قازاق قايتسە باقىتتى بولادى؟

ءبىر انىق بار. اركىم دە باقىتتى بولعىسى كەلەدى. سول انىق. ءبىز دە باقىتتى بولعى­مىز كەلەدى. ەرتەڭ ەمەس, ارعى كۇنى ەمەس, بۇگىن. بىراق باقىت دەگەننىڭ قوس قاناتى بولادى ەكەن. ادامي باق, ازاماتتىق باق دەگەن. وسى قوس قاناتتىڭ ءبىرى بولىپ, ءبىرى بولماسا قيىن. سو­نىڭ­مەن, ءبىرىنشى باعىڭ – ادامي, جەكە­باس باقىتىڭ. ول تۇسىنىكتى. ال ەكىن­شىسى باعىڭ – ازاماتتىق باعىڭ. بۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟ مىسال تەرمە­­لەيىك. مىسالى, ءبىز قازاقتىڭ قا­راشا ۇيىندە دۇنيەگە كەلىپپىز.تال بەسىككە بولەنىپ, ءتىل بەسىكتە تەر­بەلدىك. بالالىق شاعىمىز ءتىل قايماعى بۇزىلماعان قازاقى اۋىلدا ءوتتى. 14 جاستان باستاپ ءتىل مارجانىن تەرەتىن بولدىق. ءوز ءتىلىمىزدى ولەردەي جاقسى كوردىك. ءتىلىمىز تاڭىردەن كەيىنگى تابىنارىمىز بولدى. 16 جاستان مەكتەپتى الماتىدا وقىدىق. سوندا الماتىدا تۇڭعىش رەت ءتۇرى قازاق, ءتىلى ورىس قازاقتى كوردىك. كوردىك تە ەكى باستى ادامدى كورگەندەي تۇرشىكتىك. بۇل قۇبىلىستى قابىلداي المادىق. الماتىنى سۇيەمىز. بىراق بۇ قالاداعى ورىستانۋدى قابىلداي الما­دىق. الايدا, ول دەگەن ءسوز, ورىس­تانعاننىڭ ءبارى ءتىپاي دەگەن ءسوز ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا دا ۇلت مۇد­دەسىن قورعاپ جۇرگەندەر بار. ول بولەك اڭگىمە. بىراق بۇگىندە توڭىرەك تولعان تىلسىزدىكتى كورگەندە قولىمىزدى توبەگە قويىپ قاڭعىپ كەتكىمىز كەلەدى. بىراق ەشقايدا كەتە المايسىڭ! كۇرسىنەسىڭ دە قوياسىڭ. تىرلىگىمىز وسى. تىپتەن ءتىل بىلەتىن قازاقتاردىڭ ءوزى بۇگىندە قازاق ءتىلىن قارادۇرسىن سويلەيتىن بولدى. قازىرگى قازاقتار, قاراپ تۇرساڭ /قالامگەر, تىلشىلەردى ەسەپتەمەگەندە/ قازىنالى ءتىلىمىزدىڭ تەك ۇشتەن ءبىرىن عانا قولدانادى. ادام ادام بولعالى, قازاق قازاق بولعالى حالىق انا تىرنەكتەپ جيناعان, «قيۋا­دان شاۋىپ, قيسىنىن تاۋىپ, تاعى­نى جەتىپ قايىرعان» ءتىلىنىڭ قوماقتى قورى سوندا قايدا قالماق؟ اينا­لىمنان شىعىپ قالعان سول ءتىل قازىنا توعاندا تۇرىپ قال­عان سۋدىڭ كەبىن كيمەي مە؟؟ وسى سۇراق ءبىزدى كۇندە مازالايدى. قازاق ءتىلىنىڭ اسپانىنداعى وسى بۇلت قاشان, قاشان سەرپىلەدى دەۋمەن كەلەمىز؟ سەرپىلەر كۇن بولسا بۇ دۇنيەدە بىزدەن باقىتتى جان بولماس ەدى! ازاماتتىق باقىت دەگەندى وسىلاي تۇسىنەدى ەكەنبىز. ەندەشە, ءبىز تەك ادام رەتىندە عانا ەمەس, ازامات رەتىندە دە باقىتتى بولعىمىز كەلەدى!

تاعدىر ءبىزدىڭ پەشەنەمىزگە اتا-بابالارىمىزعا 250 جىل ارمان بولعان قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن كورۋدى جازىپتى. بۇگىندە جەر بەتىندە ۇلكەندى-كىشىلى 6 مىڭداي حالىق بولسا, سونىڭ 180-ءى ۇلتتىق مەملەكەتكە يە. ميلليونداعان حالقى بولسا دا باس بيلىگى وزگەنىڭ قولىندا وتىرعان, كۇندەردىڭ-كۇنىندە جەكە مەملەكەت بولۋدى ارمانداپ وتىرعان حالىقتار قانشاما؟ ويتكەنى, سوڭعى ۋاقىتتا جاھاندانۋ از ۇلتتاردىڭ جويىلۋ ۇدەرىسىن ۇدەتتى. ء«تىل اجالى» اتتى زەرتتەۋ اۆتورى اعىلشىن دەۆيد كريستالل ۇستىمىزدەگى عاسىر اياعىندا قازىرگى الەمدەگى 6 مىڭ ءتىلدىڭ 90 پايىزى قۇردىمعا كەتەدى دەپ وتىر. 600-ءى عانا امان قالاتىن كورىنەدى. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل بۇگىنگى الەمدە ءتىل مايدانىندا ءجۇرىپ جاتقان شىلقىمباي سوعىستى كورسەتەدى. بۇل سوعىستىڭ وزگە سوعىستاردان وزگەشەلىگى سول, جەڭىلگەن تىلدەردىڭ كۇنى ماڭگىگە باتادى, جەڭگەن تىلدەردىڭ تاڭى ماڭگىگە اتادى. جەڭگەن تىلدەر, ارينە, ۇلكەن تىلدەر, يمپەريالىق. ءتىل مايدانىنداعى بۇل جەڭىسكە ۇلكەن تىلدەر قالاي جەتىپ جاتىر؟ مادەني مايداندا اتوم بومباسىنان دا الەۋەتتى – قارجى, كينو, تەلەۆيدەنيە, ينتەرنەتتى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى جەتىپ جاتىر. وسىنداي قان شىعارماي جان شىعاراتىن قارۋعا يە تىلدەر جەتىپ جاتىر. ولار بۇگىندە جەر بەتىندە اقىرزاماندا پايدا بولاتۇعىن تۋرا تاجالدىڭ وزىندەي تايراڭداپ ءجۇر. ويناق سالىپ وزگە تىلدەردى ويرانداپ ءجۇر. كەرنەيلەتىپ, سىرنايلاتىپ, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جان-جاعىن جالماپ ءجۇر. ورتتەي قاپتاپ وزىنەن وزگە تىلدەردى تورعايداي توزدىرىپ, تۇقىمىن تۇزداي قۇرتىپ كەلەدى. تويۋ, توقتاۋ, قاناعات دەگەندى بىلمەيدى. ارانى اپانداي اشىق. جۇمىر جەردى جۇتسا دا جۇمىرىنا جۇعىن بولار ءتۇرى جوق. ويتكەنى ول – تاجال. يمپەريالىق ءتىل. از حالىقتاردىڭ تىلدەرىنە قارسى يمپەريالىق تىلدەر اشقان وسىناۋ سوعىس اقىرزاماندا بولادى دەيتىن تاجالدىڭ جەر بەتىندەگى سوڭعى سوعىسى ىسپەتتى. ءتىل تاجالىنىڭ تۇپكى ماقساتى تۇگەل تىل­دەردى تىپ-تيپىل ەتۋ. دۇنيەنى دارا بيلەۋ. بۇل ادامزاتقا اتامزاماننان بەلگىلى نيەت - يمپەريالىق نيەت. تىلدەرگە تيگەن توپالاڭ. بۇ­گىن­دە كوز الدىمىزدا ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەتى جوق, قورعانى جوق قانشاما تىلدەر سول يمپەريالىق تىل­دەر تۇتاتقان جاھاننامدا جا­نىپ جاتىر. تالايىنىڭ ك ۇلى بايا­عى­دا كوككە ۇشقان. ءبىزدىڭ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ كوز الدىندا, وسىلايشا, حالىقتاردىڭ قانىن شىعارماي جانىن شىعاراتىن قيامەت-قايىم عالاماتى ءجۇرىپ جاتىر. شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس ءتىل تاجالى تالاي تىلدەردى جاھاننامنىڭ وتىندا بىتىرلاتىپ شىجعىرىپ جاتىر. قورعانسىز تىلدەر شىڭعىرىپ جاتىر. وكىنىشكە قاراي, تاجالعا قار­سى تۇرىپ قايرات قىلۋدىڭ ورنىنا كەيبىر تىلدەر سول ورتكە ۇمتىلعان كوبە­لەكتەي وزدەرى ءتۇسىپ جاتىر.

زەرتتەۋشى كريستالل بولسا بۇ­نىڭ ءبارىن بۇلجىتپاي سىرتتاي با­قى­لاپ, ءتىل ورتىندە كۇيگەن كوبە­لەك تىلدەردىڭ ءتىزىمىن ءتىزىپ وتىر. عاسىر اياعىن­دا وسى جاھاندىق ورت­تە قان­شا تىلدەر جانىپ, قانشا تىل­دەر تالىپ, قانشا تىلدەر قالادى, سونى حاتتاپ وتىر.

ارينە, اياقتالمايتىن سوعىس جوق. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءتىل سوعىسى دا اياقتالادى. جاناتىندار جانىپ, قالاتىندار قالادى. دۇنيەجۇزىلىك ءتىل مايدانى دا تۇبىندە تىنىش­تال­ماق. عاسىر شايقاسىندا جەڭىسكە جەتكەن تىلدەر مەن ەلدەر كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە الداعى عاسىردا دۋىل­دا­سىپ باس قوسىپ ۇلى جەڭىس تويىن تويلارى حاق. سول عالامدىق تىلدەر تويىنىڭ تورىنە ءوز تۋلارىن تى­گە­رى حاق. جۇزدەگەن ميلليون سوي­لەۋ­شىلەرى بار تىلدەردىڭ, ءسويتىپ, باعى جانادى. تۋلارى جايناپ سول ۇلى توي تورىندە تۇرادى. تاۋەلسىز مەملەكەتى بار ەلدەر تۋلارى دا سول توي تورىندە جەلبىرەۋگە ءتيىس. ويت­پەسە ول تاۋەلسىز مەملەكەت بولا ما؟ سول سەبەپتەن دە, سول تىلدەر تويىنىڭ تورىندە قازاق تۋى دا تۇرار دەپ سەنەمىز. ءبىز وسى بولاشاققا سەنەمىز. بىراق سول بولاشاققا بارار جول بۇگىن سا­لى­­نىپ جاتقان جوق پا؟ ءبىزدىڭ قو­لىمىزبەن. كۇن سايىن. كۇن سا­يىن­عى كۇرەسپەن. ەڭ ءبىرىنشى كۇرەس شارتى – اتادان قالعان امانات انا ءتىل اياسىندا ءومىر ءسۇرۋ. ۇيدە دە, تۇزدە دە. ونسىز ءتىل بۇلاعى تارتىلادى. ءتىل – ءتىرى ورگانيزم. تامىرى سوعىپ تۇرسا عانا ءتىرى. قولدانباساڭ قۇريدى. بۇل – قاراپايىم قاعيدا. بىراق ءبىز سونى ورىندادىق پا؟ ورىن­دامادىق. توتاليتاريزم توق­پا­عىنا توزە المادىق. اتا-بابا اماناتىن اياقاستى ەتتىك. ءوز ۇيى­مىزدە ءوز ءتىلىمىزدىڭ گ ۇلىن سولدى­رىپ, وزگە ءتىلدىڭ تامىرىنا سۋ قۇيدىق. ورىستاندىق. قازاق بو­لۋدان قالا باستادىق. «ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟» قازاق تىلىنە قا­تىستى بۇل ءبىر عاسىر بويى كو­تە­رى­لىپ كەلە جاتقان سۇراق. ءالى دە وزەكتى. اسىرەسە, قازاقستانداعى ءتىل زاڭىنىڭ قابىلدانعانىنا 30 جىل تولاتىن الداعى قىركۇيەك قارساڭىندا وزەكتى. ويتكەنى وسىدان 30 جىل بۇرىن داۋ-دامايمەن ومىرگە كەلگەن بۇل زاڭعا ۇلت ارتقان ءۇمىت ۇلكەن بولاتىن. ول زاڭ قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل دەپ جاريالادى.

ال ءبىز: «مەملەكەتتىك ءتىل بول­عاننان كەيىن, ەندى ءتىل تاۋقىمەتى وزى­نەن-ءوزى شەشىلەدى!» دەپ بور­كى­مىزدى اسپانعا اتتىق. سويتسەك اڭعال ەكەنبىز. ونى سوڭ تۇسىندىك. كەڭەستىك ساناداعى تىلدىك سەڭدى 30 جىل بويى بۇزا الماعاندا تۇسىندىك. بارلىق وبلىستاردا, قالالاردا ءتىل باسقارمالارى قۇرىلعانىنا قا­راماستان, قىرۋار قاراجات بو­لىن­گە­نىنە قاراماستان, تەگىن كۋرستار اشىلعانىنا قاراماستان, قازاق مەكتەپتەرى, بالاباقشالارى كۇرت كوبەيگەنىنە قاراماستان, قازاق حالقىنىڭ سانى قازاقستاندا ول كەزدەگى 40 پايىزدان بۇگىندە 70 پايىزعا جەتكەنىنە قاراماستان ءتىل مايدانىنداعى سول توڭ, سول سەڭ ءالى بۇزىلار ەمەس! قوزعالار ەمەس! جاڭعىرار ەمەس! قالا قازاقتارى بۇعان دەيىن قالاي ورىسشا سايراپ كەلسە, ءالى سولاي سايراپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى نە؟ ءبىز وعان ءبىر اۋىز سوزبەن: «مەملەكەتتك تىلگە دەگەن مۇقتاجدىق بولماعاندىقتان» دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىك. قالا قازاقتارى, تىپتەن, وزدەرىنىڭ قازاق ەكەندىگىن, ءوز ءتىلى بار ەكەندىگىن ۇمىتىپ قال­عان­داي. قالا قازاقتارى وڭباي ورىس­تاندى. وسىنىڭ سالدارىنان, بۇگىنگى قازاقتىڭ ءتىل بىرلىگى جوق. قازاق – تىلدىك تۇرعىدان قاق ءبو­لىن­دى. وسىنى پايدالانىپ ورىس ءتىلى ويقاستاپ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنىندا ءجۇر. «ال قازاق ءتىلى قايدا ءجۇر؟» قازاق ءتىلى الاقان جايىپ ءوزى­­نىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن ورىس تىلىنەن سۇراۋمەن ءجۇر. 30 جىل ۇدايى! ءتىلىمىز تاۋەلسىز قا­زاق­ستان­نىڭ ءتورىن بەرۋدى ورىس تىلىنەن 30 جىل ۇدايى سۇراۋ­مەن كەلدى. پا­رادوكس پا؟! پارادوكس. وسى كە­لەڭ­سىز­دىكتەن كەيىن: «قازاق دەگەن حا­لىقتا ءوزى ۇلتتىق ەليتا بار ما؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى, اسىرەسە, سىرت­تان باقىلاعاندار اراسىندا.

قازاقستاندا ءتىل ساياساتىنىڭ قىرىن كەتكەنى سونشا, امەريكا, ەۋروپا, قىتايدا وقيتىن قازاق ستۋ­دەنت­تەرى ءوزارا ورىسشا سويلەسەتىن بولدى. ءسويتىپ وزگە جۇرتتار الدىندا ءوز ۇلتىن ماسقارا ەتۋمەن ءجۇر. قازاقتىڭ ء«وز ءتىلى جوق حالىق» ەكەنىن دالەلدەپ ءجۇر. كەزىندە جي­ري­نوۆسكي «قازاق – ءوز ءتىلى جوق حالىق!» دەپ ەدى. سوندا ءبىز «جالا!» دەپ شۋ ەتىپ ەدىك. ەندى, مىنە, ءوز جاس­تارىمىز الەمدە جيرينوۆسكيدىڭ سول ءسوزىن راستاپ ءجۇر. مۇنى قازاق ءتىلىنىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن بۇلت دەمەگەندە نە دەيمىز؟! بۇدان ارىلار كۇن بار ما؟ ارىلۋدىڭ جولى بار ما؟ «بار!» دەيمىز. ونىڭ جولى ءتىپتى قاراپايىم. ۇلى دالا ەلىندە مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن مۇقتاجدىقتى تۋدىرۋ كەرەك! ونى بىلۋگە دەگەن مۇقتاجدىق تۋماي تىلگە تۇگەل بەت بۇرۋ بولمايدى. مۇق­تاج­دىق بولسا حالىق قۇستىڭ دا ءتىلىن ۇيرەنەدى.

سونىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇي­رە­نۋگە دەگەن مۇقتاجدىقتى قالاي تۋدىرامىز؟

بيىل جىل اياعىنا دەيىن بار­لىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر تىل­دەن ەمتيحان تاپسىرۋى كەرەك; ولارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇي­رە­نۋ­گە 30 جىل ۋاقىت بەرىلدى عوي. مەم­لە­كەت­تىك ءتىلدى بىلمەيتىندەر مەملە­كەت­­تىك قىزمەتتەن كەتۋى كەرەك. مەملەكەتتىك بالاباقشالار تۇگەل مەملە­كەتتىك تىلگە كوشىرىلۋى كەرەك. قازاقستانداعى مەملەكەتتىك ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى, ادە­بيەتى جانە قازاقستان تاريحى پاندەرى تەك مەملەكەتتىك تىلدە وقى­تىل­ۋى كەرەك. بارلىق مەملەكەتتىك ورتا مەكتەپتى بىتىرۋشىلەر اتتەستات الۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپ­سىرۋى كەرەك. «بولاشاق» باعدارلا­ما­سى­مەن شەتەلگە بارۋشىلار دا تۇگەل مەم­لەكەتتىك تىلدەن ەمتيحان تاپسىر­ۋى كەرەك. بارلىق مەملەكەتتىك مەكەمە­لەر ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىل­دە جۇرگىزۋى كەرەك. قازاقستانداعى بارلىق جو­عارى وقۋ ورىن­دارىندا مەم­لە­كەت­تىك تىلدە وقى­تى­لا­تىن «قازاق ادە­بيە­تى», «قازاقستان تاريحى» پان­دە­رى بولۋى كەرەك. سوت ىستەرىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇر­­گىز­ۋى كەرەك. قازاقستان پارلامەنتى تۇگەل مەملە­كەت­تىك تىلگە كوشۋى كەرەك. زاڭدار الدىمەن مەم­لەكەتتىك تىلدە قابىلدانىپ, قاجەت بولسا ورىس تىلىنە اۋدارىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇر­گىز­ۋدە قازاقستان ۇكىمەتى كۇللى رەس­پۋبليكاعا ۇلگى بولۋى كەرەك. جانە سول ۇلگىنى مينيستر­لىك­تەردەن, وب­لىستاردان تالاپ ەتۋى كەرەك. ياعني, مەملەكەت كولەمىندە مەم­لە­كەت­تىك تىلگە مۇقتاجدىق تۋى كەرەك. مۇقتاجدىق – ءتىل ۇيرەنۋدىڭ باستى شارتى.

ءتىل احۋالى قاشاندا ەلدەگى دەمو­گرا­فيا­­لىق احۋالعا تاۋەلدى. ەلدە قازاق تىل­دى­لەردىڭ كوبەيۋى – قازاق ءتىلىنىڭ كەپىلى. كە­شەگى «قىزىل قىرعىن» بولماعاندا قازاق­تىڭ سانى قازاقستاندا 50 ميلليون بولار ەدى» دەپ ەلباسى ن.نازارباەۆ 2012 جىلى قازاقستانداعى اشار­شى­لىقتىڭ 80 جىلدىعىندا ما­لىم­دەدى. 1 ملن 700 مىڭ قازاقتى قىرعان 1921 جىلعى اشارشىلىق, 2 ملن 300 مىڭ قازاقتى قىرعان 1932 جىلعى اشارشىلىق بولماعاندا شىنىندا دا ءبىز بۇگىندە 50 ملن حالىق بولىپ وتىرار ەدىك. سوندا قازاقستاندا ەلدىك, جەرلىك, تىلدىك, دىندىك تاۋقىمەتتەر دەگەن تۋىن­دا­ماس ەدى. جان-جاقتاعى ۇلى كورشىلەرىمىزبەن دە تەرەزەمىز تەڭ بولار ەدى. بۇگىنگىدەي جالتاقتاماس ەدىك. دەموگرا­فيانىڭ قۇدىرەتى سول; «كوپ قورقى­تا­دى, تەرەڭ باتىرادى». ەندەشە, ۇلى دالانى حالىققا تولتىرۋ – قازاقستان ءۇشىن ءنومىرى 1-ءىنشى ماسەلە. وسىدان كەلىپ, جاقىن جىلداردا قازاقستاندا قازاق سانى 20 ميلليونعا جەتسە دەپ ارماندايمىز. قازاقستان حالقىنىڭ جالپى سانى 25 ميلليونعا جەتسە دەپ ارماندايمىز. سەبەبى ءتىل ساۋەگەيى كريستالل ء«تىل ماڭگى بولۋ ءۇشىن سول تىلدە سويلەۋشىلەر سانى 20 ميلليوننان اسۋى كەرەك» دەگەن ەكەن. عالىم عالامدىق تاجىريبەگە سۇيەنىپ ايتىپ وتىرسا كەرەك. دە­مەك, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ەلى ماڭگى بول­ۋى ءۇشىن قازاقستاندا قازاقتىڭ سانى 20 ميلليوننان اسۋى كەرەك. بۇل – ۇلى مەجە! ەندەشە, بارلىق كۇشتى وسى ماقساتقا جۇمىلدىرۋ كەرەك! بىراق بۇل مەجەگە قالاي جەتەمىز؟ ول ءۇشىن قازاقستاندا مىنا ءبىر قاراپايىم قاعيدالار ورىندالۋى كەرەك:

كوپ بالالى بولۋ ۇلت ۇرانىنا اينالۋ كەرەك. ءاربىر بالالى انا ۇكىمەت قامقورلىعىنا بولەنۋى كەرەك. قازاق ايەلى «بالا تۋ – باس اۋرۋ» دەگەن باتىستىق تۇسىنىكتەن ارىلىپ, «بالا تۋ – باقىت!» دەگەن سەنىمگە يە بولۋى كەرەك. ءبىرىنشى بالادان باستاپ انانىڭ جۇمىس ءوتىلى ءجۇرىپ جاتۋى كەرەك. كوپ بالالى اناعا تولەنەتىن جار­دەماقى انا مەن بالانى اسىراۋعا تو­لىق جەتەتىن بولۋى كەرەك. سوندا قىز­دا­رى­مىز بۇگىنگىدەي ديپلوم قۋىپ, مانساپ قۋىپ «سالت باستى, ساباۋ قامشى» بولىپ ءجۇرىپ الماس ەدى. تۇرمىس قۇرۋعا اسىعار ەدى. دەموگرافيالىق كورسەتكىش كوتەرىلەر ەدى. قازاقستاندا باسى بوس قىز-كەلىن­شەك­تەر سانى رابايسىز كوبەيىپ كەتكەن. ولاردىڭ جيىن سانى جارتى ميلليونداي. ياعني ەر ادامدار مەن ايەل ادامدارى اراسىنداعى دەموگرافيالىق تەپە-تەڭدىك بۇز­ىل­عان. مۇنى قالاي تۇزەتۋگە بولادى؟ قىزدارىمىز كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ەتە­گى­نەن ۇستاپ كەتە بەرمەس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ماسەلەنى بۇرىنعى اتا-بابالارىمىز قالاي شەشكەن؟ ۇلتتىق تا­جىري­­بەگە جۇگى­نە­يىك. ۇلتتىق تاجىريبەگە كوز جۇ­گىرتسەك, ۇلى دالادا «بايبىشە-تو­قال» ينستيتۋتى ەشقاشان ۇزىلمەگەن ەكەن. ەندەشە, سول اتا-بابا سالتىن نەگە جاڭ­عىرتپاسقا؟! ونى جاڭعىرتۋعا بىزگە كىم كەدەرگى؟ نە كەدەرگى؟ سويتسەك, باستى كەدەرگى – باتىستىق مادەنيەت ەكەن. قا­زاق­قا تاڭىلعان باتىستىق مادەنيەت ەكەن! استاپىراللا!!! سوندا وتباسى مادەنيەتىن ۇيرەتۋدە بىزگە باتىس ۇلگى بولعانى ما؟! جەتىسكەن ەكەنبىز!! وتباسى مادەنيەتىن باتىس, نەگە, كەرىسىنشە بىزدەن ۇيرەنبەيدى؟! بۇل شامىرقانىپ شارت سىنعان سۇراق ءبىزدىڭ باسىمىزعا نەگە كەش كىرگەن؟! 70 جىل ۇدايى قازاقتى كەمسىتكەن قىزىل ساياساتتىڭ سالدارى, ارينە. ەندى, ءبىز ۇلگى ەتكەن باتىستىڭ سيقىنا كوز سالىڭىز! بۇگىندە باتىس ەركەكپەن – ەركەكتىڭ, ايەلمەن – ايەل­دىڭ ۇيلەنۋىن زاڭداستىردى. ءسويتىپ بالا تۋدان بەزدى. ءبىز, ەندى, بۇعان دا ەلىك­تەۋىمىز كەرەك پە؟! «قۇرسىن!» دەيسىز. «باتىستىڭ ­بەتىن ءارى قىلسىن!» دەي­سىز. ەندەشە, كەز كەلگەنگە ەلىكتەي بەرمەي, ءبىزدى اتامزاماننان ازشى­لىق دەگەن اپاتتان قۇتقارىپ كەلگەن اتا سالتىمىزعا جۇگىنەيىك! باتىل رەفورماعا بارايىق! ويتپەيدى ەكەنبىز, ءبىز, قازاقستان ۇكىمەتى, جارتى ميلليون نازىك جاندار تاعدى­رىنا كوز جۇمعان بولامىز. نەم­قۇرايدى قاراعان بولامىز. ولار­دىڭ جار ءسۇيىپ, بالالى بولۋعا دەگەن قۇقىن, باقىتتى بولۋعا دەگەن قۇ­قىن ەلەمەگەن, ەسكەرمەگەن بولا­مىز. شىنتۋايتىنا كەلگەندە جارتى ميل­­ليوننىڭ وبالىنا قالامىز. باردى باي­­قا­ماي, كوزجۇمبايلىققا سالىنۋ ەش­­ۋا­قىتتا ماسەلەنى شەشپەگەن. قايتا قيىن­­­داتا تۇسكەن. حا­لىق سول تۇرمىستىق تاق­سى­رەت­تى شەككەلى ءبىراز بولدى. مەكتەپ جاسىنداعى قىزدار اراسىنداعى تۇسىك تاس­تاۋ, نەكەسىز بالا تۋ, سۇم­دىق سۋيتسيدتەر ءورىس العالى قاشان! بۇل كورسەتكىشتەردەن ءبىز بۇگىندە الەم كوشىن باستادىق. سەبەبى وسى ءبىر شەتىن ماسەلەنى شەشۋدە ءبىز شارا­سىزدىق تانىتتىق. جار­تى ميلليون جال­عىزباستىلار تاع­دىرىن جىلى جاۋىپ قويدىق. ودان نە ۇتتىق؟ ۇتىلدىق. ۇلت­تىق ماسشتابتا ۇتىلدىق. قاراڭىز; جال­عىز­باستى جارتى ميلليون نازىك جان­دىلار تۇرمىس قۇرعان بولسا ومىر­گە ەڭ كەمىندە ءبىر ميلليون بالا كەلمەس پە ەدى؟! وكىنىشكە قاراي, كەل­مەدى. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا كوز الدىمىزدا دەموگرافيالىق اپات ورىن الىپ جاتىر. حالقى از قازاقستان ءۇشىن ءبىر ميل­ليوندى جوعالتۋ دەموگرافيالىق اپات ەمەي نە؟! ونىڭ ار جاعىندا ەل مەن ءتىل تاعدىرى تۇرعان جوق پا؟! مۇشكىل دەموگرافيالىق اح­ۋا­لى­مىز­دى جوندەۋدىڭ تاعى ءبىر سالاسى – اشار­شىلىق كەزىندە شەتەل اسقان قازاق ۇرپاعىن ەلگە قاي­تارۋ. بۇل سالادا جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جۇمىسقا جۇرت بولىپ جۇمىلۋ پارىز. شەتەلدەن ورالمان تارتۋعا قاراجات سالعان كاسىپ­كەرلەردى قولداۋ پارىز. ورال­مان­دار تارتۋعا ۇلەس قوسقان ونداي كاسىپكەرلەردىڭ اتتارى التىن ارىپ­پەن جازىلۋى كەرەك. ولارعا سا­لىق­تىق جەڭىلدىكتەر جاسالىپ, ولار مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە تار­­تىلۋى كەرەك. ويتكەنى كاپيتال زاما­نىندا, ۇلت كوسەگەسىن ۇلتتىق بۋر­جۋازيا عانا كوگەرتەدى. رەسەيدەگى قازاق جاستارى تىلىنەن ايىرىلىپ جاپپاي ورىس­تا­نىپ جاتىر. قىتايداعى قازاق جاس­تارى قىتايلانا باستادى. وزبەك­ستانداعى قازاق جاستارى وزبەك­تەنە باستادى. قازاقتىق ساناسى السىرەگەن جاستاردىڭ اتا-جۇرت­قا دەگەن ىنتاسى دا السىرەمەك. ارە­كەتسىز وتكەن ءاربىر جىلدىڭ قۇنى – جوعالعان جۇزدەگەن مىڭ قازاق. ەندەشە, قازاق كەرەك بولسا قا­زاق­ستان ۇكىمەتى اسىعۋى كەرەك! مۇن­داي ۇلان-عايىر ىسپەن ۇلكەن ءبىر مينيسترلىك اينالىسۋى كەرەك. قازاق­ستاندا كوشى-قون مينيسترلىگى قۇرىلۋى كەرەك. «قايتسەك كوبەيەمىز؟» دەپ بۇگىندە ءبىز شەتەلدەن تىرنەك­تەپ قازاق جيناپ جۇرگەندە قازاق­ستان­نىڭ ءوز ىشىندەگى قازاق جاستارى مىڭداپ, ون مىڭداپ شەتەل اۋا باس­تادى. جوعارى جالاقى ىزدەپ جاپپاي ەلدەن كەتە باستادى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا ولاردىڭ جيىن سانى 700 مىڭعا جەتسە كەرەك. جانە بۇل كەركەتكەن كوشى-قون اي سا­يىن اسقىنىپ بارا جاتسا كەرەك. وعان تاعى شەتەلدە وقىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەردى قوسىڭىز. مىسالى, ءبىر رەسەيدىڭ وزىندە 70 مىڭ قازاق جاستارى وقيدى. ولار تۇگەل ەلگە قايتادى دەگەنگە كۇمانىمىز بار. كورەيادا 17 مىڭ قازاق جاستارى ءجۇر. ولار سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن الىپ تۇراقتاپ قالماسىنا كىم كەپىل؟! بۇگىنگى جاستار – نارىق زامانىنىڭ ءتولى. ولار ءبارىن اقشامەن ولشەيدى. سوندىقتان ولار قاي ەلدە تابىس بولسا سول ەلگە تارتىپ وتىرادى. ءبىزدىڭ زامانىمىزدا بىزدەردىڭ شەتەل اسۋىمىزعا ءتىل كەدەرگى بولعان. بۇگىنگى جاس­تاردا ونداي كەدەرگى جوق. ء«بىرىڭ قالماي اعىلشىنشا ۇيرەنىڭدەر!» دەدىك. بۇل ء«بىرىڭ قالماي شەتەل اسىڭدار!!!» دەگەنمەن بىردەي بولدى. اعىلشىنشا ۇيرەنگەن جاستار ەندى مۇنداعى ايلىقتى مىسە تۇتپاي شەتەل اسىپ جاتىر. اسىرەسە, فيزيكا-ماتەماتيكا سالاسىندا وقىعاندار. جالاقى قۋىپ شەتەلگە كەتىپ جاتىر. سوندا, تالانتتاردى تاراتىپ جىبەرۋ ءۇشىن وقىتقان بولدىق پا؟ ەندى بۇل ترەندتى قالاي توقتاتامىز؟ ءبارىنىڭ دە باي بولىپ, باقۋاتتى ءومىر سۇرگىسى كەلەدى. سوندا, ەرتەڭ قازاقستاندا كىم قالادى؟ سوندا كۇندەردىڭ كۇنىندە جۇمىس قولىنسىز /دالىرەگى حالىقسىز/ قالعان قازاقستان قالىڭ قىتايدى جالىنىپ شاقىرىپ جۇرمەسىنە كىم كەپىل؟! وزدەرىندە جۇمىس ىستەي­تىن جاستار سانى قىسقارىپ كەتكەندىكتەن دە ەۋروداق بۇگىندە سىرت­تان كەلەتىن ميگرانتتارعا ءماج­بۇر بولىپ قالعان جوق پا؟ وسىنداي دەموگرافيالىق اپاتتىڭ الدىن-الۋ ءۇشىن وكىمەت, جەكەمەنشىك كومپانيالار نە ىستەۋى كەرەك؟ قازىردەن باستاپ جالاقىنى كوتەرۋى كەرەك! ونسىز, جۇمىسقا قابىلەتتى جاستاردان, جاسامپاز جاس­تاردان مىڭداپ, ميلليونداپ ايىرىلىپ, تۇبىندە ماڭىراپ قالۋىمىز مۇمكىن. مۇنداي بولاشاقتى بولجاۋ ءۇشىن ساۋەگەي بولۋ شارت ەمەس. توڭىرەگىمىزگە كوز اشىپ قاراساق تا جەتكىلىكتى.

قۇرمەتتى وقىرمان! بۇگىنگى اڭگى­مە­مىزدە ءبىز تاۋەلسىز ەلدىڭ تىلدىك احۋالىنا از-كەم شولۋ جاسادىق. ءتىل مايدانىنداعى تۇيتكىلدى تۇس­تار­عا ۇڭىلدىك. قورىتىندى: 30 جىل تولعان ءتىل زاڭى قازاق ءتىلىنىڭ كو­گى­نە ۇيىرىلگەن بۇلتتى سەيىلتە المادى. قازاق ساناسىنداعى كەڭەستىك سەڭدى بۇزا المادى. ءتۇيىن: ءتىل زاڭى سەنىمدى اقتامادى. دەمەك, تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتىل ساياساتىنا جەدەل جاردەم كەرەك. «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا ءتىل ساياساتى جاڭعىرۋى كەرەك. ەندىگى جەردە قازاقستان ازاماتتارىنان مەملەكەتتىك ءتىلدى تالاپ ەتەتىن مەزگىل جەتتى. ء«تىل ۇيرەنۋگە 30 جىل از بولدى» دەپ ەندى ەشكىم ايتا المايدى. قازاق ءتىلىن الدىمەن قازاقتاردان سۇراۋ كەرەك. تىقىر تايانباي ءتىل ۇيرەنبەيدى, ەشكىم.ءتىل اۋرۋىن باسقاشا ەمدەۋ مۇمكىن ەمەس. «قازاقتىڭ ءتىلى – قازاقتىڭ جانى!» دەپ پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتپاقشى, جانايقايىمىز اشىن­عان­نان شىعىپ وتىر.

ەلباسىنىڭ: «قازاقستان بولا­شا­عى – قازاق تىلىندە!», «قازاقپەن – قازاق قازاقشا سويلەسسىن!» دەگەن قانشاما ايگىلى ۇراندارى بول­دى. قالا قازاقتارى ولاردى قۇلاققا ءىلدى مە؟! دەنى ىلگەن جوق. «نەتكەن نيگيليزم!؟» الدە, بار­لىق ماسەلە; «ورىس ءتىلى بار­لىق دەڭگەيدە مەملەكەتتىك تىل­مەن تەڭ قولدانىلادى» دەگەن كونستيتۋتسيالىق باپتا ما؟ وسى سۇراقتار, ياعني, ءتىل جانا­شىر­لا­رى­نىڭ جانايقايى وتىز جىل ۇدايى كۇن دەمەي باق بەتتەرىنەن تۇس­پەستەن كەلەدى. وتىز جىل ۇدايى وسى سۇراقتاعا جاۋاپ ىزدەپ كەلە­مىز. قازاقستان ۇكىمەتى: «2021 جىل­عا دەيىن قابىلدانعان ءتىل باع­دار­لاماسى بويىنشا قازاقستان حالقىنىڭ 90 پايىزى 2021 جىلى مەملە­كەتتىك تىلدە سويلەيدى» دەپ وتىر. بۇعان كىم سەنەدى؟! نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا قاي مەكەمەگە باس سۇقساڭ دا, الدىڭىزدان ويقاستاپ ورىس ءتىلى شىعادى. قازاق ءتىلى ەمەس. باسقانى بىلاي قويعاندا بۇل ەكى قالادا قازاق جاستارى ءوزارا ورىسشا سويلەسەدى. اۋلالاردا ويىن ءتىلى – ورىس ءتىلى. بەينە ءبىر رەسەيدە جۇرگەندەيسىز. مەكەمەلەر ونسىز دا ورىس ءتىلدى. سوندا 2021 جىلى, ياعني, اراعا ءبىر جىل سالىپ, قازاقستان قازاقشا سايرايدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ بىزدىڭشە, 2021 جىلى تاعى دا ءبىر ۋادەگە تولى ءتىل باعدارلاماسى ومىرگە كەلەتىن بولار: «2031 جىلى قازاقستان تۇگەل قازاقشا سايرايدى!» دەگەن. بۇل نەنى كورسەتەدى؟ بۇل تىلگە قاتىستى اعىمداعى كونستيتۋتسيالىق باپتىڭ دا, ءتىل زاڭىنىڭ دا قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن قورعاي الماعاندىعىن كورسەتەدى. بۇل ەكى ۇلكەن قۇقىقتىق قۇجات ەندىگى جەردە قازاقستاندا جاڭادان قالىپتاسقان دەموگرافيالىق اح­ۋال­­عا ساي, قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاق ۇلتىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە ساي جاڭعىرۋى كەرەك! جاڭارۋى كەرەك! وعان سەبەپ, بۇگىنگى ءتىل ساياساتى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ 70 پايىزىن قۇراپ وتىرعان مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت مۇددەسىنە ساي ەمەس. تىپتەن قايشى دەۋگە كەلەدى. بۇل تاۋقىمەتتەردى تياناقتى شەشۋ – بۇگىنگى ىشكى تۇراقتىلىق كەپىلى. قازاق باقىتتى بولعاندا عانا قازاقستان بىرلىگى بەرىك ەل بولادى. ال قازاق ەرتەڭ ەمەس, ارعى كۇنى ەمەس, ءدال بۇگىن باقىتتى بولعىسى كەلەدى!

 بۇۇ-نىڭ الەم حالىقتارىنىڭ باقىت رەيتينگىن بەلگىلەيتىن 2018 جىلعى بايانداماسى بويىنشا قازاق حالقى 60-شى ورىندا ەكەن. ال ءبىزدىڭ قاسىمىزداعى وزبەك باۋىرلار بولسا بىزدەن 20 ساتى جوعارى 40-شى ورىندى يەلەنىپتى.

 

سماعۇل ەلۋباەۆ