– سەيىتحان اعا, ءاربىر ازاماتتىڭ بالالىق شاعى قايتالانباس ەستەلىگىمەن قىمبات. ءسىزدىڭ بالالىق شاعىڭىز قاي جەردە جانە قالاي ءوتتى؟
– ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا تاپ كەلدى. سول كەزدەگى بالالاردىڭ ءبارىنىڭ باسىنان وتكەندەي جوقشىلىق زاماندى ءبىز دە كوردىك. 1939 جىلى فين سوعىسى باستالعاندا ۇلكەن اعام كوشەرباي اسكەرگە كەتكەن ەكەن. ول كىسىنىڭ بەينەسى ناقتى ەسىمدە جوق. بىراق ەمىس-ەمىس ەلەسى عانا بار. ءبىزدىڭ ءۇي ول ۋاقىتتا كولدىڭ بويىندا, سۇمقايتتى دەگەن جەردە وتىرىپتى. اتام سول جەردە سىر جاسايتىن زاۋىتتا قاراۋىل بولىپ جۇمىس ىستەيتىن. ول كەزدە قىس قاتتى سۋىق بولاتىن. قاتتى ايازدان كولدىڭ بەتى قاتىپ قالادى. ۇيدەگىلەر مۇزدى ويىپ الىپ, جەردىڭ استىن قازىپ مۇزداتقىش جاسايدى. جاز بويى حالىق كولحوزدىڭ سيىرلارىن ساۋىپ, ءسۇتىن الگى سىر شىعاراتىن زاۋىتقا وتكىزەدى. ول ءسۇتتىڭ بارلىعىن وڭدەپ, سىر جاساپ, ونى جەر استىنداعى مۇزدان جاسالعان «توڭازىتقىشقا» ساقتايدى. مەن سول جەردە ءوستىم. مال باعىپ ءجۇرىپ, كەڭ دالادا وسكەن بالامىز. ءبىر كۇنى كوشەرباي اعام ۇيگە قويان الىپ كەلىپتى. وسى كورىنىس قانا شالا ەسىمدە. ودان وزگە ەستەلىك ەسىمدە جوق. سول كوشەرباي, ودان كەيىن شەشەرباي دەگەن اعام سوعىسقا كەتىپ, سودان قايتقان جوق. كوشەرباي اعام 1939 جىلى فين سوعىسىنا كەتكەننەن كەلمەسە, شەشەرباي اعام 1941 جىلى كەتكەننەن ورالمادى.
– ماماندىق تاڭداۋ ادامنىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي بايلانىستى دەيدى. ءسىز اۋەلى گەولوگ بولۋدى ارمانداعان ەكەنسىز. الايدا, ويىڭىزدى وزگەرتىپ, مەديتسينا سالاسىن تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپ بولدى؟
– راس, اۋەلى گەولوگ بولامىن دەپ ويلاپ ءجۇردىم. بىرىنشىدەن, مەن تابيعاتتى وتە جاقسى كورەمىن. دالا كەزىپ, تاۋعا شىعىپ, تابيعاتتىڭ تاماشاسىن كوزبەن كورگەنگە نە جەتسىن. سەگىزىنشى سىنىپقا دەيىن گەولوگ بولامىن دەپ ءجۇرىپ, سول سالاعا قاتىستى كىتاپتاردى كوپ وقىدىم. افريكادان التىن ىزدەگەن ادامدار تۋرالى دا قىزىقتى دەرەكتەر وقىپ, قىزىققانىم بار. مۇندايلار ياكۋتيا جاقتا دا كوپ بولعان عوي. مەن سەگىزىنشى كلاستى ءبىتىرىپ جاتقاندا ءالىپ دەگەن اعام اسكەردەن دەمالىسقا كەلدى. سول كىسى مەنەن قانداي ماماندىققا قىزىعاتىنىمدى سۇرادى. گەولوگ بولعىم كەلەتىنىن ايتتىم. بىراق اعام ماعان گەولوگ ەمەس, حيرۋرگ بول دەدى. سول ءسوز ماعان امانات سياقتى اسەر ەتىپ, سول كۇننەن باستاپ مەن حيرۋرگيا سالاسىنا قاتىستى ادەبيەتتەردى ىزدەپ تاۋىپ, سولاردى وقي باستادىم. سودان يۋري گەرمان دەگەن بەلگىلى رەسەيلىك جازۋشىنىڭ «يا وتۆەچايۋ زا ۆسە» دەگەن ءۇش تومدىق كىتابىن كەزدەستىردىم. ول كىتاپتا سوعىستا ەلگە وتا جاساعان حيرۋرگ تۋرالى باياندالادى. تالاي جاندى ءولىم اۋزىنان الىپ قالادى. ءتىپتى فاشيستەردىڭ وزىنە دە جاقسىلىق جاسايدى. بۇل شىعارما مەنىڭ قىزىعۋشىلىعىمدى تۋدىردى. وسىدان كەيىن حيرۋرگ بولۋعا تولىق بەل بايلادىم. ول كەزدە اقىرتوبە ستانساسىندا تۇراتىن ەدىك. سودان ارمان ارقالاپ پويىز ارقىلى سول كەزدەگى فرۋنزە, ءبۇگىنگى بىشكەك قالاسىنا تارتتىق. فرۋنزە جاقىن ەدى. ءبىر جاعى ول جاقتا الماتىدان قاراعاندا ارزانشىلىق. ارادا تالاي جىل وتكەن سوڭ سول جاقتان عىلىم دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك بولىپ ورالدىق قوي.
– بۇگىندە ءوزىڭىز تاراز قالاسىنداعى «كارديوحيرۋرگيا جانە ترانسپلانتولوگيا عىلىمي-كلينيكالىق ورتالىعىن» باسقارىپ وتىرسىز. جالپى, بۇل ورتالىقتى اشۋ يدەياسى قالاي تۋىندادى؟
– بەس جىل بويى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ تالاس وبلىسىندا حيرۋرگ بولىپ جۇمىس ىستەدىم. تالاستا يسا احۋنباەۆ دەگەن بىلىكتى حيرۋرگ بولدى. سول كىسىنىڭ جاردەمىمەن جۇرەك حيرۋرگياسىنا اۋىستىم. يسا قوناي ۇلى ۇستازىمىزدىڭ ءوز الدىنا ءبىر ورتالىق اشىپ, جۇرەك حيرۋرگياسىن ودان ءارى دامىتىپ, جۇرەك الماستىرۋعا جەتسەك ەكەن دەگەن ويى بار ەدى. بىراق ول كىسى بۇل ارمانىنا جەتە المادى. كەيىن ويلانىپ قاراسام, جۇرەك حيرۋرگياسىن دامىتۋ ءۇشىن ءوز الدىنا جۇمىس ىستەگەن ادامعا كوپتەگەن مۇمكىندىك تۋادى ەكەن ءارى بۇل حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنىڭ جاقسارۋىنا دا ۇلكەن كومەگىن تيگىزەدى.
يسا احۋنباەۆ 1975 جىلى 5 قاڭتار كۇنى جول اپاتىنان كوز جۇمعان سوڭ, قىرعىزستانداعى كارديوحيرۋرگيا سالاسىنىڭ بارلىق جۇگى ماعان ءتۇستى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءبىز 1976 جىلى كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق اشتىق. بۇل كەزدە ءاربىر رەسپۋبليكادا وسىنداي ورتالىقتار اشىلىپ جاتقان بولاتىن. بىراق بۇل رەسپۋبليكالىق اۋرۋحانانىڭ ىشىندەگى ءبىر بولىمشە عانا ەدى. ماسەلەن, كەڭەس وداعى بويىنشا 23 كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق بولسا, ءبىز سولاردىڭ الدىڭعى قاتارىنان ورىن الدىق. ءارتۇرلى وتالار جاساۋ, ولاردىڭ ءناتيجەسىنىڭ ساپالىلىعى جاعىنان دا جاقسى جۇمىس اتقاردىق. وداق كەزىندە پەتروۆسكي دەگەن مينيستر ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدى كەلىپ كورىپ, ءماسكەۋدەگى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىر فيليالى رەتىندە جۇمىس جاساۋعا بولاتىنىن ايتقان. بىراق جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ ءتۇرلى سىلتاۋىمەن بۇل جوبا جۇزەگە اسپاي قالدى. مەنىڭ تۇسىنگەنىم, الدىنا قويعان ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن ادام قاي جاققا بولسا دا بارادى ەكەن. قىرعىزستاندا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىق اشسام با دەگەن ويمەن الماتىعا دا باردىم. الماتى قالاسىندا 8 جىل جۇمىس ىستەدىم. ويىم ول جاقتا دا جۇزەگە اسپاعان سوڭ قايتا ورالدىم. 1992 جىلى قىرعىزستانعا قايتىپ كەلىپ, 12 جىل بويى وسى ماقساتتىڭ سوڭىندا تاعى ءجۇردىم. 2004 جىلى عانا ءوز الدىنا عىلىمي جۇرەك حيرۋرگيالىق ترانسپلانتولوگيا ينستيتۋتىن قۇردىق. بۇل ءوز الدىنا قارجىلاندىرىلاتىن, ءوز بەتىنشە جۇمىس ىستەيتىن العاشقى قادام بولدى.
– اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ تۋعان جەرگە ورالدىڭىز...
– ۋاقىتى كەلىپ, زەينەتكە شىققان سوڭ مەملەكەتتىڭ مەكەمەسىندە جۇمىس ىستەۋگە بولمايتىندىقتان اۋىلعا قايتۋعا تۋرا كەلدى. كەيىننەن استانا, الماتى قالالارىنداعى كۇردەلى قۇرىلىمدارعا كەڭەسشى بولىپ بارۋعا ۇسىنىستار ءتۇستى. ءبىراق مەن ەندى تۋعان جەرىمە قىزمەت ەتەيىن دەپ 2007 جىلى تاراز قالاسىنا قونىس اۋداردىم. ءسويتىپ تارازعا كەلگەن سوڭ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رۇقساتىن الىپ, 2008 جىلدان باستاپ جەكە كارديوحيرۋرگيالىق ورتالىعىن اشىپ, جۇمىس ىستەي باستادىق. ۇستازىمىز بولعان يسا احۋنباەۆتىڭ ارمانىن ءسويتىپ قىرعىزستاندا دا, قازاقستاندا دا ورىندادىم دەپ بىلەمىن. بىراق بارلىق ويعا العان ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن كەيدە قاراجات كوپ كەرەك بولادى. قازىرگى عيماراتىمىزدى دا تالاي جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدىك. اۋەلى تۋعالى جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققان بالالارعا اپپاراتتار الىپ, ينفاركت العاندارعا كومپيۋتەرلىك توموگرافيا, دياگنوستيكالىق ورتالىقتاردىڭ ءبارىن دايىنداپ كەلىپ, وتكەن جىلى اعزا اۋىستىرۋعا قادام باستىق. بىلتىر ءبىراز كىسىلەردىڭ بۇيرەگىن الماستىردىق. ودان كەيىن ناۋقاستارعا جاساندى جۇرەك سالدىق. جۇرەك بۇلشىق ەتىنىڭ كۇشى كەتىپ, ناشارلاعان ۋاقىتتا قان توقتاپ قالادى. سودان ادام ءىسىپ-كەۋىپ, ءتىپتى اياعىن دا باسا المايدى. ونداي ادامداردىڭ جۇرەگىن الماستىرۋ كەرەك بولادى. ماسەلەن, بىزدە جۇرەك الماستىرعانعا دونورلار جوق. بۇل – ءوز الدىنا ۇلكەن ماسەلە. ەنتىگىپ, توسەك تارتىپ قالعان ءبىر ازاماتتىڭ جۇرەگىن اۋىستىردىق. قازىر ول كىسىنىڭ جاعدايى جاقسى. بىراق دونور كۇتىپ ءجۇر. العا قويعان ماقساتىمىز وسىلايشا اقىرىنداپ ىسكە اسىپ كەلەدى. وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىنا ءبىرتالاي ۋاقىتىمىز كەتكەنگە كەيدە وكىنگەنمەن, كەيدە قۋاناسىڭ. ءبىزدىڭ ورتالىقتا كىلەڭ جاستار جۇمىس ىستەيدى. ءوسىپ كەلە جاتقان جاستاردى كورىپ كوڭىل مارقايادى. ءبىز تەك ورتالىقتا تاجىريبەلىك جاعىنا عانا ەمەس, عىلىمي جاعىنا دا جەتە كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. وسى جەردە ءبىراز جاستار ماگيستراتۋرادا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىن قورعاپ جاتىر.
– ورتالىق الەمنىڭ قانداي ەلدەرىمەن بايلانىس جاسايدى؟ مامانداردىڭ ءوزارا ءتاجىريبە الماسۋ جاعى قالاي؟
– ءبىز ورتالىقتا جۇرەك الماستىرۋعا بايلانىستى ەكى رەت حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردىق. جۇرەك حيرۋرگياسىن ءارى قاراي دامىتۋ ەسەبىندە ءۇشىنشى رەت تاعى دا عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. سەبەبى بۇرىن ناۋقاستىڭ ءتوس سۇيەگىن قاق جارىپ, دەنەسىن كەسىپ بارىپ جۇرەككە وتا جاسالاتىن. ەندى ءبىز كەۋدەنىڭ شاعىن جەرىن عانا تەسىپ, جۇرەككە وتا جاساۋدى, ناۋقاستارعا بارىنشا جەڭىل وتا جاساۋدى قولعا الدىق. بۇل ولاردىڭ جىلدام ويانىپ, قاتارعا تەز قوسىلىپ كەتۋىنە جاردەم بەرەدى. مەديتسينا سالاسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە كارديوحيرۋرگيا سالاسى ەلىمىزدە وتە جاقسى دامىپ كەلەدى. ارينە جۇرەك اۋرۋى دەيتىن ماسەلە الەمنىڭ بارلىق مەملەكەتىندە بار. بىراق ونى ەمدەۋ, ناۋقاسقا دەر كەزىندە وتا جاساۋ سول مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنا بايلانىستى. ەلىمىز بۇل رەتتە الەم مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا جاقسى كورسەتكىشكە يە.
ماسەلەن, امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كارديوحيرۋرگتەرى جاڭا باستامالاردى قولداپ, جەتىنشى رەت عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدى. بىراق جەتىنشى كونفەرەنتسياسىندا جۇرەك حيرۋرگياسىنا ءتورت ساعات قانا بەردى. ءبىز كەيىنگى كونفەرەنتسيانىڭ وزىندە ءۇش كۇن بويى وسى ماسەلەمەن اينالىستىق. الەمنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ەنگىزىلىپ جاتقان تەحنولوگيالاردان قول ۇزۋگە بولمايدى. سوندا عانا اۋرۋحانادا جاتقان ناۋقاس بۇرىنعىداي جەتى كۇن ەمەس, بەس-اق كۇن جاتادى ەكەن. بۇل تاجىريبەنىڭ ءبارىن وزگە وبلىستارداعى ءارىپتەستەرىمىزگە كورسەتسەك دەگەن ماقساتىمىز بولدى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىنەن دە كارديوحيرۋرگتەر, انەستەزيولوگتەر كەلىپ قاتىسۋدا. سونىمەن قاتار گەرمانيا, اۋستريا, قىتاي سياقتى دامىعان مەملەكەتتەردەن دە قوناقتار شاقىرىلعان. سول بىلىكتى ماماندار ارىپتەستەرىمىزگە جۇرەك الماستىرۋدىڭ ءتۇرلى تەحنيكاسىن كورسەتتى. ۋكراينا مەملەكەتىنەن دە بىلىكتى ماماندار كەلدى. بۇل ءۇردىس ءوزىمىزدىڭ ۇيرەنۋىمىزگە عانا ەمەس, وزگەلەردىڭ دە ۇيرەنۋىنە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن.
– بۇگىندە كوپتەگەن شاكىرت ءتاربيەلەگەن ۇستاز, عالىمسىز. وسى ورايدا ءومىر جولىڭىزدا نە ءتۇيدىڭىز, نەگە جەتە المادىڭىز؟
– وتكەن كۇندەرگە شەگىنىس جاساپ قاراسام, سەكسەن جاس دەگەن ۇزاق ءومىر سياقتى. قاتارلاس وسكەن, بىرگە جۇرگەن ازاماتتاردىڭ كوبى بۇل كۇندە دۇنيەدەن وزىپ كەتتى. وسىنداي جاعدايلاردىڭ ءبارى دە ادامدى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. كەيدە وزىڭە ءومىر ۇزاق سياقتى بولىپ كورىنەدى. ال اتقارعان جۇمىسىڭدى, ومىردەگى الدىڭا قويعا ماقساتىڭدى سالماقتاپ قاراساڭ, ءالى دە ۋاقىت جەتپەيتىن سەكىلدى. ويعا العان دۇنيەلەردىڭ ءبارىن اتقارۋ ءۇشىن ءالى ءبىراز ۋاقىت كەرەك سياقتى. ءتىپتى كەۋدەڭدە ءومىر جاسىم ءالى دە ۇزارا تۇسسە ەكەن دەگەن ءۇمىت ويانادى. ادام ەشقاشان ءۇمىتسىز بولمايدى عوي. ادام قىرىق جاستان اسقان سوڭ الدىنا ماقسات قويىپ, سول ماقساتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەيدى ەكەن. مەن دە ءومىر بويى ۇستازدارىمنىڭ جولىن جالعاسام ەكەن, سول كىسىلەردىڭ ارمانىن ورىنداسام ەكەن دەگەن تىلەكپەن تىرشىلىك كەشىپ كەلە جاتىرمىن. تاعدىرىما تاۋبە, 12 عىلىم كانديداتىن, 4 عىلىم دوكتورىن, 3-4 PhD دوكتورىن تاربيەلەدىم. ولاردىڭ ءبارى دە ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىندا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
– كەيدە ادامنىڭ ءومىر جولىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن ازاماتتار بولادى. جالپى, ءسىزدىڭ تاعدىر جولىڭىزدا جاقسى ادامدار كوپ كەزدەستى مە؟
– مەن وتكەن ومىرىمە كوز جۇگىرتىپ قاراسام, ءوزىمدى باقىتتى اداممىن دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى مەنىڭ ءومىر جولىمدا جاقسى كىسىلەر كوپ كەزدەستى. ماسەلەن, ينستيتۋتقا وقۋعا تۇسكەنىمدە, جەڭگەمنىڭ الىس جيەنىنىڭ ءبىر تۋىسقان قىزى قىرعىزستاندا تۇرمىستا ەكەن. مەن سول كىسىنىڭ ۇيىندە تۇردىم. وتاعاسى احمەت دەگەن قىرعىز كىسى سونداعى بىلعارى زاۋىتىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇردى. ول كىسىلەر ماعان جاقسى قارادى. ومىردە ەشقانداي جاماندىق كورگەنىم جوق. ءوزىم سياقتى عىلىم جولىندا ىزدەنىپ جۇرگەن جىگىتتەرمەن جولىقتىم. ولارمەن دوس بولدىم. كەيىننەن قىرعىزستاننىڭ نارىن وبلىسىنا جۇمىسقا اۋىستىم. كونستانتين گاۆريلوۆيچ دەگەن سول وبلىستىڭ باس حيرۋرگى ماعان بىلمەگەنىمدى ۇيرەتىپ, قامقورلىق كورسەتتى. كۇن سايىن وتا جاساۋعا قاتىستىردى. ءوزىم كۇن سايىن اۋرۋحانادا كەزەكشى دارىگەر بولىپ ءجۇردىم. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كوپتەگەن وتا جاساۋدى ۇيرەندىم. يسا احۋنباەۆ ۇستازىمنىڭ دا جاقسىلىعىن كوپ كوردىم. ماسكەۋگە كارديوحيرۋرگيا بويىنشا اسپيرانتۋراعا وقۋعا جىبەردى. مەن ماسكەۋگە وقۋعا بارعاندا تاجىريبەلى مامان رەتىندە قالىپتاسىپ ۇلگەرگەن بولاتىنمىن. ول جاقتا مەنى بارلىعى جاقسى قابىلدادى. جاقسى ادامداردىڭ جاقسى قارىم-قاتىناسى دا مەنىڭ ءوسىپ-ونۋىمە كوپ اسەر ەتتى. ادامنىڭ ءوزىنىڭ پەيىلى تازا, جۇرەگى اق بولاتىن بولسا, ومىردە جاقسى كىسىلەر كوپ. ومىرىمدە جامان ادامدار كەزدەسكەن دە شىعار, بىراق ولار ەسىمدە جوق. ءوزىڭ جاقسى بولساڭ, ەلدىڭ ءبارى دە جاقسى. كەزىندە ۋكراينادا بابلياك دەگەن پروفەسسور بولعان. جەتپىس بەس جاسىندا قايتىس بولىپ كەتتى. عىلىمي جيىنداردا تالاي كەزدەسكەنبىز. سول كىسىنىڭ بالاسى قازىر تانىمال حيرۋرگ. ءبىزدىڭ ورتالىققا كەلىپ, تاجىريبەسىمەن بولىسۋدە. سول سياقتى اۋستريادان ميۋللەر دەگەن دە پروفەسسور كەلىپ, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزبەن تانىسۋدا. وسىنداي جاقسى ادامدار كوپ ومىردە. بىردە بولماسا ايتەۋىر بىردە جاقسى ادامداردىڭ شاراپاتى تيەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.