باعلان قاراشولاقوۆ: اركىم ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينالىسۋى كەرەك

– ءسىز تالاي جىلدان بەرى باس­شىلىق قىزمەتتەر اتقارىپ, ەل دامۋىنا ۇلەس قوستىڭىز. ال­عاش­قى ەڭبەك جولىڭىز, ءومىر جو­لىڭىز تۋرالى اڭگىمەلەپ بەر­­­­سەڭىز...

– ەڭبەك جولىمدى 1968 جىلى مو­يىنقۇم اۋدانىنىڭ جامبىل اتىن­­داعى سوۆحوزىندا قۇرىلىس بولىمشە­سىنىڭ جۇمىسشىسى بولىپ باستادىم. كەيىن قۇرىلىس شەبەرى, پروراب بولىپ ەڭبەك ەتتىم. 1979 جىلدان مو­يىن­قۇم اۋدانىنداعى «جامبىل­اۋىل­قۇرىلىسترەسىنىڭ» 2006-جمك باس ينجەنەرى بولدىم. ال 1981 جىلدان 1983 جىلعا دەيىن «گلاۆريسسوۆحوزۆودستروي» مەكەمەسىنىڭ №45 جمك باستىعى بولىپ ىستەدىم. سول جىلى مو­يىنقۇم اۋداندىق اتقارۋ كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى ايتباي نازار­­بەكوۆ ءوزىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىنە شاقىردى. بۇل قىزمەتتە مەن اۋداننىڭ قۇرى­لىس, كولىك, ونەركاسىپ, ساۋدا سالالارىنا باسشىلىق جاسادىم. 1985 جىلدىڭ اياعىندا فۋرمانوۆ اتىن­داعى (قازىرگى جازىلبەك قۋا­نىش­باەۆ اۋىلى) سوۆحوزدىڭ ديرەكتورى بولىپ باردىم. بۇل سوۆحوزدا 1000-عا تارتا ادام جۇمىس ىستەي­تىن. مۇندا 30 مىڭ قوي, 10 مىڭ ءىرى قارا, 1,5 مىڭ جىلقى جانە 500 تۇيە بار بولاتىن. وسى جەردە ءبىراز جىل ەڭبەك ەتتىم.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇس­تا سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى ومىربەك باي­گەلدى شاقىرىپ الىپ, ماعان جاۋاپتى قىزمەتتى تاپ­­­سىردى. ول كەز وتە قيىن كەزەڭ بو­لاتىن. ايلىق, جاردەماقى دە­گەندى كورمەيتىن ۋاقىت. سول 1992 جىلدان مويىنقۇم اۋدان­دىق اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى, مويىن­قۇم اۋدانىنىڭ اكىمى بولىپ ىستە­دىم. ال 1997 جىلى سول كەزدەگى وب­لىس اكىمى امالبەك تشانوۆتىڭ شاقىرۋىمەن جامبىل وبلىسى بويىنشا تارتىپتىك كەڭەستىڭ تور­اعاسى بولدىم. 2001-2012 جىلدارى مەركى, شۋ جانە جۋالى اۋداندارىنىڭ اكىمى, Nur Otan پارتياسى اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. 2012 جىلى جامبىل وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. قولىمنان كەلگەنشە ەلدىڭ احۋالىن جاقسارتۋعا, وبلىستىڭ دامۋىنا ۇلەس قوستىم دەپ ويلايمىن. مەركى اۋدانىندا اكىم بولىپ جۇرگەندە اۋدانداعى قانت زاۋىتىن قايتا ىسكە قوستىق. بۇل دا ەل ەسىندە قالاتىن ءبىر وقيعا دەپ ويلايمىن.

– ءومىر دەگەن تار جول, تاي­عاق كەشۋ عوي جالپى. بۇگىندە ءسىزدى مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ارداگەرى رەتىندە ەل قۇرمەت­تەيدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ومىردەن تۇيگەن ويىڭىز قانداي؟ كەيبىر ازاماتتار قىزمەتتى قولدىڭ كى­رىنە بالاپ جاتادى. بۇعان قا­لاي قا­رايسىز؟

– مەن تالاي جاقسى ادامدارمەن قاتار قىزمەت اتقاردىم. تالاي جاقسى كىسىلەردىڭ الدىن كوردىم. مەنىڭ ۇستانىمىم – ار­كىم ءوزىنىڭ قولىنان كەلەتىن ىسپەن اينالىسۋى كەرەك. قازىر ەلدىڭ ءبارى باستىق بولعىسى كەلەدى. بىراق جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ, حالىقپەن ءتىل تابىسۋ وڭاي شارۋا ەمەس. قىزمەت بارىسىندا ءوزىم وتىرىك ايتقان ەمەسپىن. ودان كەيىن جاعىمپازدىقتى ۇناتپايمىن. مەن اۋدانداردا اكىم بولىپ جۇر­گەندە, ەلدىڭ تۇرمىسى قيىن بولاتىن. بىراق بولمايتىن نارسەنى بولادى دەپ حالىقتى الداۋعا بولمايدى. نە بولسا دا شىندىقتى ايتقان دۇرىس. سوندا عانا حالىق ءبارىن تۇسىنەدى.

بىراق مەن «قىزمەت – قولدىڭ كىرى» دەگەنمەن كەلىسپەيمىن. قىز­مەت ءبىر جاعىنان ابىروي, ءبىر جاعىنان جاۋاپكەرشىلىك. ەگەر قىزمەت قولدىڭ كىرى بولسا, ادام نە ءۇشىن قىزمەتكە بارادى؟ ەڭ باس­تىسى, حالىقتىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, باتاسىن العاننان ار­تىق قانداي باقىت كەرەك. مەن ءوزىم باسقارعان ءتورت اۋداننىڭ دا قۇرمەتتى ازاماتى اتاندىم. ونىڭ ەشقايسىسىن دا سۇراپ العان جوقپىن. ارادا ءبىراز جىلدار ءوتىپ كەتكەن سوڭ اۋدانعا ەتكەن ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ, وزدەرى بەردى. «جاقسىلار جاقسىمىن دەپ ايتا المايدى, جاماندار جاقسىمىن دەپ ايقايلايدى», دەگەندەي, جاق­سى بولساڭ حالىقتىڭ ءوزى كوتەرەدى. ەڭ باستىسى, قىزمەتتى ادال اتقارۋ كەرەك. بۇگىندە كوپ­شىلىك جاقسى قىزمەتكە بارۋ ءۇشىن مىقتى تانىسى بولۋ كەرەك دەپ ويلايدى. بۇل جالعان نارسە. مەن ءوزىم جالعىز وسكەن اداممىن. تى­رەپ تۇرعان ەشكىمىم جوق. بۇل جەردە اڭگىمەنىڭ ءبارى كادردى دۇرىستاپ تاربيەلەۋدە. مامان مىقتى بولسا, تالاي مانساپقا قولى جەتەدى. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا» دەيدى عوي. قازىر تالاپ باس­قا. بۇگىنگى جاستار دا جاقسى ءوسىپ كەلەدى.

– دەپۋتاتتاردى بيلىككە حا­لىقتىڭ مۇڭى مەن مۇقتاجىن جەتكىزۋشى التىن كوپىر دەسەك بو­لادى. بۇگىندە حالىق قا­­لاۋ­لى­لارى مەن بۇقارا حا­­­لىق­­تىڭ اراسىنداعى بايلانىس قانداي؟

– دەپۋتاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى دا بۇقارامەن بايلانىستا بولۋ. ولار قاراپايىم حالىقتىڭ تا­لاپ-تىلە­گىن بي­لىككە جەتكىزۋى ءتيىس. ارينە جۇرت­شى­لىقتىڭ تالابى­نىڭ ءبارى دە ورىندالا بەرمەيدى. ونىڭ بارلىعى دا ەكونو­ميكاعا باي­لانىستى. ماسەلەن, كەيبىر اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى سۋ قۇ­بى­رىنىڭ جەلىلەرى توزعان دەپ شاعىم ايتادى. مۇمكىن ول توزعان شىعار, بىراق كەيبىر اۋىلداردا سۋ مۇلدەم جوق قوي. ءبىر اۋىلدىڭ مەكتەبى ەسكى شىعار, بىراق ءبىلىم وشاعى جوق ەلدى مەكەندەر دە بار ەمەس پە؟! مۇنداي ماسەلەلەر بارلىق اۋىل­دا بار. بىراق ونىڭ ءبارىنىڭ دە شەشىلەتىن كەزەڭى بولادى. دەپۋ­تاتتاردىڭ مىندەتى ەلدىڭ تالاپ-تىلەگىن بيلىككە جەتكىزىپ قانا قويماي, ونىڭ شەشىلۋىنە دە اتسالىسۋى كەرەك. ارينە دەپۋتاتتار بارلىق ماسەلەنى ءجۇز پايىز شەشە الادى دەپ ايتۋ قيىن. بىراق ەلمەن كەزدەسىپ كەلگەن سوڭ ولاردى ءتيىستى باسشىلارعا جەتكىزەدى. الايدا حالىقتىڭ تۇر­مىسى جاقسى.

– ءاربىر ءماسليحات وتىرىسى سايىن ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاعدايىنا بايلانىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر كو­تەرىلەدى. ءماسليحات مىنبە­رىندە كوتەرىلگەن سول ماسەلەلەر قان­شا­لىقتى شەشىمىن تابادى؟

– ءدال قازىرگى كەزدە شەشىمىن تاۋىپ جاتىر دەپ ايتۋعا بولادى. قازىر وبلىستىڭ, اۋدانداردىڭ بيۋدجەتى قوماقتى. كەزىندە ءبىز اۋداندا اكىم بولىپ جۇرگەندە, جول جوندەۋ ماقساتىنا 20 ملن تەڭگە بولسە قۋاناتىنبىز. ال قازىر ءاربىر اۋدانعا بۇل ماقساتقا 200-300 ملن تەڭگە بولىنەدى. رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن بو­لىنەتىن قاراجات قانشا. سەبەبى مەملەكەت دامىپ كەلەدى. دەي تۇر­عانمەن, ەل ىشىندە ماسەلە بول­ماۋى مۇمكىن ەمەس. مەكتەپ, بالا­باقشا ماسەلەلەرى ءالى كۇنگە دەيىن بار. ماسەلەن, بۇگىن ءبىر شارۋانى بىتىرسەڭ, ەرتەڭ تاعى بىرەۋى شىعادى. ءومىر دەگەن دە سول سياقتى. ماسەلە دەگەن ءومىرى بىتپەيدى. تەك سولاردى رەتىمەن شەشۋ كەرەك. بۇگىندە اۋدانداردا, اۋىلداردا باسپانا, مەكتەپ, بالاباقشا سياقتى كوپتەگەن نى­ساندار سالىنۋدا. ءوزىم قۇ­رىلىسشى بولعان سوڭ بىلەمىن, مۇنداي جاعدايلار كەڭەس وكىمەتى كەزىندە بولعان ەمەس. بۇگىن ءبارى باسقاشا سيپاتتا دامىپ كەلەدى. الايدا جۇمىستىڭ ساپاسىنا باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك.

– كوپ جاعدايدا مەكەمە باسشىلارى, كومپانيا قۇرىل­تايشىلارى, كاسىپكەرلەر ءماس­لي­حات دەپۋتاتى بولىپ جاتادى. كوپتىڭ اراسىندا دا جاع­دايى جاقسى ادام دەپۋتات بولادى دە­­گەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. الاي­­دا قاتار­داعى ماماندار, بولماسا جۇمىس­شى مامان­دىق­­تارىندا جۇرگەن جاس دەپۋ­تات­تار بار ما بىزدە؟

– باسىندا قاراپايىم جۇ­مىسشى بولىپ, كەيىننەن ءوز ەڭ­بەگىمەن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەت­­­­­كەن جاستار بىزدە بار. ايتا­لىق, ارمان ەدىلباەۆ, الىم­بەك جۇماباەۆ سياقتى جىگىتتەر ماڭداي تەرىمەن تالاي بيىكتەردى باعىن­دىردى. ەل قاتارلى جۇ­مىستارىن اتقارىپ ءجۇر. بول­ماسا ولار اكىم ەمەس, لاۋازىم­دى قىزمەتكەر ەمەس. اۋەل باس­تان ەڭبەك ەتىپ, شا­رۋا­لارىن جولعا قويدى. جاس بول­ما­سا دا, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى مۇقاش ەسكەندىروۆ تالاي ادام­­عا ۇلگى بولارلىق ازامات. «قازفوسفات» جاۋاپكەرشىلىگى شەك­تەۋلى سەرىك­تەستىگىندە تالاي جىلدان بەرى ەڭبەك ەتىپ, بۇگىن­­دە سول مەكە­مەنىڭ باس ديرەكتورى بولىپ وتىر. ءوڭىردىڭ گۇل­دە­نۋىنە, تالاي وتباسىلاردىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋىنە كومەك­تەسىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى دە ادام­نىڭ جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى­نە بايلانىستى. بۇگىندە دەپۋتات بولىپ جۇرگەن التاي رايقۇلوۆ دەگەن ازاماتتى دا اي­تۋعا بولادى. ارينە بارلىق كاسىپ­كەر ءوزىنىڭ پايداسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى دە حالىقتى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر عوي. قو­عامعا مۇنىڭ ءوزى دە ۇلكەن پايدا.

قازىرگى كەزدە مەملەكەت تارا­پىنان جاستارعا قولداۋ كوپ. باس­­شىلىق قىزمەتتەرگە دە جاس­­تار­دى تاعايىنداپ جاتىر. بى­راق جاستارعا جول كورسەتەتىن, باعىت بەرەتىن كوپ­تى كورگەن ازا­ماتتاردىڭ تا­جى­ريبەسى دە كەرەك. وسىنداي كى­سى­لەر قىزمەتتە وتىر­سا دۇرىس بو­لادى. سونداي ازا­ماتتاردىڭ اقىل-كەڭەسىن ال­عان ازاماتتار ەشۋاقىتتا جا­مان­دىققا بارمايدى. بارىنەن دە ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى قىمبات. بىرلىك بولمايىنشا, جاق­سىلىق بولمايدى. كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ جاعدايىن كو­رىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن بىزگە ىنتى­ماق كەرەك.

– ءسىز وتكەن جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا «ۇزدىك ءماسليحات حات­شىسى» اتاندىڭىز. وسى وراي­دا جاستارمەن بولىسەر قان­داي تاجىريبەڭىز بار؟

– مەن اتاقتى ەشكىمنەن سۇراپ المايمىن. سودان كەيىن باسىلىم, تەلەديدار ارقىلى ءوزىمدى-ءوزىم جارنامالاۋعا دا جوقپىن. «ۇزدىك ءماسليحات حاتشىسى» اتا­عىن دا العاننان سوڭ ءبىر-اق ءبىل­دىم. بىزدە «رەسپۋبليكالىق ءماس­ليحاتتار بىرلەستىگى» دەگەن بىرلەستىك بار. سول جەردە وتىرعان كىسىلەر ساراپتاما جاساپ, تالاي جىلعى ەڭبەگىمىزدى ەلەگەن بولۋى كەرەك. سول جىلعى اتقارعان جۇمىستارىمىزدى باعالاعان شىعار. الايدا ءماسليحاتتىڭ دا جۇمىسى وڭاي ەمەس. بىزدە جىل سايىن جوسپار بەكىتىلەدى. سودان كەيىن ءتۇرلى ماسەلەلەردى قارايتىن كوميسسيا جۇمىس ىستەي­دى. جىل سايىن ءماسليحات مىنبە­رىندە قارالعان ماسەلەلەردى زەردە­لەيمىز. قانشالىقتى جۇمىس اتقا­رىلعانىن ساراپتايمىز. مۇنىڭ ءبارى دە قيىن جۇمىس. جوسپارلى سەسسيالاردا العا قويىلعان ۇلكەن ماسەلەلەردى دەپۋتاتتار قارايدى. ناتيجەسىندە ءتۇرلى شەشىمدەر شىعا­رىلادى. مۇنىڭ ءبارى دە ەل­دىڭ يگىلى­گى ءۇشىن اتقارىلىپ وتىرعان شارۋالار.

اڭگىمەلەسكەنحاميت ەسامان, «Egemen Qazaqstan»