– ءسىز حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تاراپىنان ۇيىمداستىرعان ۇلى دالا گۋمانيتارلىق IV فورۋمىنا ارنايى قاتىستىڭىز. وسى عىلىمي جيىن مەن بۇل جولعى ساپارىڭىزدىڭ ماقساتى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– الدىمەن مۇنداي حالىقارالىق مارتەبەلى عىلىمي باسقوسۋعا قاتىسقانىما قۋانىشتامىن. جيىندى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعان جانە بىزگە قاتىسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزعان اكادەمياعا راحمەت ايتقىم كەلەدى. بۇگىنگى تاڭدا اسا ءبىر ماڭىزعا يە بولعان گۋمانيتارلىق سالا عالىمدارىنىڭ باعالى پىكىرلەرىن ءوز اۋزىنان ەستىپ, جاڭالىقتارعا قانىعىپ, وي-ءتۇيىن جاساعانىم تاعىلىمدى بولدى. جاھاندانۋ كەزەڭىندە قارجى, تەحنولوگيا, ساۋدا, تاۋار-اقشا اينالىمىنىڭ شەكاراسى ۇلعايۋمەن بىرگە ادامزاتتىڭ رۋحاني كوكجيەگى دە بۇرىنعىدان كەڭىپ, ءمادەني بايلانىستار جەدەل دامىپ, ۇلت- ۇلىستار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءداستۇرىن ءتۇسىنىپ, سىيلاۋ, وسى قۇندىلىقتاردى ىنتىماقتا دامىتۋعا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەكەندىگىنە عالىمدار ەرەكشە نازار اۋدارعاندىعى ماڭىزدى بولادى.
مەنىڭ بۇل جولعى ساپارىمنىڭ ماقساتى فورۋمدا قوزعالعان ءتۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا ەركىن پىكىر الماسۋ, سونىمەن بىرگە الەمگە ايگىلى عالىمدار, مەملەكەت قايراتكەرلەرىمەن دوستىق رايدا كەزدەسۋ جاساپ, ولارمەن بۇكپەسىز سۇحباتتاسۋ ەدى.
– ءسىزدى ءوز ەلىڭىزدە تاۋ-كەن سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ, باي ءتاجىريبە جيناعان مامان ەكەندىگىڭىزدى بىلەمىز. سونىمەن ءبىرگە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تا بولات بالقىتىپ, كەن بايىتىپ شىڭدالعان ادام. قازاقستان مەن موڭعوليانىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىندا اسىرەسە تاۋ-كەن, اگرارلىق سالادا ىنتىماقتاستىقتىڭ ءمۇمكىندىكتەرى زور دەگەن بولجام بار. ەكى ەل دە ءتۇستى مەتالل, ۋران, مۇناي ءونىمدەرى سەكىلدى كەنگە باي, وسى قازىنانى قازىپ, وندىرىسكە سالىپ, باعالى ءونىم ەتۋ جونىندە دە ءبىرشاما ءىس-تاجىريبە جيناقتاعان. ناقتىراق ايتقاندا, ەكى ەلدىڭ وسى سالاداعى بايلانىستارىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بار ما؟
– البەتتە, موڭعوليا مەن قازاقستاندا تاۋ-كەن ءوندىرىسى سالاسىندا بىرلەسىپ اتقاراتىن جۇمىستار مول. اسىرەسە ءتۇستى مەتالل, اسا سيرەك كەزدەسەتىن كەن ەلەمەنتتەرى, ۋران, مۇناي, گاز سالاسىندا قازاقستاننىڭ جيناقتاعان مول ءتاجىريبەسىنە سۇيەنىپ, بىرلەسكەن مۇمكىندىكتەردى دامىتۋعا جاقسى جاعداي, ءتىپتى قاجەتتىلىك بار دەۋگە بولادى. ۋران ءوندىرۋ تەحنولوگياسى سالاسىندا قازاقستان الەمدە الدىڭعى ورىندارعا شىعىپ, نارىقتا سان-سالالى قىزمەت اتقارىپ جاتقاندىعىن كوزىممەن كورىپ, ارنايى تانىسقانمىن. شىنىمەن ەلدەرىڭىزدىڭ بيىك بەلەستەردى باعىندىرعانىنا تاڭدانىپ, سۇيسىنگەن ەدىم.
ءبىزدىڭ موڭعوليادا دا وسىنداي دەڭگەيگە جەتۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. وكىنىشتىسى, ءبىز ۋاقىتتى بوسقا سوزىپ, تەككە وتكىزىپ, باعىتىمىزدى بەلگىلەپ ايقىنداي الماي, سونىڭ كەسىرىنەن شۇعىل جۇمىس ىستەي الماي كەلەمىز. ءبىزدىڭ ەكى ەل بۇل سالادا بولاشاقتا ناتيجەگە جەتەدى دەپ سەنەمىن.
ەڭ الدىمەن راديواكتيۆتى ءونىمدەردى ءوندىرۋ سالاسى ماماندارىن دايىنداۋ جۇمىسى باستالعانى ورىندى سەكىلدى. بۇل ءوندىرىس سالاسىندا ءبىرتىندەپ ورتاق جۇمىس ىستەۋگە نەگىز قالايدى.
موڭعوليانىڭ يادرو ەنەرگياسى كوميسسياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى راديواكتيۆتى كەن ونىمدەرى مەن اتوم ەنەرگياسى تەحنولوگياسى سالاسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋم بەكىتۋگە كەلىستى.
– ەجەلدەن تۇرمىس-ءتىرشىلىگى, سالت-ءداستۇرى جەلىلەس, تارلان تاريحتىڭ بەدەرىندە تامىرلاس ءومىر سۇرگەن قازاق پەن موڭعول حالقىنىڭ دوستىق قاتىناسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى, التىن ارقاۋى كوشپەلىلەردىڭ تەڭدەسسىز مادەني باي مۇراسى ەكەنى انىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسىندا دالا حالىقتارىنىڭ وركەنيەتى, رۋحاني بايلىعى, مادەني مۇراسىن قورعاۋ, جاس ۇرپاققا جالعاستىرۋ, ناسيحاتتاۋ تۋرالى تۇجىرىمدى ويلار ايتىلعان, وسى ماقالا موڭعول تىلىندە جاريالانىپ, گازەت ارقىلى وقىرمان قاۋىمعا جەتكەن ەدى. وسى جونىندە وي-پىكىرىڭىزدى بىلسەك؟
– نازارباەۆتىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن وقىپ تانىسقانىم بار. بۇل – اسا قىزىقتى, سونىمەن بىرگە تاعىلىمدى دۇنيە. ۇلى دالانىڭ جەتى كەرەمەتىن زەرتتەۋ, جاڭعىرتۋ باعىتىندا موڭعوليا عىلىم اكادەمياسى مەن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اراسىندا سان-سالالى ورتاق باعدارلامالار ارقىلى تىكەلەي جۇمىس ىستەۋگە بولاتىندىعى بايقالادى. بۇل ورايدا كوشپەندىلەردىڭ تابيعي, رۋحاني بايلىقتارىن قازىرگى زاماننىڭ جاساندى مادەنيەتىمەن سالىستىرىپ زەرتتەۋ, جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءداستۇردى بولاشاق ۇرپاققا ۇيرەتۋ, ادامزات وركەنيەتىنە كوشپەندىلەردىڭ قوسقان ۇلەسىن شىنايى ايقىنداۋ وزەكتى دە قاجەتتى ماسەلە.
– ۇلى دالا گۋمانيتارلىق IV فورۋمىنىڭ سەكتسيالىق ءماجىلىستەرىندە جوشى حان نەگىزىن قالاعان التىن وردا مەملەكەتىنىڭ 750 جىلدىعى, قولباسشى حايدۋ شاقىرعان ايگىلى تالاس قۇرىلتايىنىڭ 750 جىلدىعى ارنايى تالقىلاندى. القالى جيىنعا قاتىسقان موڭعوليا دەلەگاتسياسى جەزقازعان وڭىرىندەگى الاشا حان, جوشى حان كەسەنەسىنە باراتىنىنان حاباردار بولدىق. وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– شىڭعىس حاننىڭ تۇڭعىشى جوشى نەگىزىن قالاعان التىن وردا تاعىنا باتۋ حان مەن ونىڭ نەمەرەسى ماڭگۋتەمىر ۇرپاقتارى ميراسقورلىق ەتتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل 750 جىلدىق توي – 1269 جىلى ماڭگۋتەمىردى اق كيىزگە كوتەرىپ حان ەتكەن سالتاناتقا بايلانىستى مەرەيتوي. وسى مەرزىمدى جانە التىن وردا حاندارى تۋرالى پىكىرتالاستاردى عىلىمي تۇرعىدان شىنايى زەرتتەپ انىقتاعان ابزال.
ءبىزدىڭ موڭعولدار قاي جەردە جۇرسە دە ءوز اتا-بابالارىنىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ جۇرەتىن ادەتى بار. البەتتە, فورۋمعا كەلگەن موڭعوليا وكىلدەرى جوشى حاننىڭ كەسەنەسىنە بارعىسى كەلەدى. ءبىزدىڭ وسى نيەتىمىزدى قۇرمەتتەپ, مۇمكىندىك تۋدىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا العىسىمىز شەكسىز.
التىن وردا مەملەكەتىنىڭ ورىس تاريحىمەن دە بايلانىساتىن تۇستارى بار ەكەنىن بۇكىل الەم بىلەدى. موڭعول قاعاندارى مەن نوياندارىنىڭ ءوزارا قايشىلىقتى ءبىر تاريحىنىڭ كورىنىسىنە اينالعان حايدۋ قولباسشى شاقىرعان تالاس قۇرىلتايىنىڭ 750 جىلدىعى دا ساراپتالدى, بۇل دا قىزىقتى تاقىرىپ.
– قازاقستاننىڭ ارقادا بوي كوتەرگەن جاڭا استاناسىنا 21 جىل تولدى. ەجەلگى رۋحاني استانا تۇركىستاندى جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن ارنايى تۇركىستان وبلىسى دا قۇرىلدى. سىزدەردە ەجەلگى استانا قاراقورىمدى قايتادان ەلوردا ەتۋ ماسەلەسى اراگىدىك ايتىلىپ قالادى. بۇل تۋرالى ويىڭىزدى ايتا كەتسەڭىز؟
– البەتتە, موڭعوليا استاناسىن قاراقورىمعا كوشىرۋ تۋرالى ويلار ايتىلىپ كەلەدى. مەنىڭ ويىمشا بۇل – موڭعول حالقىنىڭ بولاشاقتا اتقارۋعا ءتيىستى ءمىندەتتى شارۋاسىنىڭ ءبىرى. بايىرعى زاماندا قاراقورىم الەمنىڭ استاناسىنا اينالىپ, اباتتانىپ ءوركەن جايىپ, باتىس پەن شىعىستىڭ جول تورابىنىڭ توعىسىنا اينالعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر كوپ.
قازاقستان حالقى استاناسىن ازيا قۇرلىعىنداعى ۇلى دالانىڭ بەلورتاسىنا ورناتقانى – بىزگە دا جاقسى ۇلگى. مەن وسىمەن ەلوردالارىڭىزعا ەكىنشى مارتە كەلدىم. بۇل عاجايىپ قالا كۇننەن-كۇنگە, جىلدان-جىلعا قارقىندى وركەن جايىپ, ءساۋلەت ونەرىنىڭ تاماشا ۇلگىلەرىمەن زاماناۋي قالا سالۋدىڭ وزىق ءداستۇرىن ءبىر-بىرىنە تىعىز ۇيلەستىرىپ, سىمباتىمەن كوزدىڭ جاۋىن الاتىن سىرلى شاھارعا اينالدى. بۇل – ەرتەگىدەي كەرەمەت, ونىڭ نەگىزىن قالاۋشى, ءوز قولىمەن ورناتۋشى – كوشباسشى, مەنىڭ دوسىم, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ. استانا – ونىڭ كورەگەن دانالىعى مەن قايسار تاباندىلىعىنىڭ كورىنىسى.
اڭگىمەلەسكەن اقەدىل تويشان ۇلى,
ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن