– قازاقستان تاراپى سيريا ەلىندەگى سوعىستى دوعارۋ جانە ول مەملەكەتتە تاتۋلىق پەن كەلىسىم ورناتۋ بارىسىنا ايرىقشا اتسالىسقانى ەسىمىزدە. بۇل ءسوزىمنىڭ بىردەن-ءبىر ايعاعى رەتىندە سيرياداعى جاعدايعا وراي سوڭعى ەكى جىل بويى وتكىزىلگەن استانا پروتسەسىنىڭ 11 راۋندىن اتاپ ايتۋ كەرەك. بۇل كەلىسسوزدەر سيرياداعى كوپ ايماقتا تىنىشتىق ورناتۋعا, قانتوگىستىڭ توقتاۋىنا ىقپال ەتكەنى راس. اڭگىمەمىزدى وسى وقيعالاردىڭ جالعاسى ىسپەتتەس «جۋسان» وپەراتسياسىنىڭ العاشقىسىنان باستاساق...
– دۇرىس ايتاسىڭ. الايدا, ءسوز باسىندا حالىقارالىق تەرروريزم دەرتىمەن كۇرەس ءىسى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى اياسىنداعى ابىرويمەن تامامدالعان قىزمەتىمىزدە دە ايرىقشا ورىن العانىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. ال وپەراتسياعا كەلسەك, بۇل تولىق گۋمانيتارلىق سارىنمەن ۇيىمداستىرىلعان شارا بولدى. مۇنىڭ ساتىمەن وتۋىنە ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قۇزىرلى مەكەمەلەرى, وزگە دە شەت ەلدەر جانە الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇيىمدار اتسالىسقانىن دا بىلگەنىمىز ءجون.
«جۋسان» وپەراتسياسى بىرنەشە ايعا سوزىلدى. ونى جۇرگىزۋدە ارنايى ماماندار كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستارىنان وتكەردى. وسى رەتتە «ەلگە ورالعان ءدىندارلاردان اينالاسىنا قاۋىپ-قاتەر جوق پا؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۋاتىنى دا انىق. ءيا, العاشقى «جۋسان» وپەراتسياسى اياسىندا ەلگە 6 ەر كىسى, 11 ايەل جانە 30 بالا قايتارىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ ىشىندە 6 ەر ادام مەن 1 ايەلدىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار ەلگە جەتكىزىلگەن وزگە ازاماتتار ەكسترەميستىك ءىس-قيمىلدار تۇرعىسىنان جانجاقتى تەكسەرىلۋ ۇستىندە. ەگەر مۇنداي وقيعالار دالەلدەنەتىن بولسا, البەتتە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك شارالارىنا تارتىلادى.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىن, وسى ۋاقىتقا دەيىن باسقا ەلدەگى ءدىني سوعىس وشاعىنان كەلگەن ادامداردىڭ 40 پايىزعا جۋىعىنىڭ عانا كىنالى ەكەندىكتەرى انىقتالىپ, جازاعا تارتىلعان. دەسە دە وسى جولعى ماقسات تا, مۇددە دە – وزگەشە. سەبەبى, ءبىزدى الاڭداتقانى – بالالار ەدى. ولاردى اتاجۇرتتارىنا تولىق جەتكىزدىك.
– جەر بەتىندەگى ەكسترەميستىك جيھادشىل ۇيىمداردى يراك پەن سيرياعا شاقىرىپ, حاليفات قۇرۋعا نيەتتەنگەن "يسلام مەملەكەتى" اتتى تەررورلىق اعىم جەڭىلىس تاپتى. بىرىككەن كواليتسيا كۇشتەرى مەن يراك پەن سيريانىڭ ارميالارى ولاردى باسىپ العانىن جاھانعا جاريا ەتتى. دەسە دە, مۇنىمەن سوعىس بىتە قويعان جوق. ءالى دە ءتۇيىنى تارقاتىلماعان عالامدىق پروبلەمالار جەتەرلىك. سوندىقتان دا كەشە عانا حالىقتىڭ كوپشىلىك داۋسىمەن جەڭىسكە جەتكەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ نۇسقاۋىمەن ەلباسىنىڭ «جۋسان» وپەراتسياسى جالعاسىن تاپتى. 7-9 مامىر ارالىعىندا تاعى دا ءبىر توپ قانداسىمىز قاقتىعىس ايماعىنان ەلگە قايتارىلدى. وسى وقيعا جونىندە نە ايتاسىز؟ ەكىنشى وپەراتسيانىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟
– سيريا توپىراعىنان بۇل وپەراتسيا بارىسىندا 230-دان اسا قازاقستاندىق ازامات, ونىڭ ىشىندە 156 بالا وتانىنا جەتكىزىلدى. سوڭعىسىنىڭ 18-ءى جەتىم جەتكىنشەك ەكەن. سونىمەن قاتار 59 ايەل بار. بۇل ەگەمەن ءارى جاس مەملەكەت ءۇشىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى سالماقتى ءىس بولدى. سونىمەن قاتار ەلىمىز ءوز ادامدارىنىڭ تاعدىرىنا نەمكەتتى قارامايتىندىعىن تاعى ءبىر دالەلدەدى. ءبىز الەم ەلدەرىنە تاتۋلىعىمىز پەن بىرلىگىمىز ارقىلى تانىلعانبىز. ال, ەۋروپا مەن الەمنىڭ كەي ەلدەرى سيرياعا اتتانعان ازاماتتارىن قايتارۋ نەمەسە باس تارتۋ تۋرالى ناقتى شارالار قابىلداعان جوق ءالى. سوندىقتان «جۋسان» وپەراتسياسى قازاقستاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن بەدەلىن تەرەڭدەتە ءتۇستى. وسى ورايدا, مۇنداعى باستى مۇددە ءدىن دە, لاڭكەستىك تە ەمەس, ادامدارىمىزدىڭ تاعدىرى مەن اماندىعى ەكەنىن ايتۋ كەرەك.
تاعى ءبىر نارسەگە باسا نازار اۋدارعان ءجون: ءبىز «جۋسان» ارقىلى ءوز قانداستارىمىزعا جاڭا ءومىردى باسىنان باستاۋعا مۇمكىنشىلىك بەردىك. حالىقارالىق راديكيليزاتسيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ بىلتىرعى مالىمەتىنشە, سودىرلاردىڭ قاتارىن الەم ەلدەرىنەن 41 490 ادام تولىقتىرعان. مۇنىڭ 13 پايىزىن ايەلدەر قۇراسا, 4600-دەيى جەتكىنشەكتەر مەن جاس قىزدار. ال مۇنىڭ كوبىسى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن. مىنە, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بيلىگى وسى ازاماتتارىنان باس تارتۋدا.
– كوزقاراستارى ءب ۇلىنىپ, سانالارى ۋلانعان سول ازاماتتاردىڭ ەندىگى تاعدىرى قالاي بولادى ەكەن؟ ولار زايىرلى قوعامنىڭ مۇشەسى رەتىندە ءومىر سۇرە الا ما؟
– ارينە, ولاردىڭ قوعامنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولۋىنا بارىنشا مۇمكىندىك بەرىلەدى. ايتالىق, ارنايى وڭالتۋ ورتالىقتارىندا كاسىبي پسيحولوگتار مەن تەولوگتار تاراپىنان قالىپتاسۋ ءۇشىن جاردەم بەرىلەدى. بىزدە دەسترۋكتيزم مەن راديكاليزمنىڭ قۇرىلىمدارىن تانيتىن, جات اعىمدىقتارمەن جۇمىس ىستەي الاتىن, يسلام اقيداسىن ءداستۇرلى ارناعا تارتا الاتىن كادرلار بارشىلىق. تەك بۇل شارالاردى جۇرگىزۋگە ۋاقىت كەرەك.
ال رايىنان قايتپايتىن نەمەسە قىلمىسى بار ازاماتتاردى ەلىمىزدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ناقتى فاكتورلار بويىنشا نازارلارىنا الىپ, ءتيىستى شارالار قولدانىلادى. قانداي ادامنىڭ بولسا دا ادامزات الدىندا جاساعان كىناسى جاۋاپسىز قالماۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن.
«جۋسان-2» وپەراتسياسىمەن ەلگە كەلگەندەر تۋرالى ايتساق, ولار بۇگىندە اقتاۋ قالاسىنداعى وڭالتۋ ورتالىعىنا ورنالاستىرىلعان. قانداستارىمىزبەن ساۋاتتى, بىلىكتى ماماندار مەن تەولوگتار ءۇزىلىسسىز جۇمىس جۇرگىزەدى. جات پيعىلدى ۇيىمداردىڭ جەتەگىندە كەتكەندەرگە, ساناسى ۋلانىپ, الدانىپ قالعاندارعا ءبىرىنشى پسيحولوگتىڭ كومەگى كەرەك. قازىردىڭ وزىندە بۇل باعىتتاعى شارالاردىڭ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقاندىعىن بىلگەنىمىز ءجون. بيىلعى قاڭتاردا ەلىمىزگە قايتارىلعان ايەلدەردىڭ دەنى راديكالدى كوزقاراستارىنان ايىعىپ, ازاپتى ومىرلەرىنەن باس تارتتى. ءتىپتى, جۇمىسقا ورنالاسىپ, تۋىستارىنىڭ ورتاسىنا قوسىلدى. بالالارى مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, بالاباقشاعا بارىپ ءجۇر.
– «جۋساننىڭ» العاشقى ەكى وپەراتسياسى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمەلەگەن سياقتىمىز. ەندى 28-31 مامىر كۇندەرى ورىندالعان «جۋسان-3» تۋرالى بىلسەك. وسى وپەراتسيامەن سيرياداعى قانداستارىمىزدى ەلگە قايتارۋ شارالارى اياقتالعان بولار؟
– ءيا, جات توپىراقتاعى قاقتىعىس ايماعىندا ەشقانداي قازاقستاندىق قالعان جوق. سوڭعى شارا بارىسىندا 67 ايەل, 171 بالا وتانىنا قايتارىلدى. وكىنىشكە وراي, ول بالالاردىڭ 9-ى جەتىم قالىپتى. ياعني, اكە-شەشەلەرى سوعىس دالاسىندا وپات بولعان. «جۋسان-3» سيريا جەرىندەگى قازاقستان ازاماتتارىن ەلىمىزگە اكەلۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن كەشەندى گۋمانيتارلىق وپەراتسيانىڭ قورىتىندىسى بولدى. «جۋسان» شەڭبەرىندە تۋعان جەرىنە جالپى سانى 516 ادام جەتكىزىلدى. ونىڭ 357-ءسى – بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر.
بىلتىرعى شىلدەدە اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, سيريا مەن يراك ەلدەرىندە قاقتىعىس ورىن العالى 800-گە تارتا وتانداسىمىز تاياۋ شىعىستى بەتكە العان. سول كەزدە قۇزىرلى ورگاندار سول ەكى مەملەكەتتەگى حالىقارالىق تەرروريزم ۇيىمدارىندا قازاقستاننان بارعان 120 ەر ادام, 250-دەن اسا ايەل جانە 500 شاقتى بالا بار ەكەنىن مالىمدەگەنى ەسىمىزدە.
– جەر بەتىندەگى بىزدەن باسقا مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىندە «جۋسان» سياقتى كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلا ما؟
– ارينە, كەيبىر ەلدەردەگى ازاماتتارىنا جاناشىرلىق جۇمىستاردى جوققا شىعارۋعا بولمايدى. دەسە دە, تۋرا «جۋسان» جوباسى سىندى ەلىنىڭ ازاماتتارىن جاناشىرلىقپەن وتانىنا جەتكىزەتىن وپەراتسيا جوققا ءتان. دايش اعىمى سيريا اۋماعىنداعى قاقتىعىستاردان ىعىسقانىمەن, كۇيرەي جەڭىلگەنىمەن, ونداعى توتەنشە وقيعالار مەن مەملەكەتتىڭ رەسمي بيلىگىنە قارسى گەوساياسي شارالار احۋالدىڭ ءالى دە كۇردەلى ەكەندىگىن اڭعارتادى. ال وسىنداي ساتتە سيريانىڭ جەتەكشى توبى مەن رەسەي فەدەراتسياسى تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋ جۇمىستارى ءبىزدىڭ وپەراتسيامىزدى ءساتتى جۇزەگە اىسرۋعا ىقپال ەتتى. وزگە مەملەكەتتەردىڭ تۇرعىندارى بوسقىن مارتەبەسىمەن الەمدىك ۇيىمداردىڭ كومەگى اياسىندا ەۋروپا, تۇركيا تەرريتوريالارىنداعى بوسقىنداردى قابىلدايتىن ورتالىقتارعا جەتكىزىلگەنىمەن, كوپ ادام دەميليتيريزاتسيالانعان ايماقتاردا قالىپ قويعان.
ال مەملەكەتىمىز تەرروريزم مەن ەكسترەميزم وقيعالارىمەن كۇرەس جۇرگىزۋدەن, سونىمەن قاتار قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا جاردەم بەرۋدەن باس تارتپايدى. دەمەك, گۋمانيتارلىق اكتسيا اياسىنداعى جالعاسا بەرەتىن بولادى. ءبىز ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ تاعدىرىنا ەشقاشان بەيجاي قارامايمىز.
– اڭگىمەمىز تۇششىمدى بولسىن, جات اعىمداردىڭ جەتەگىنە ەرىپ, وتباسىن ويرانداعان ازاماتتار تۋرالى ناقتى مىسالداردى ايتىپ بەرە الاسىز با؟ الدە, مۇنداي فاكتىلەر قۇپيا ساقتالا ما؟
– جوق, قۇپيالايتىن تۇگى دە جوق. قايتا, وزگەلەرگە ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتپەن ءبىر-ەكەۋىن اڭگىمەلەپ بەرەيىن. ويتكەنى, مۇنى وسىنداي وقيعالاردىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ وزدەرى دە وزگەگە ساباق بولسىن دەپ باستارىنان وتكەرگەن قايعى-قاسىرەتتەرىن ءجيى ايتىپ جاتادى. ماسەلەن, قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى ساتباەۆ قالاسى تۇرىعىنىنىڭ ۇلى وسىدان ەكى جارىم جىل بۇرىن سيريا توپىراعىندا وپات بولعان. بۇگىندە شام ايماعىندا كەلىنى مەن ءۇش نەمەرەسى تۇرىپ جاتقان كورىنەدى.
قانشا دەگەنمەن, بۇل ايەلدىڭ ءوزى سەكىلدى انالارمەن بايلانىسى بار عوي. ەلىمىزدە 120 شاقتى اق جاۋلىقتى انا وزدەرىنىڭ سوعىس ايماعىنداعى بالالارىنىڭ جولىن توسىپ وتىر ەكەن. ونعا جۋىق انانىڭ ۇلدارى بۇگىندە سيريا ايماعىنان ورالىپتى. «مەنىڭ كەلىنىم مەن نەمەرەلەرىم ءالى دە سول جاقتا. كوپتەگەن قانداستارىمىز قازىر قورشاۋدا قالىپ قويعان سىڭايلى. ءبىز ولاردىڭ سول قورشاۋدان امان شىققانىن ەستىگەنىمىزبەن, جەتۋى ءتيىس ورىنعا جەتكەن-جەتپەگەنىن بىلمەي وتىرمىز. سەبەبى, قاقتىعىس ايماعىنىڭ بارلىق جەرىندە جارىلعىش زاتتار قويىلىپتى», - دەپ كوز جاسىن كولدەتەدى الگى انا. الماتىدا ساۋدا جاسايمىن دەپ جولعا شىعىپ, سيريادان ءبىر-اق شىققان بالاسىنىڭ ءدىني ساۋاتتىلىعى شامالى بولعانىن دا ايتادى ول ايەل. سوندىقتان دا ۇلى جالعان «شەيحتاردىڭ» ارباۋىنا ءتۇسىپ قالىپ وتىر.
بۇل وقيعادان ءاربىر وتباسىنىڭ بالا تاربيەسىنە مۇقيات بولۋ كەرەكتىگىن كورەمىز. ءار اتا-انا ۇل-قىزدارىنىڭ ءتالىمىن ءجىتى قاداعالاپ, ءداستۇرلى تاعىلىمىن بەرىپ وتىرسا, بارىنشا كوڭىل ءبولىپ, ءتارتىبىن قاداعالاسا, جوعارىداعىداي قايعىلى وقيعالار بولماس ەدى. ۇلىمەن كوزى تىرىسىندە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى سويلەسكەن ايەلدىڭ: «بالام مەنەن قايتا-قايتا كەشىرىم سۇرادى. سوعان قاراعاندا ءوزى دە احۋالدىڭ بۇلاي ۋشىعاتىنىن بىلمەسە كەرەك. ۇلىمدى ەسىمە تۇسكەن سايىن كوزىمە جاس, كوڭىلىمە مۇڭ ۇيالايدى. تۋعاندارىنىڭ جولىن توسىپ وتىرعاندارمەن بىرگە مەن دە بالامدى كۇتەر ەدىم... بىراق ول جوق قوي. ەڭ بولماسا, كەلىنىم مەن نەمەرەلەرىم كەلسە ەكەن», دەپ جىلايدى قامكوڭىل انا.
ال العاشقى «جۋسان» وپەراتسياسىمەن ەلگە كەلگەن ايەلدەردىڭ ءبىرى وزىمىزدەگى بەيبىتشىلىك پەن بەرەكەلى تىرشىلىكتىڭ قادىرىن كەزىندە باعالاماعاندىعىن, ەل بيلىگىنىڭ وزگە مەملەكەتتەگى قاقتىعىس اۋماعىندا جۇرگەن ازاماتتاردى قۇتقارعانىنا ريزالىعىن جەتكىزدى.
ءبىز ءبىر دۇنيەنى انىق ءبىلۋىمىز كەرەك, جاڭاعى ايتىلعان ايماقتاردا مۇسىلماندار مەن مۇسىلماندار ءبىر-بىرىنە قارسى وق جاۋدىرۋدا. دەمەك, ارقيلى ۇيىمدار ءوزارا سوعىسۋدا. وندا ءبىر ءىز سالعان سوڭ, قايتادان كەرى جول تابۋ ەش مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, مۇنداي پيعىل بايقالسا بولدى, دار اعاشى كۇتىپ تۇر دەپ ءبىلىڭىز. قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قايتپاق بولعانى ءۇشىن ءولىم قۇشقانى جايلى دەرەكتەر بارشىلىق. وسى ورايدا, سوڭعى ەكى جىل شاماسىندا ەلىمىزدىڭ شەكاراسىنان سيرياعا بەت العان بىردە-ءبىر ازامات تۋرالى دەرەك جوق. ياعني, حالىقتىڭ ءدىني ساۋاتى ارتىپ كەلەدى دەپ ويلايمىن. قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ تىنىمسىز ەڭبەكتەرىنىڭ, ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا جات پيعىلدى اعىمداردىڭ ارباۋىنا تۇسۋشىلەردىڭ سانى ايتارلىقتاي كەمىدى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
سۇحباتتى جۇرگىزگەن اسحات رايقۇل