زاماناۋي الەمدەگى ايەلدەر تەرروريزمىنىڭ قۇپياسى قانداي؟

«قازىرگى تاڭدا قوعام مەن كەيبىر اقپارات قۇرالدارىندا ايەلدەر حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ تولىققاندى مۇشەسى ەمەس, «كۇيەۋىنە بويۇسىنعان, تاقۋا» رەتىندە وزدەرىنىڭ ءداستۇرلى رولدەرىن اتقارىپ جۇرگەن «جيحادشىنىڭ» ايەلدەرى دەپ سيپاتتالادى», دەيدى ول.

سونىمەن قوسا سابدين ەڭ العاش ايەلدەردى تەرروريستىك قۇرال رەتىندە افريكا ەلدەرى پايدالانىپ باستاعانىن جازعان. مامان كەلتىرگەن دەرەكوزگە سۇيەنسەك, افريكادا ايەلدەردىڭ اسكەر قاتارىنداعى ۇلەسى - 17%, داۋلدا - 13% قۇرايدى.

«حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ولاردى پايدالانۋداعى باستى ماقساتى تومەندەگىدەي: 1. عالامتور كەڭىستىگىندە ۇگىت-ناسيحات ماقساتىندا2. اسكەر قاتارىنا قوسىلعان كۇيەۋلەرىن جاۋلاۋ 3. «سەكس-جيحاد».4. «مۋدجاحيدتەردىڭ» جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋ 5. تىكەلەي تەرروريستىك اكتسيالار جاساۋ ءۇشىن (مىسالى 1985-2010 جىلدار ارالىعىندا لاڭكەستەر تاراپىنان 257 وسىنداي اكتسيالار جۇزەگە اسىرىلعان, بۇل بارشا لاڭكەستەر اكتسياسىنىڭ تورتتەن ءبىرىن قۇرايدى). 6. باقىلاۋداعى ايماقتاردان م ۇلىك جيناۋ 7. ايەلدەرگە تەرگەۋدەن قۇتىلۋ وڭايىراق»,-دەپ اتالعان جەتى نارسەنى كورسەتكەن ول جازباسىندا.

بەيبىت زاماندا قولىنا قارۋ الىپ, بەلىنە بومبا بايلاپ, شاحيد اتانعىسى كەلەتىن ايەلدەردىڭ مۇنداي ارەكەتكە بارۋىنىڭ وزىندىك سەبەپتەرىن ىزدەپ كورگەن ەدىم. پراكتيكا جۇزىندە دايش-قا بارىپ قوسىلاتىن ايەلدەردىڭ ناقتى پورترەتتەرى جوق. تەك ولاردىڭ جاسى, شىققان جەرى, ۇلتى مەن وتباسىلىق جاعدايلارىنا قاراپ قانا سيپاتتاما بەرۋگە بولادى. بەلگىلىسى ونداعى قىز-كەلىنشەكتەردىڭ كوپ بولىگى 16-24 جاس ارالىعىنداعىلار, قاتارلارىندا جاسوسپىرىمدەر دە جوق ەمەس. مۇسىلمان ەلدەرىنەن كەلەتىندەردىڭ كوپشىلىگى ميگرانتتار بولسا, باتىستان كەلىپ قوسىلعانداردىڭ ءبىلىم الىپ, ءوز ومىرلەرىن قۇرۋلارىنا تولىقتاي مۇمكىندىكتەرى بولعان. مامانداردىڭ سوزىنشە, كوبىندە اسكەر قاتارىنا قوسىلۋعا باراتىندار رەسەي, شەشەنستان مەن باتىس ەلدەرىندەگى قىز-كەلىنشەكتەر.

بۇگىنگى قوعامعا تەرروريست ايەل رەتىندە العاش كەڭىنەن تانىلعان پاكىستاندىق – ۆافا يدريس ەسىمدى بويجەتكەن بولعان.

ول 2002 جىل 27 قاڭتار كۇنى يەرۋساليم ورتالىعىنداعى ياففو كوشەسى ارقىلى 10 كەلىلىك بومبانى جەرگىلىكتى اياق كيىم دۇكەندەرىنىڭ بىرىنە كىرگىزبەك بولادى. سول ءسات جوسپار بويىنشا جۇزەگە اسپاي, 27 جاستاعى قىزدىڭ ريۋكزاگىنداعى مەحانيزم ىسكە قوسىلىپ كەتەدى. سالدارىنان يزرايلدىق قارت پەن بويجەتكەننىڭ ءوزى وقيعا ورنىندا كوز جۇمادى. ودان بولەك 100-گە جۋىق ادام جارالانادى.

تراگەديادان كەيىن شەتەلدىك باق, يزرايل مەن پالەستينانىڭ ءوزى دە يدريس تۋرالى ءجيى جازدى. اقىر اياعى ءوز ەلىندە ۆافانى «شاحيد» دەپ تانىدى, سەبەبى, ول ءوزىن-ءوزى جارعان 47 پاكىستاندىقتىڭ ىشىندەگى جالعىز ايەل ەدى. يزرايلدىق جۋرناليستەردىڭ زەرتتەۋىنشە, يدريس ءوزىنىڭ ولىمگە بارا جاتقانىن بىلمەگەن. ول تەرروريست-ەر ادامعا بومبانى بەرۋى ءتيىس ەدى, بىراق مەحانيزم قىزدىڭ دىتتەگەن جەرىنە جەتپەي قوسىلدى.

انىق بولعانداي, ۆافا يدريس اكەسىز وسكەن. 19 جاسىندا تۋىس اعاسىنا تۇرمىسقا شىعىپ, بىرنەشە جىلدان كەيىن ءولى ءسابيدى دۇنيەگە اكەلگەن. وسىدان كەيىن ۆافاعا بالا سۇيە المايتىنى ايتىلىپ, قايىن جۇرتى ونىڭ ماسقاراسىن شىعارىپ, اناسىنىڭ ۇيىنە قۋىپ جىبەرگەن. اتالعان وقيعادان كەيىن قاتتى كۇيزەلىسكە تۇسكەن بويجەتكەن پاكىستانداعى «قىزىل كرەست» ۇيىمىنا جۇمىس ىستەۋگە بارادى. وندا كۇن سايىن جارالانىپ كەلگەن وتانداستارىن كورىپ, كۇيزەلىسى ۇلعايا تۇسەدى. ءبىر جىلدان كەيىن يدريستى تەرروريستىك ۇيىمداردىڭ ءبىرى اينالدىرىپ اكەتەدى.

بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, تەرروريستىك ۇيىمدار قۇرىقتارىنا وتباسىلىق كيكىلجىڭمەن باسى قاتىپ, كۇيزەلىستە جۇرگەن, ومىردەن قيىنشىلىق كورگەن قىز-كەلىنشەكتەردى اينالدىرىپ الۋعا مۇددەلى. ولار بۇل قيتۇرقى ارەكەتتەرىن ماقساتتى تۇردە, ارنايى جوسپار قۇرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى.

دايش قۇرامىندا 2006–2012 جىلدارى از عانا ايەل-تەرروريستەر بولدى. بىراق ولاردىڭ سانى 2014 جىل 29 ماۋسىم كۇنى ابۋ-باكر ال-باعداديدىڭ «حاليفات» جاريالاعانىنان كەيىن ۇلعايدى. 2015 ج. دايش قۇرامىنا كەلگەن 3 مىڭ ەۋروپالىقتىڭ 550-ءى ايەل بولدى (رەسەي مەن تمد, تۇركيا ەلدەرىنىڭ ازاماتتارىن قوسپاعاندا), ونىڭ ىشىندە: –گەرمانيادان – 70 (ولاردىڭ 28-ءنىڭ جاستارى 25-تەن تومەن; مەكتەپ وقۋشىلارى – 9); – فرانتسيا – 63–70; – ۇلىبريتانيادان– 60 (مەكتەپ وقۋشىلارى – 20); – نيدەرلانديادان – 30 [Bakker, de Leede, 2015, ب. 3].

ايتا كەتەتىنى, دايش قۇرامىندا 30 مىڭعا جۋىق شەتەلدىك اسكەر سوعىسقان. [The Islamic State.., 2014, ب. 8]. ولاردى «دايش قۇرامىنداعى ميگرانتتار» نەمەسە مۋحادجيرلەر دەپ اتاعان. اشىق دەرەككوزدەردىڭ جازۋىنشا, شەتەلدىك ايەلدەر سانى 10 -15 % قۇرايدى [Bhulai, Peters, Nemr, 2016, ب. 4]. دايش باقىلاۋىنداعى تەرريتورياعا كەلەتىن ايەلدەردى ەكى توپقا بولۋگە بولادى. ولار نە كۇيەۋلەرىمەن بىرگە جۇرەدى نەمەسە جالعىز. كوپ جاعدايدا جالعىز باراتىن قىزداردى سول جاقتا ينتەرنەت ارقىلى تانىسقان بولاشاق كۇيەۋى كۇتىپ وتىرادى. ايەل ادام جالعىز كەلسە سيرياعا بارۋىنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرىن ايتادى. نەگىزگىسى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ يسلام شاريعاتتارىنا ساي ءومىر سۇرمەۋى, ودان كەيىن اكەسىنىڭ, كۇيەۋىنىڭ نەمەسە باۋىرىنىڭ ومىردەن وتۋىنە بايلانىستى كەك الۋ ماقساتىندا كەلۋىن العا تارتادى. ال كەيبىر مۇسىلمان ميگرانتتار كۇنىن كورىپ, قارنىن تويدىرۋ ءۇشىن قوسىلادى. سەبەبى دايش باقىلاۋىنداعى ايماقتا كۇيەۋى جوق ايەلدەرگە تەگىن جاتاقحانالار بەرىلەدى, سونداي-اق كوممۋنالدى قىزمەت تەگىن. اي سايىن ۇساق-تۇيەك شىعىندارىنا اقشا بولىنەدى. ەر ادامدارعا 100 دوللاردان, ال ايەلدەرگە 35-50 دوللار ارالىعىندا. تۇرمىسقا شىقپاعان قىزدار سول جاققا بارىپ, «مودجاحەد-باتىردىڭ» ايەلى اتانادى. سەبەبى دايش ءوز قاتارىنداعى ايەلدەردىڭ تۇرمىسقا شىعۋىن مىندەتتەيدى. نەكە قيۋ ءراسىمى سول جاقتا جۇزەگە اسىرىلادى. ەگەر كەلىنشەكتىڭ كۇيەۋى سوعىس اۋماعىندا كوز جۇمسا, ونى ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتىپتى جيىرماسىنشى رەت تۇرمىسقا بەرۋلەرى مۇمكىن.

دايش قۇرامىنداعى شەتەلدىك اسكەرلەر ورىستىڭ قىزدارىنا كوپ سۇرانىس جاسايدى. سەبەبى سولتۇستىك كاۆكازدان كەلگەن اسكەرلەرگە اراب تىلىندە سويلەيتىن قىزدارمەن ارالاسۋ قيىن, ونىڭ ۇستىنە ول قىزداردىڭ اكەلەرى ولاردىڭ شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعۋىنا تىيىم سالادى. «يسلام مەملەكەتى» تەرريتورياسىنا كوبىنە شەشەنستان مەن داعىستاننان جيھادقا اتتانعان اسكەرلەردىڭ جەسىرلەرى كەلەدى. ءبىر قىزىعى, شەشەندىك ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى ەۋروپالىق دياسپورادان قوسىلاتىندار. ايتۋلارىنشا, ەۋروپادا وزدەرىن ەكىنشى سۇرىپتاعى ادام سەزىنىپ, بولاشاقتارىنا دەگەن جارقىن ءۇمىت كورە المايدى.

ال قازاقستاننان سيرياعا كەتكەن قىز-كەلىنشەكتەردىڭ ناقتى رەسمي سانى جوق. بەلگىلىسى «جۋسان» وپەراتسياسى بويىنشا ەلىمىزگە ورالعان ايەلدەرى سانى – 67, ولاردىڭ - 171 بالالار. سيريادان ەلگە ورالعان كەلىنشەكتەر جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇقباتتارىندا سوعىس اۋماعىنا كۇيەۋلەرىنە ەرىپ بارعاندارىن ايتقان. تەولوگ مامانداردىڭ دا ايتۋىنشا, قازاقستان, قىرعىزستاننان سيرياعا باراتىن ايەلدەر كوبىندە كۇيەۋلەرىنىڭ ايتقانىن ورىنداعان. قازاقستاندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن سيرياعا «سەكس-جيھاد» ءۇشىن نەمەسە «شاحيد» بولۋعا اتتانعان قىزدار وقيعاسى تىركەلمەگەن. دايش-قا قوسىلعانداردىڭ بارلىعى دەرلىك جات اعىمنىڭ جەتەگىنە ەرىپ,ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامىن مانسۇقتاپ, كۇيەۋلەرىمەن ەرىپ بارعاندار.

ايجان قاليەۆا,جۋرناليست