ترانسپلانتولوگ-حيرۋرگ قانداي بولۋى كەرەك دەگەنگە كەلسەك, يممۋنولوگيا باعىتىندا, زاماناۋي ءدارى-دارمەكتەر, دياگنوز قويۋ, تەكسەرۋ تاسىلدەرىندە مول اقپاراتپەن قارۋلانعان, ۋاقىتپەن ەسەپتەسپەيتىن, ءبىلىمىن ۇزدىكسىز جەتىلدىرىپ وتىراتىن, كاسىبي الەۋەتى جوعارى, ويشىل, حيرۋرگيانىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكەن, بولاشاققا جۇمىس جاسايتىن, ءومىرىن وسى جولعا ارناعان فاناتتى ايتامىز. ياعني, كاسىبي بىلىكتى حيرۋرگ بولۋ ءۇشىن ءۇش نارسە – تەرەڭ ءبىلىم, ەڭبەكقورلىق, ىسكەرلىك قابىلەت كەرەك. كاسىبي حيرۋرگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولاتبەك بايماحانوۆتى وسى قاسيەتتىڭ ءبارىن ءبىر بويىنا جيعان التىن قولدى دارىگەر, اعزا الماستىرۋ ءىسىنىڭ حاس مامانى دەۋگە ابدەن بولادى.
اسىلىندە, قازىرگى پروفەسسور بايماحانوۆ بالا كەزىندە مەديتسيناعا بارامىن دەپ مۇلدەم ويلاماعان. ەكونوميست, قۇرىلىسشى اۋلەتىندە تاربيەلەنگەن ول قارجىگەر بولۋدى ارمانداعان. الايدا ايباتتى اكە بالاسىنا دۇنيەدەگى ەڭ ابزال, قايىرىمدى ماماندىق دارىگەر ەكەنىن كەسىپ ايتادى. كورگەندى, تاربيەلى ۇلعا اكە ءسوزى زاڭ. وسىلايشا الماتى مەديتسينا ينستيتۋتىنا تۇسكەن بولاشاق دارىگەر العاشقى ەكى كۋرستا تەك حيميا, فيزيكا, فيلوسوفيا, ساياسي ەكونوميكا پاندەرى وقىتىلعاندىقتان, وقۋدى تاستاعىسى دا كەلگەن. تەك ءۇشىنشى كۋرستان توپواناتوميادان دەنە مۇشەلەرى قۇرىلىسىن وقي باستاعاندا قىزىعۋشىلىعى ويانىپ, شاكىرتاقىسىنا كلينيكالىق حيرۋرگيانىڭ جۋرنالدارىن ساتىپ الىپ, كەيىننەن جازدىرىپ الىپ وقيدى. ءارى فاكۋلتاتيۆتى ساباقتارعا ۇزبەي قاتىسادى. ال تاجىريبەدەن وتۋگە اۋرۋحاناعا بارعان بۇل ءوزىنىڭ جانى قالايتىن ماماندىق ەكەنىن تۇسىنەدى. ول كەزدە دياگنوزدى تەك ناۋقاستىڭ اۋرۋدى سيپاتتاۋىمەن قولمەن ۇستاپ قويادى. سوندا عوي پراكتيكانت ستۋدەنتتىڭ قويعان دياگنوزى ءدال كەلىپ جاتاتىن. ويتكەنى 6 كۋرسقا دەيىن جالپى حيرۋرگياعا بايلانىستى مونوگرافيالاردىڭ ءتىزىمىن الىپ, جۇزگە جۋىعىن وقىپ تاستاعان. جاڭا كىتاپ, جاڭا ءتاسىل شىقسا ۇيرەنۋگە اسىعاتىن. ءتىپتى ۇستازى ساپار وراشوۆ كەيدە ءدارىس ۇستىندە: «بولات, دۇرىس ايتىپ جاتىرمىن با؟» دەپ پىكىرلەسىپ وتىراتىن. ويتكەنى كوپ ىزدەنەتىنىن بىلەتىن. سول كەزدەرى العان نەگىزگى بازالىق ءبىلىم, ونى ءارى قاراي ۇزدىكسىز جەتىلدىرۋ وسى كۇنگە دەيىن كومەگىن تيگىزۋدە.
– دارىگەرلەر كوپ وقۋى كەرەك, – دەيدى پروفەسسور بايماحانوۆ. – قىزىعۋشىلىق بولماسا, ەش نارسەنى وقي المايسىڭ. ماعان ستۋدەنت كەزىمدە ەشكىم وقى دەمەسە دە قاجەتتى دەگەن وقۋلىق, ادەبيەتتەردى وقۋعا تىرىستىم. ماسەلەن, 80 پايىز جاعدايدا دياگنوزدى ناۋقاستىڭ ءتۇر-كەلبەتى, ءجۇرىس-تۇرىسى, جاتقان جاتىسىنا قاراپ بىلۋگە بولادى. بىزدە قالاي, ناۋقاس «مىنا جەرىم اۋىرادى» دەيدى, دارىگەر سونىمەن توقتايدى. ءارى قاراي ول قالاي اۋىرادى: سىزداي ما, اشىپ, ءبۇرىپ اۋىرادى ما؟ ءاربىر دەرت ءوز بەلگىسىن بەرەدى.
مەن الدىمەن ناۋقاستان ءبارىن تاپتىشتەپ سۇراپ شىعامىن. سوندا سيمپتومنىڭ ءجۇز پايىز جاعدايىندا ءبىر اۋرۋعا سايكەس كەلەدى.
جالپى, مەديتسينادا حيرۋرگيا – ەليتالىق سالا. كەيبىرەۋلەر ءۇشىن جاقسى حيرۋرگ اتانۋ وڭاي سياقتى كورىنەر. مەديتسيناعا كەلگەن جاستار جالاقىنىڭ ازدىعىنان, بولماسا ىزدەنىپ وقۋدى قالاماي باسقا سالاعا كەتۋدە. ولار ەڭبەكتەنسە, كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرسا, تانىمال مامانعا اينالار ەدى. ونداي ماماندى شەتەلدەن دە ىزدەپ كەلىپ جاتادى. ال ءبىلىم-بىلىگىڭ بولماسا, ساعان كىم كەلەدى؟ راس, تىرىسۋ كەرەك, بىراق ول جاراتىلىسىندا بەرىلگەن قابىلەتكە دە بايلانىستى. وقۋدى قىزىل ديپلومعا بىتىرسە دە ناۋقاسقا كەلگەندە, ءبىلىمىن قولدانىپ اناليز جاساي الماي جاتادى. قابىلەت-قارىمى جەتپەيدى. ياعني, بۇل قابىلەت-قارىم, تالانت تابيعاتتان كەلەتىن قاسيەت.
– قازىرگى جاعدايدا حيرۋرگ وتا جاساۋعا ءجۇز پايىز دياگنوزبەن بارۋ كەرەك. ال كەيبىر جاعدايدا وتا ۇستىندە شەشىم قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. مەنىڭ وتالارىمنىڭ 95 پايىزى ونكولوگيالىق اۋرۋلار. كەيدە جاس ادامنىڭ ەكى-ءۇش اعزاسىن الىپ تاستاۋعا تۋرا كەلەدى. وتا جاساعان ءجون بە, جوق جاۋىپ قويا سالۋ كەرەك پە؟ ارينە, قايتا جابا سالۋ وڭاي. وندا ادامنان ايىرىلامىز. تاۋەكەل ەتسەڭ, ارتىنان اسقىنۋلار بولۋى دا ەلۋ دە ەلۋ پايىز. مىقتى حيرۋرگ سونى جىلدام باعامداۋعا, قورىتىندى جاساۋعا قابىلەتتى بولۋى كەرەك. جاقىندا ەكى جاستاعى قىزعا وتا جاسادىم. ۇيقى بەزىنىڭ قاتەرلى ىسىگى. ءبىر ەمدەۋ مەكەمەسىندە وتا جاساپ, اشقان دا جابا سالعان. دياگنوز كومپيۋتەردە كورىنىپ تۇر. ەگەر قولىڭنان كەلمەسە, وزىڭە سەنبەسەڭ ونداي جاۋاپكەرشىلىكتى الما. ونى جاسايتىن ادامدار بار. جاقسى, مەنى تاۋىپ كەلدى, كەلمەسە شە؟ مەنىڭ ايتارىم, قولىڭنان كەلمەسە, زيانىڭدى تيگىزبە, – دەيدى كەيىپكەرىمىز.
اقشامەن ەسەپتەلمەيتىن دە دۇنيەلەر بار
«ادامنىڭ ءۇمىت وتىن جالعاپ, جۇزىندەگى قۋانىشتى كورۋ – ايتىپ جەتكىزگىسىز كەرەمەت سەزىم عوي. ەگەر مەن قارجىگەرلىك ماماندىقتى تاڭداعاندا, الدەقاشان بيزنەسكە كەتىپ, جاعدايىم بۇدان مىڭ ەسە جاقسى, شالقىپ ءومىر سۇرەر ەدىم. بىراق ءبارىبىر بۇگىنگى ماماندىعىمنان تاپقان باقىتقا جەتپەيدى دەپ ويلايمىن. جانىن ساعان تاپسىرىپ, كوزى جاۋتەڭدەپ جاتقان ادامنىڭ سوڭعى ءۇمىتىن جالعاۋدان ارتىق قانداي باقىت بولۋى مۇمكىن. ونى ەشنارسەمەن ولشەي المايسىڭ. اعزا الماستىرعان كۇنى قانشا شارشاساڭ دا, ەرتەڭ ناۋقاستىڭ جاقسى بولاتىنىن ءبىلىپ شىعاسىڭ. سول كوڭىلگە زور مەدەت. ناۋقاستىڭ, ونىڭ بالا-شاعاسى مەن جاقىندارىنىڭ قۋانعانىن كورگەندەگىدەي راحات سەزىمدى ەش جەردەن سەزىنە المايسىڭ. ولاردىڭ بەرگەن باتاسى, جۇرەكتەرىن جارىپ شىققان ىزگى نيەت-تىلەكتەرى ەشنارسەمەن ولشەنبەيدى. سول باتالاردىڭ قاسيەتىن قاشاندا سەزىنىپ تۇرامىن». مىنە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز وسىلاي تولعانادى...
جاقسى كوماندا – سەنىمدى تىرەك
قازىر ەلىمىزدە 11 ترانسپلانتاتسيا ورتالىعىنان تورتەۋى عانا قالعان. سولاردان ناۋقاستار نەگىزىنەن قولى جەڭىل, كاسىبي شەبەرلىگى كانىگى حيرۋرگتەردى تاڭداپ جاتادى. مۇنداي ماماندا – ءبىلىم, قول, تەحنيكا, ادامي قاسيەتتەرى – ءبارى ساي بولادى. دەگەنمەن, ترانسپلانتاتسيا – كوماندالىق ەڭبەك. ونى جاساقتاۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلە. ولار جەتەكشى حيرۋرگتىڭ ءبىلىم-ءبىلىگىن تاڭداپ كەلەدى. ياعني, جاقسى كوماندا – مىقتى مامانعا جينالادى. ماسەلەن, ءبىر ترانسپلانتاتسيادا ناۋقاستىڭ اينالاسىندا ەلۋ-الپىس ادام جۇرەدى. بولاتبەك بيمەندە ۇلى بولسا, ولاردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋگە شەتەلگە وقۋعا جىبەرىپ, جاعدايىن جاساپ, ەشتەڭەدەن ايانىپ قالمايدى. مىنە, وسى اسا جاۋاپتى ءىستى اتقارۋ ءۇشىن 14-20 ساعات بويى اياعىڭنان تىك تۇرىپ, اق تەر, كوك تەر بولىپ وپەراتسيا جاساۋ ءوز الدىنا, ودان كەيىنگى ەم, كۇتىمنىڭ بارلىعى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلۋى ءۇشىن قاتاڭ ءتارتىپ تالاپ ەتىلەدى. ول جاعىنان پروفەسسوردىڭ كومانداسىنا ەش وكپەسى جوق.
ۇستازى مىقتىنىڭ – ۇستانىمى مىقتى
ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت 1979 جىلى ءبۇيرەككە, 1997 جىلى باۋىرعا ترانسپلانتاتسيا جاسالدى. سول كەزدەرى بولاتبەك بيمەندە ۇلى وتاندىق حيرۋرگيادا ءوز ورنى بار اكادەميك مۇحتار اليەۆپەن بىرگە ترانسپلانتاتسيا جاساۋعا قاتىسقانىمەن, ناتيجەسى دۇرىس بولماعان سوڭ توقتايدى. بىراق وسىدان سەگىز جىل بۇرىن مۇشە الماستىرۋدى قايتا قولعا العان ول الماتىداعى №7 قالالىق اۋرۋحانادا بۇيرەك, باۋىر تراسپلانتاتسياسىن جاساۋعا كىرىستى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى ترانسپلانتولوگيادا بولاتبەك بيمەندە ۇلىنان كوپ وتا جاساعان دارىگەر جوق. قازىرگە دەيىن 450 بۇيرەك پەن باۋىر الماستىردى. ونىڭ 70-ءسى باۋىرعا جاسالدى. بۇيرەك پەن ۇيقى بەزىن ءبىر مەزەتتە الماستىرعان دا پروفەسسور بايماحانوۆ. سونداي-اق قازاقستان تاريحىندا تۇڭعىش رەت 9 ايلىق بالاعا باۋىر ترانسپلانتاتسياسىن ەشقانداي شەتەلدىك دارىگەرلەردىڭ كومەگىنسىز جاساپ, وسى كۇنگە دەيىن 24 بالانىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالعان. ال جاقىندا دۇنيە جۇزىندە التىنشى مەملەكەت بولىپ قازاقستان ءبىر ەمەس, ەكى تۋىستىق دونوردان باۋىرلارىنىڭ ءبىر-ءبىر بولىگىن الىپ, بىرەگەي كۇردەلى وتا جاسادى. بۇل – ەلىمىزدىڭ ترانسپلانتاتسيا سالاسىن دامىتۋ ىسىندەگى زور تاجىريبە.
– ناتيجەمىز جاقسى, جاھانعا ماقتانىپ ايتۋعا تۇرارلىق, – دەيدى اڭگىمەسىن جالعاعان حيرۋرگ مىرزا. – ءتىل كوزدەن ساقتاسىن, تۋىستىق دونوردان قايتىس بولعاندار جوق. ال وپەراتسيادان كەيىنگى ناۋقاستاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ مەرزىمىنىڭ ءناتيجەسى دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە سايكەس كەلۋى دە ەڭبەگىمىزدىڭ جەمىسى. قالاي دەگەندە دە, قايتىس بولعان ادامنان مۇشە الماستىرۋعا قاراعاندا, تۋىستىق دونور وتە كۇردەلى وتا. ويتكەنى ەكى بىردەي ادامنىڭ ومىرىنە جاۋاپتىسىڭ. شەتەلدە نەگىزىنەن قايتىس بولعان دونورمەن جۇمىس جاسايدى. ال بىزدە ەت جاقىندارى دونورلىققا رۇقسات ەتپەيتىندىكتەن, شامامەن ءجۇز پايىز تۋىسقاندىق الماستىرۋ. قازىر شەتەلدىكتەر ءبىزدىڭ ناتيجەمىزدى كورىپ, ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋدا. ويتكەنى مىقتى حيرۋرگتەر الەمدە ساناۋلى. سولاردان ۇيرەنىپ, قازىر ءوزىمىز دە سول دەڭگەيگە جەتتىك. جاساعان وتالارىمىز ولاردان ارتىق بولماسا دا, كەم ەمەس. كەزىندە ءبىز ولاردان ۇيرەنسەك, قازىر بىرەۋدى ۇيرەتۋگە قول جەتكىزدىك. بولە-جارا ايتاتىن جاعىمدى جاڭالىق, بولاتبەك بيمەندە ۇلى اعزانى الماستىرۋعا ماشىقتانعانى سونشا, قازىر تۋىستىق دونوردان بۇيرەكتى كەسپەي, لاپاروسكوپيامەن الۋ جاعىنان دۇنيە جۇزىندە بەستىككە كىرەدى. ال جاساعان وپەراتسيانىڭ جىلدامدىعى بويىنشا الەمدە ءبىرىنشى ورىندا. ماسەلەن, مىقتى دەگەن كورەيانىڭ بىلىكتى حيرۋرگى ت.ك.پاك دونوردان مۇشەنى ءۇش ساعاتتا السا, بايماحانوۆتىڭ قولىنىڭ شاپشاڭدىعى 40-45 مينۋتقا جەتەدى. قالىپتى جاعدايدا ول وتا 5-6 ساعات جاسالسا كەرەك. بولاتبەك بيمەندە ۇلىنىڭ شاكىرت تۋرالى ءوز ويى بار. شاكىرتتىڭ باقىتى – جاقسى ۇستازعا جولىققانى. حيرۋرگيادا جولىن اشقان العاشقى ۇستازى مۇحتار اليەۆ وسى ورتالىققا جۇمىسقا كەلگەندە جاس دارىگەردى ورديناتۋرادا قالدىرىپ, كانديداتتىق, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاتادى. سونداي-اق پروفەسسورلار ا.شۇلەنباەۆ, ش.جۋراەۆ, م.سەيسەمباەۆ, شەتەلدىك پروفەسسورلار ۆ.ۆيشنەۆسكي, سۋباش گۋپتا, لي كۆانگ, ت.پاكتى اينىماس ۇستازدارى سانايدى. بۇگىندە ءوزى دە ءشاكىرت تاربيەلەۋدە. قازىر كوماندادا ءبۇيرەك الماستىرۋدى جاستاردىڭ وزدەرى جاسايدى. باۋىر ترانسپلانتاتسياسىندا ءبىراز دەڭگەيگە دەيىن شاكىرتتەرىنە سەنىپ تاپسىرادى, ناتيجەسى جاقسى. جۇرەكتىڭ اناسى – باۋىر مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ باۋىرى ەڭ قايىرىمدى اعزا بولىپ سانالادى. ويتكەنى كەسىلگەن باۋىر ۋاقىت وتە ءوسىپ, ءوز قالپىنا كەلەدى ەكەن. تەحنيكالىق جاعىنان جۇرەك, بۇيرەك اۋىستىرۋعا قاراعاندا, باۋىر ترانسپلانتاتسياسى وتە كۇردەلى. جۇرەك الماستىرۋدىڭ وڭتايلىلىعى – ودان شىعاتىن ءتورت قولقا تامىردىڭ ديامەترى وتە كەڭ. ال باۋىردىڭ تامىرلارى اتتىڭ قىلىنداي وتە جىڭىشكە, نازىك. وعان قوسا ءوت جولدارى بار. تامىردىڭ ءبارىن ميكروسكوپپەن 14-20 ساعات ارالىعىندا اياعىڭنان تىك تۇرىپ تىگىپ شىققاندا كوزدەرى قاراۋىتىپ شىعادى. ەڭ باستى جاۋاپكەرشىلىك – باۋىرىن بەرگەن دونورعا زيان تيگىزبەۋ.«ماراپاتتى بىزگە ەمەس, دارىگەرلەرگە بەرۋ كەرەك»
بولات بيمەندە ۇلى وتىز جىلدان اسا قولىنان قانداۋىرى تۇسپەي دەنساۋلىق كۇزەتىندە جۇرگەن اي ەمەس, كۇن, ساعات ساناپ سوڭعى دەمىن كۇتىپ, ولىمنەن حابار كۇتىپ جاتقان جاقىندارىنا باۋىرىن قاق ءبولىپ بەرگەن جانداردى كوپ كوردى. بۇل بۇگىنگىدەي بالاسىنان بەزىنگەن تاسباۋىر اكە, تاسباۋىر انا,
تاسباۋىر بالا كوبەيىپ كەلە جاتقان زاماندا ادام مەيىرىمنىڭ, باۋىرمالدىقتىڭ بيىك ۇلگىسى ەكەنى انىق. سوندىقتان ول تۋىستىق اعزا الماستىرۋعا كەلىسكەن سول ادامداردىڭ وسى قادامىن باتىرلىققا بالاپ, ەرلىكتەرىن اتاپ ءوتۋدى ويلاستىرادى. وسىلايشا بولاتبەك بيمەندە ۇلىنىڭ يدەياسىمەن ورتالىق الەمدە تۇڭعىش رەت باۋىرىنىڭ بولىگىن ءوز ەركىمەن سىيلاپ, ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان دونورلاردى ماراپاتتاۋ ءراسىمىن ۇلكەن سالتاناتپەن اتاپ ءوتتى. وندا 2011-2016 جىلدارى باۋىرىن بەرگەن 40 دونور مەن 40 رەتسيپيەنتكە «باۋىرىمدى – باۋىرىما سىيلايمىن» ەستەلىك مەدالى تابىس ەتىلىپ, ەرەكشە قۇرمەت كورسەتىلدى. بۇل شارادان كوڭىل تەبىرەنبەۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. «جانىمىزدى شۇبەرەككە ءتۇيىپ ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىندا جاتقانىمىزدا باۋىرلاردىڭ باۋىرىن ءبولىپ بەرگەنى ءوز الدىنا, ەڭ الدىمەن ەلىمىزدە وسىنداي كۇردەلى وتانى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, دارىگەرلەردى وقىتىپ, تەگىن وتا, تەگىن ەم-دومىن جاساتۋعا قامقورلىق كورسەتكەن ۇكىمەتىمىزگە, پروفەسسور بايماحانوۆقا شەكسىز ريزامىز», دەگەن سونداعى كوپشىلىك مۇنداي مەدالدى اللانىڭ راقىمىمەن ەكىنشى ءومىردى قايتا سىيلاعان دارىگەرلەرگە بەرۋ كەرەكتىگىن دە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە قۇلاققاعىس قىلعان ەدى. راسىندا دا, بىزدە كەيدە وسىنداي بىرەگەي تالانتتاردىڭ ەڭبەگى باعالانباي جاتادى. مەديتسينا شەكسىز ماماندىق. مىنە, وسى شەكسىزدىكتە ءار دارىگەر ءوز بيىگىن باعىندىرادى. دارىگەرلەر, اسىرەسە كاسىبي حيرۋرگتار – بەيبىت ومىردە قاھارماندىق قادامعا باراتىن كادر سىرتىنداعى باتىرلار. بولاتبەك بيمەندە ۇلى دا سونداي باتىرلاردىڭ ءبىرى. بىراق ول جالعانعا جار سالمايدى. قاراپايىم قالپىنان ءبىر اينىمايدى. تەك ءوزى ەمدەگەن ادامداردىڭ شىن جۇرەكتەن ايتقان العىستارىن ەستىگەندە عانا كوڭىلىنە قانات بىتكەندەي مارقاياتىنى, ماساتتاناتىنى بار.گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«Egemen Qazaqstan»