى يشتار مەن گيلگامەش اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردان تۇراتىن قاقتىعىستار مەن قىزعانىش, وشپەندىلىك, كەك سياقتى وقيعا جۇيەسى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. ول جونىندە جۋىق ارادا پەسا جازۋعا كىرىسۋ جوسپاردا تۇر.
ولىلەر الەمى مەن تىرىلەر الەمىن جالعايتىن وقيعالار اڭىز بولسا دا تىرشىلىك تىلسىمىن بىلۋگە قۇشتارلىعى ارتىپ كەلە جاتقان بۇگىنگى ادامدار ءۇشىن ول دا ءبىر عاجاپ دۇنيە.
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى