سەرىك تۇرعىنبەك ۇلى: مەنىڭ اقىندىق تۇساۋىمدى مۇقاعالي كەسكەن

– ۋاعالەيكۋمسالام, راحمەت قارا­عىم. تاۋىرلەنىپ قالدىم. 

– ەندەشە, اڭگىمە وربىتە وتىرايىق اعاسى, قازاقتىڭ جاقسى اقىندارىنىڭ ءبىرىسىز. بۇل ونەر بويىڭىزعا قايدان دارىپ ءجۇر؟ 

– مەن تۋعان تورعاي ءوڭiرi ۇلت رۋحانيا­تىنا وتە باي ولكە. وڭ-سولىمدى تانىپ, ەس بiلiپ, ولەڭ-جىرعا دەگەن iڭكارلiك سەزىم ويانعان ساتتەن باستاپ, اينالامداعى ادام­داردىڭ شىن مانىندە, اقىن, جىرشى, كەرە­مەت ونەرلى حالىق ەكەنiن انعاردىم. بالا كەزىمدە كوزىم كورگەن كەز كەلگەن قاريا ولەڭدەتiپ سويلەيتىن, ءتىلى شەشەن, ويى كوسەم, سوزدەرi جۇيەلi, كەرەمەت ەدى. سويتسەم مۇنىڭ ءتۇپ-تامىرى تەرەڭدە جا­تىپتى. سوناۋ شاقشاق جانiبەك باتىردان باستاپ, بەر جاعىنداعى دوسبول بي, اتاقتى ءبىرىمجانوۆتار, الاشتىڭ اقتاڭگەر تۇلعالارى احمەت مەن مىرجاقىپ, دالا باتىرلارى امانكەلدi مەن كەيكi... دەپ كەتە بەرەدى. بۇل ادامدارعا قاتىستى مەن ەستىگەن اڭىز-اڭگiمەلەردىڭ ءوزi ءبىر-ءبىر داستان. سونىڭ ءبارiن جاستايىمىزدان قۇلاعىمىزعا قۇيىپ, سانامىزعا ءسىڭىرىپ وستiك. مەنىڭ اقىن بولۋىما, ءسوز ونەرىنەن نەسىبە ىزدەۋىمە, جوعارىداعى ساف التىنداي قازاقى قاينارى سۋالماعان ورتانىڭ اسەرى بولعانى انىق.

ودان كەيىن مەكتەپكە بارىپ, حات تانىعاننان كەيiن اڭعارسام, ءبىز تۋعان ولكەدە نەبiر ءدۇلدۇل حالىق اقىندارى مەن جىرشىلارى بار ەكەنiنە كوزiم جەت­تi. وسىلاردىڭ ۇشار باسىندا نۇرحان اح­مەت­بەكوۆ دەگەن الاپات داستانشىل ۇلكەن اقىن تۇردى. ونىڭ «ۇرى قارعا», «ەسiم سەرi», «جاساۋىل قىرعىنى», «جۇپار حانىم» سەكiلدi داستاندارى ويپىرىم-اي, بiرiنەن-بiرi وتەدi. كەز كەلگەن ءانشi, جىرشى قولىنا دومبىراسىن الىپ, وتىرا قالىپ وسى داستانداردى جاتقا جىرلايتىن. وسى جىرلاردى تىڭداپ, تامسانىپ وستىك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءبىز نۇرحان رۋحىمەن اۋىزداندىق. 

ەسەيە كەلە بۇدان دا بولەك, تاعى بiر كەرەمەت كوركەمدiك بارىن اڭعاردىق. ول سىرباي مەن عافۋدىڭ جىرلارى. شىركىن-اي, بiرiنەن-بiرi وتەدi. ناعىز كاسىبي زاما­ناۋي ولەڭ ۇلگiلەرi. اۋىلدىڭ بۇكىل بالا-شاعاسى ەكى اقىننىڭ قولىمىزعا تي­گەن ولەڭ-جىرىن جاتقا ايتامىز. كەيiن ول كiسiلەردi ەلگە كەلگەندە كوزiمiز كوردi. 

– سىراعاڭ مەن عافەكەڭدى تۇڭعىش كورگەندەگى اسەرىڭىز قازىر ەسىڭىزدە مە؟

– ەسىمدە. وقيعا بىلاي بولدى. 1963 جىلى اتاقتى نۇرحان اقىن الپىسقا تولىپ, تورعايدا تولاعاي تەڭىز توي وتەتىن بولدى. بۇل حاباردى ەستىگەن مارقۇم جان دوسىم كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ ەكەۋمiز تۋعان اۋىلىمىز اقشىعاناقتان اۋدانعا جاياۋ تارتتىق. ەكى ورتا 80-90 شاقىرىم. ماقساتىمىز – الماتىدان كەلەتىن سىر­باي مەن عافۋدى تىرىدەي كورۋ. سويت­سەك, نۇرحان تiل-اۋزى بايلانعان سىر­قات, كۇرمەلىپ سويلەي المايدى ەكەن. اقىن­دى حالىق تىك كوتەرiپ اكەلiپ, ساحنا­عا شى­عاردى. جاس بالاپان سەكiلدi ەكi كوزi جاۋدiرەپ وتىردى. قۇلاعى ەستيدى, كوكi­رەگى سايراپ تۇر, تەك ءتىل جوق. ءوز قولىمەن جا­زىپ بەرگەن ولەڭiن بالاسى مالiكزادا حا­لىققا وقىدى.  سەندەرمەن بiر ءماجiلiس قۇرا المادىم, ورنىمنان اياق باسىپ تۇرا المادىم, دەنساۋلىق باسقا قايتا ورالماسا, Iشiمدە كەتكەنi عوي مۇڭ-ارمانىم.   قايراتىم كەمiگەن جوق قاي تۇستا دا, جۇلدە الدىم تالاي-تالاي  ايتىستاردا, جالعىز-اق بار ارمانىم  مىنا ساۋساق, جان بiتiپ دومبىرانى  قايتا ۇستار ما.   ورتاڭدا ءۇنسiز بۇگiن وتىرامىن, سىرىمدى وسى حاتتان وقى ءبارiڭ, سۇيەمiن وزدەرiڭدi ايالاعان, جاس تورعاي, كارi تورعاي توپىراعىن.   الپىس جاس بولعانمەنەن اسۋ بيiك, الدە دە, اكەتە الماس باسى بيiك, ايتامىن تاعى دا العىس وزدەرiڭە,

الپىستا قىراۋ شالعان باسىمدى يiپ.

وسى ولەڭ سول جەردە, ايتقان بويدا ەسiمە جاتتالدى دا قالدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىر ءسوزىن ۇمىتقان ەمەسپىن. وسىلاي توي باستالدى.

سودان... بiر كەزدە كۇندەي كۇركiرەپ, بۇلتتاي بۋىرقانىپ, جوڭكiپ شاپقان دالانىڭ تاعى تارپاڭ جىلقىسى سەكىلدى, شاش دەگەن ادام بالاسىنا ۇقسامايدى, ورمانداعى جابايى ارىستاننىڭ جالى سياق­تى, ءاجىمى دە تارام-تارام تورعايدىڭ تارعىل دالاسىنان اۋمايدى, اۋزىنان جالىن شاشىپ, نايزاعاي جارقىلداپ ساحناعا سىرباي شىقتى. قۇداي ساقتاسىن, سىلتىدەي تىنىپ ءبىز تۇرمىز. سودان باستادى: «بۇل نۇرحان, الپىسقا القىنىپ كەلگەن جوق, شارق ۇرىپ كەلدi. بۇل نۇرحان, الپىسقا ەڭبەكتەپ كەلگەن جوق, ەڭبەكپەن كەلدi. نۇرەكە, ساعان نە سىيلاسا دا ارتىق ەمەس. بiراق كوڭiلiڭ كوكتەمدەي بولسىن دەپ كوك شاپان جابۋعا رۇقسات ەتiڭiزدەر!» دەپ زورعا ىركىلدى. 

ەكىنشى بولىپ ويپىرماي, ءومىرى جۇ­­­­گەن-قۇرىق تيمەگەن بەستى اساۋ سەكىلدى اۋىز­­دىعىمەن الىسقان, توپقا تۇسسە ەتى قى­زىپ, ەلىرىپ كەتەتىن قانقىزىل تۇلپار سياق­تى, اۋزىنان اق كوبىگى بۇرقىراپ, تۇم­سىعىمەن جەر ءسۇزىپ, تۇياعىمەن قارا تاستى قاق ايىرىپ جىبەرەتىندەي, اۋىز­دىعىن قارش-قارش شايناپ ساحناعا عافۋ كوتەرىلدى. «جازۋعا جامان ولەڭ, جا­­سىق جىردى, نۇرحاننىڭ ارۋاعىنان ءالi قورقام» دەپ باستاپ, كۇركىرەتىپ, كۇر­سىن­تىپ, شارىقتاتىپ, شامىرقانتىپ ولەڭ وقىدى. 

نە دەگەن سۇمدىق اقىندار! ەكەۋىنەن كوز المايمىز. كۇن ىستىق ەدى... سىر­اعاڭ قالتاسىنا قولىن سالدى دا, سالا­قۇلاش ورامالىن سۋىرىپ, بەتiن ءسۇرت­تi. ورامالىنىڭ ءبىر جارتىسىمەن بە­تىن ءسۇر­تىپ جاتسا, قالعان جارتىسى قالتا­سىنان شىققان دا جوق. ۋماجداپ قايتا سا­­لىپ قويدى. بۇل دا بiر ەرەكشە قاسيەتى بولار دەدىك...

ايتپاقشى, ءبىر اي بۇرىن نازاربەك بەكتەمiسوۆ دەگەن اقىنجاندى اعامىز اۋدان­دىق گازەتكە «ون بەس جاسار اقىن» دەگەن ماقالا جازىپ, مەنىڭ تۇساۋىمدى كەسىپ, باسىلىم بەتىنە ولەڭiمدى شىعار­عان-تىن. وسى اعاي: «سەرiك, سەنىڭ گازەتكە ولەڭدەرiڭ شىقتى ەمەس پە. سەن تۇرا تۇر, مىنا كەڭشiلiك ساحناعا شى­عىپ ولەڭ وقىسىن!» دەدi. ەكەۋمiز دە نۇر­حانعا ولەڭ ارناپ كەلگەنبiز. وزىمىزشە اۋىز­­دىعىمىزدى قارش-قارش شايناپ جۇ­تىنىپ تۇرمىز. 

كەڭشiلiك ساحناعا شىعىپ ولەڭ وقىدى. سول جولى سىرباي مەن عافۋ «مىنا بالالار جاقسى ەكەن!» دەپ ارقامىزدان قاقتى. 

– اعالارىڭىزدى العاش كورگەندەگى اسەرىڭىز كەرەمەت ەكەن. وسىلارداي بول­ساق دەپ سىزدەر دە ەلىكتەدىڭىزدەر عوي. سو­لاي ما؟

– العاشىندا ەلiكتەۋ بولدى. ءبىز تۇگىل عافۋ دا سىربايعا ەلiكتەگەن. ءوزى ايتاتىن: «بiردە سىربايشا داۋىلداتىپ ولەڭ وقىپ ەدiم. سىرباي تىڭداپ تۇردى دا: ء«وز قالپىڭا ءتۇس بالا, ۇيرەنسەڭ دە ۇق­ساما!», دەدى. سودان كەيىن ءوز جولىما ءتۇسiپ كەتتiم» دەيتىن.

سول سەكiلدi بiز دە ءوز جولىمىزدى­ تاپ­تىق. عافۋ – داستانشىل اقىن. «داستان­شىل بولۋىم نۇرحاننان العان اسەرiم», دەيتىن. ءوزى نۇرحاننىڭ ەپيكالىق داس­تاندارىن جاتقا ايتاتىن. 

– ادەتتەگىدەي ارمان قۋىپ الما­تى­عا كەلدىڭىز, العاشقى كiتابىڭىز قا­­­لاي جارىق كوردi?

– الماتىدا قانشاما جىل پاتەرسiز جۇردiك. الدىمىزداعى اعا بۋىن وكiلدە­رiنiڭ ءبارىنىڭ باسىنان وتكەن جاعداي ەكەن. مۇندا 10 جىل قاڭعىرماي پاتەر ال­­مايسىڭ. قالاعا تۇراقتى تiركەلۋدiڭ ءوزi قيامەت. بiز دە قينالىپ ءجۇرiپ, پاتەر ال­دىق. كەيىن تۇرمىسىمىز دا ەل قاتارلى جاق­ساردى. بالالى-شاعالى بولدىق.

ولەڭ­دەرىم گازەت-جۋرنالداردا بۇر­­قىراپ جارىق كورە باستادى. ابىز اقىن ءابدىلدا تاجiباەۆتان باستاپ جىر­­لا­رىما جاقسى لەبiزدەرiن بiلدiردi. مۇ­قاعا­لي اعام بiر كۇنi: ء«اي بالا, سەن ال­ماتىعا كەلگەلi بiراز ۋاقىت بول­­دى. كiتا­بىڭ شىقتى ما؟», دەدi. «كiتا­­بىم شىق­قان جوق». «ول قايدا؟». «باسپا­عا تاپ­­سىرعانىما 4-5 جىل بولدى». «كىتا­­­بىڭ­نىڭ اتى نە؟».  كىتابىمنىڭ اتىن قادىر مىرزاليەۆ «قوبىز» دەپ قويىپ جوسپارعا كiرگiزىپ قوي­عان بولاتىن. جوسپاردان ءبىر-ەكى رەت ءتۇسiپ تە قالعانىن بىلەمىن. مۇقاعالي مە­­نىڭ باس-اياعىما شولىپ ءبىر قاراپ الىپ: «قادىر سەنىڭ كىتابىڭنىڭ اتىن «قوبىز» دەپ قالاي قويعان. ول ءوزi العاشقى كiتا­­بىن «دومبىرا» دەپ شىعارىپ ەدi, سوعان قوساق­تاپ قويا سالعان عوي. قوبىز بولسا, قوبىز بولسىن» دەدi.  مۇقاعالي ەرتەڭىندە قادىرعا بارىپتى. قولجازبانى الىپتى. «سەرىكتىڭ كىتابىنا مەن پiكiر جازام. ودان كەيىن شىعارماي كور, مىرزاليەۆ» دەپتi. ەكەۋى قۇرداس. بiر-بiرiمەن قاتتى وينايتىن. مۇقاڭ ولەڭدەرiمدi وقىپتى. كەيبiر تۇرتكەن جەرلەرi دە بار. كەيiن كىتاپقا جازعان پىكىرىن كوردiم. «سەرiك اقىندىق تۇساۋىن كەسۋگە تۇراتىن جىگىت. مۇنىڭ جىر­­لارى الىپ-ج ۇلىپ تۇرمايدى, توقى­راپ تا جاتقان جوق, بويىندا قانى بار, بابىمەن جازىلعان بايسالدى دۇنيەلەر» دەگەن ەكەن. مۇقاڭ باسقا ەشكiمگە بۇلاي iلتيپات بiلدiرگەن ەمەس. جارىقتىق مەنەن ۇلكەن ءۇمiت كۇتتi. ء«اي, قىزتالاق, سەن تۇبiندە ءبارىن باساسىڭ!», دەيتiن.  وسىلاي العاشقى كiتابىم جارىق كوردi. قادىر اعام «مۇقاعالي ساعان جاق­سى پiكiر جازىپ بەردi», دەپ قۇتتىقتاپ, قولىمدى الدى. بiراق كiتاپتىڭ iشiندەگى قوبىز تۋرالى ولەڭىم الىنىپ قالدى.  «قۇلاققا ەستiلەدi سەنiڭ ءۇنiڭ, قاڭقىلداپ بارا جاتقان  قاز داۋسىنداي» 

دەگەن جولدار بار ەدى. وسىدان ەسكiلiكتىڭ سارىنى كورىنىپتى.

– سiز «ادەبيەت الىپتارى» اتانعان اعالاردىڭ كوزiن كوردiڭiز. ولاردىڭ بiتiم-بولمىسى, ادامگەرشiلiك قاسيەت­­­­­تەرi تۋرالى ءسوز قوزعاساڭىز؟

– بiز ادەبيەتكە كەلگەندە جازۋشىلار وداعىن ءادي ءشارiپوۆ باسقاردى. بىراق عابيت پەن ءسابيتتى سىرتتاي دا, ىشتەي دە كورiپ جۇردىك. عابەڭدى العاش رەت تسە­لينو­­گرادتا كوردىم. وندا تىڭ ولكەلىك جاس اقىن, جازۋشىلار كەڭەسi ءوتتi. سەيiت كەنجەاحمەتوۆ, تاڭاتقان ساتباەۆ ۇشەۋى­مىز تورعايدان كەلدiك. عابەڭ «ەسiل» قو­ناق ۇيiندە جاتىر ەكەن. بارىپ سالەم بەر­دiك. عابيت اعا بولمىسىندا ساكەن سەي­­­فۋللينگە ەلiكتەگەن ادام. تازا كيiنەدi, شاشىن مايلاپ قويادى. بەتiن ارلەندiرiپ, يiسسۋدى كوپ سەبەدi. بيپاز, بيازى, سال-سەرiلiكتi, تەكتiلiكتi بويىنا سiڭiرگەن جان.

ال سابەڭ قاراپايىم ادام ەدى. سۇرا­عىمىز­دى ەركىن قويىپ, جاتىرقاماي اڭگi­­مەلەسiپ جۇردiك. عابەڭنiڭ قاسىندا انتالاپ, ەنتەلەپ كەتۋ قيىن. پاڭ تۇرادى. سويلەسە بiلسەڭ – قازىنا. 

– كەزىندە ءسىز سابەڭ جايلى جاپ-جاق­­­­سى راديو-حابار دايىنداعان جوق­­­­سىز با؟

– دايىندادىم. ول كەزدە قازاق راديوسىندا جۇمىس iستەيمiن. راديونىڭ ادەبيەت رەداكتسياسىن بەلگiلi بالالار اقىنى انۋاربەك دۇيسەنبيەۆ باسقاردى. انەكەڭ ءبىر كۇنى ماعان ء«سابيتتىڭ حاتتارى» دەگەن باعدارلاما جاسا», دەپ تاپسىرما بەردi. جازۋشىنىڭ ۇيiنە حابارلاستىم. ارعى جاقتان قارلىعىڭقى داۋىس شىقتى. اتى-ءجونiمدi ايتتىم. ۋاقىتىن بەلگiلەپ, كەلiستiك. ۇلكەن «زيم» ماشيناسىمەن ستۋدياعا كەلدi. جارتى ساعاتتىق حاباردا كوپ اڭگiمەلەر شەرتiلدi. حالىقتان حات وتە كوپ الاتىن ادام ەكەن. عابيتتىڭ 40-تان استام حاتى, ءابدىجامىل نۇرپەيiسوۆتىڭ مايدان دالاسىنان جازعان حاتتارى تۋرالى ايتتى. Iشكi مۇڭدارىن تانىستىردى. وسى تاسپاعا جازىلعان حابار قازىر سابەڭ مۇراجايىندا ءالى ساقتاۋلى تۇر. 

سابەڭ دۇنيەدەن وتكەندە باسى-قاسىن­دا بولدىم. بiر كiسiدەي اتسالىستىم. بەيiت باسىندا عابيت تەبiرەنiپ سويلەدi. «بiر ءوزi, بiر بيبليوتەكا كiتاپ جازعان ادام. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ سويلەمدەرiن شا­شىراتىپ, تiركەستiرiپ جازىپ جiبەرسە بۇكiل الەمدi وراپ الار ەدi», دەپ ايتقانى ءالi ەسiمدە. ەكەۋى بالا جاستان بiرگە وسكەن قۇداندالى ادامدار, پەندەلiك تiر­لiكتە كەيدە تابىسىپ, كەيدە تاقاسىپ تا جۇر­گەن. بiراق ونەر مەن ادەبيەتكە كەلگەندە مۇددەلەرi بiر بولعان.

– باسقا كىمدەردىڭ الدىن كورىپ, ونەگەسىن ۇيرەندىڭىز؟

– باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇيiن­­­­دە بولدىم. اڭگiمەسiن تىڭدادىم. ول ۇيگە باتىردىڭ iنiسi, اقىن جاق­­سى­لىق­ ساتiبەكوۆ ەرتiپ اپاردى. عاجاپ با­تىل ادام ەدi. ساحناعا شىعىپ ادiلەت­سiزدiك­تەردi ايتىپ-ايتىپ سالادى. باۋكەڭ سوي­لەگەندە بiر جاساپ قالاسىڭ. سەركە قوجام­قۇلوۆ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسiپبەك ەلەبەكوۆتەردi كوردiم. «سەر­اعاڭ تۋرالى سىر» دەگەن ەستەلiك جاز­­دىم. سەراعاڭ ءبىر جارىم جىلداي تور­عاي قالاسىندا تۇرعان ەكەن. ءتىپتى, ءالiبي جانگەلديننىڭ وتريادىنا مۇشە بولىپتى... 

– سەكە, سiزدiڭ بالا كەزىڭىزدە اۋىلدا ۇلكەن قاريالار بولدى. ولار كەشەگi امانگەلدi, كەيكi, احاڭ مەن جاقاڭدار جايىندا نە ايتۋشى ەدى؟ 

– اۋىلىمىزدا امانگەلدi باتىردىڭ ساربازى بولعان جاقيا جانە نازار دەگەن كوشەلى قاريالار بار ەدى. سول كiسiلەردىڭ اڭگiمەسىن كوپ ەستىدىم. ولار: «شiركiن, ناعىز باتىر كەيكi ەدى» دەپ تامساناتىن. ەركiن­دiك جەلi ەسكەن تۇستا بالا كەزدە ەستىگەن دۇنيەلەرىم iشىمدە بۋىرقانىپ «كەيكi باتىر» دەگەن داستان جازدىم. بۇل داستان جوعارىداعى شالداردىڭ ايتۋى بويىنشا, حالىق اڭىزدارىنا قۇرىلعان. جىراۋلىق ۇلگiدە جازىلدى.

ال احاڭ مەن جاقاڭ تۋرالى اڭگiمەنi از ەستiدiك. بiراق اقساقالدار كۇڭكiلدەپ وڭا­شا قالعاندا ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن. اۋىلدا اسقار دەگەن اقساقال بولدى. وسى كىسى كەزىندە مىرجاقىپ باسقارعان 4-ءشى الاش پولكىنىڭ ساربازى بولعان. بۇل ارەكەتىنە بولا كەڭەس زامانىندا 10 جىل جازا الىپ, تۇرمەگە وتىرىپ قاي­تىپتى. وسى اتامىز ايتاتىن: «1918 جىلدىڭ كۇزىندە قىزبەلدiڭ كۇزەۋلiك دەگەن جەرiندە الاش اسكەرى 2-3 اي دايىن­دىق جاسادى. اقىرى باسقا بارار جەرى بول­ماي اسكەر وسىندا قىستاپ قالدى. اسكەر قاتارىندا, اسىلبەك سەيiتوۆ دەگەن الاشتىڭ دارiگەرi جانە جازۋشى بەيiم­بەت مايلين بولدى», دەپ. بياعاڭ جا­رىقتىق كەڭەس وكiمەتiنە بiر اۋىز ارتىق ءسوز ايتپاعان ادام. بىراق الدىنان الاش اسكەرىنىڭ مارشىن جازعانى, اسكەر ساپىندا بولعانى شىعا بەرگەن. اقىرى اتىلىپ تىندى. 

– تورعاي توپىراعىندا ءۇردىسى ۇزىل­مەي كەلە جاتقان ۇلكەن اقىندىق مەك­تەبi بولعانى تۋرالى جوعارىدا ايت­تىڭىز. وسى مەكتەپتىڭ بەلدى وكىلدەرى كىم­دەر؟ 

– بۇل ولكەدە ۋاق جۇماباي دەگەن كەرەمەت اقىن بولعان. نۇرحاننىڭ ءوزi سودان ۇلگi الدىم دەگەن. كۇدەرi, ابiقاي دەيتىن تۇياعىنا شاڭ تيمەس دۇلدۇلدەر وتكەن. احاڭ مەن جاقاڭ وسى مەكتەپتىڭ وكىلدەرى. ەكەۋى دە ولەڭ جازعان. مىسالى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ءوزىنىڭ اباي تۋرالى جازباسىندا: «اباي ولەڭدەرi جۇماباي, كۇدەرi سەكiلدi اقىنداردىڭ جىرلارى سياقتى بولار دەپ ويلاعانمىن. قولجازباسىن قولىما العاننان كەيiن قاراسام, مۇلدە بولەك, ءوزi دە, ءسوزi دە ۇقسامايتىن اقىن ەكەن», دەگەنى بار. 

احمەت ءوزى شىعارعان «قازاق» گازەتiنە جۇماباي مەن ابiقايدىڭ ولەڭدەرiن باسىپ تۇرعان. ولاردى ۇلگi تۇتقان. سودان نۇرحان, سىرباي, عافۋ, قاينەكەي, ءشا­مiل شىقتى. قاينەكەي قازاق پوە­زيا­سىنداعى باللادانىڭ وزىق ۇلگi­سiن جاساعان, اسا بiلiمدار ادام. كوپ ادام­دارعا شاپاعاتى تيگەن. وسى iزبەن قوي­شىعارا, تولەن, قوعاباي, كەڭشiلiك, سەيiت, قونىسباي, ناعاشىباي, ءابجاندار شىقتى. وسىنىڭ ءبارi «تورعاي اقىندىق مەكتە­بiنiڭ» ۇزiلمەي كەلە جاتقان ساباق­­تاس­تىعى. 

– مارقۇم كەڭشiلiك مىرزابەكوۆ ەكەۋىڭىز تاي-ق ۇلىنداي تەبiسiپ, بiرگە وسكەن ءبىر اۋىلدىڭ تۇلەگى ەكەنسىزدەر. اياۋ­لى دوسىڭىز تۋرالى نە ايتار ەدi­ڭiز؟ 

– كەڭشiلiك ەكەۋمiز بiر اۋىلدا وستiك. ءبىر پارتادا وتىردىق. بiر مەكتەپتi بiتiر­دiك. ۋنيۆەرسيتەتتە دە بiرگە وقىدىق. ولە-ول­گەنشە جۇبىمىز جازىلمادى. ءبىزدىڭ ال­دىمىزدا مىقتى اقىندار بولدى. كەيiنگi تولقىننان دا مىقتى اقىندار شىعىپ كەلەدi. ءوز باسىم كەڭشiلiكتi بارi­نەن بيiك قويامىن. جان دوسىمنىڭ جا­سىنداي جارقىلداعان جىرلارى ولمەس مۇرا. عاسىردان-عاسىرعا جالعاساتىن اقىن. ولەڭدەرiنiڭ تەرەڭ قۇپيا سىرلارى ۋاقىت وتكەن سايىن اشىلا بەرەدi. ول كوركەمدiكتiڭ كوكجيەگiنە جەتكەن اقىن. ونىڭ تەنتەكتiگi – تەكتiلiگi بولاتىن. كەڭشiلiك ەكەۋمiز تالاي توبەلەستiك. اشۋىمىز 5-10 مينۋتتان اسپايدى. ار­تىنان ۇمىتىپ, قۇشاقتاسىپ كەتە بارامىز. كەڭشiلiك جاس كەزiندە ءبىر جىل بiزدiڭ ۇيدە تۇردى. انام كەڭشiلiكتiڭ جاقىن اپاسى ەدi. ەگiز قوزىداي ءبىر شەشەنiڭ ءتالiمiن الدىق. مiنەزi قىزىق. اتتاپ باس­ق­ان قادامى «نارۋشەنيە». سونداي بiر قىزىق ادام. ول وتىرعان جەردە توبەلەس, داۋسىز تارقامايدى. ارتىنان ءبارi دۇرىس بولادى. ونىڭ ءبارiن ادەيi جاسامايتىن.

كەڭشىلىك ءۇشىن وقۋدان شىعا سالۋ, جۇمىسىن تاستاپ كەتۋ دەگەن تۇك ەمەس ەدى.­ ادامدارمەن تەز ءتىل تابىسادى. كوڭى­لىن­دە رەنىش دەگەن ۇعىم مۇلدە بولمايتىن, ك ۇلىپ قانا جۇرەتىن كەشىرىمشىل جان ەدى. بارلىق جانردا قالام تارتتى. جۋرناليستيكادا مەنمىن دەپ جۇرگەن­دەردەن اسىپ تۇسەتىن. اۋدارما سالا­سىن­دا دا ەرەك تۇلعا. ورىستىڭ ەۆتۋ­شەنكوسىن اۋداردى. قىسقاسى, ول قاي جانردا, قاي سالادا قالام تارتسا دا زامانداستارىنان بيىك تۇردى.

– سوڭعى جىلدارى ءسىز جىردى جيناي تۇرىپ, دراماعا ويىستىڭىز. بۇل جانردان دا ويىپ ورىن العان جايىڭىز بار...

– سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىن­دا تانىمال كوسەمسوزشى كامال سمايىلوۆ مەنى مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ رەپەرتۋار­لىق-رەداكتسيالىق القاسىنا جۇمىسقا شاقىر­دى. ماعان تاپسىرىلعان دۇنيە – تەاترلاردا قويىلاتىن سپەكتاكل­دەر­دى سۇرىپتاپ, قابىلداۋ. وسىندا ءجۇرىپ قالاي دراماتۋرگ بولعانىمدى دا بايقاماي قالدىم. بۇل جانردىڭ ىشىنە كىرىپ كەتكەن بولۋىم كەرەك, ابايدىڭ 150 جىلدىعى كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانى نەگىزىندە «اباي-ءبىرجان» دراماسىن جازدىم. بۇل – درا­ماتۋرگيا سالاسىنداعى العاشقى ەڭبەگىم. ودان كەيىن جاس كۇنىمنەن ءسوزىنىڭ قۇنا­رىنا قانىپ وسكەن ن.احمەتبەكوۆتىڭ ءومىر-تاريحىنا قاتىستى «نۇرحان» پەساسىن جازدىم. ول ارقالىق قالالىق تەاترىن­دا قويىلدى. 

جاڭا عاسىردىڭ جيەگىندە استاناعا كوشىپ كەلدىم. كەلسەم اتاقتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ ەلوردا ونەرىن كوتەرۋگە كىرىسكەن ەكەن. ازاعا مەنى شاقى­رىپ الىپ «اناۋ-مىناۋىڭدى قوي, بىرگە جۇمىس ىستەيىك», دەپ تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىنە باسشى ەتىپ قويىپ, «مۇقاعالي تۋرالى دراما جاز», دەپ بۇيىردى. تەز جازىپ شىقتىم. ءبىراز جىل بولدى, بۇل قويىلىم تەاتر رەپەرتۋارىنان تۇسپەي كەلەدى...

 

 اڭگىمەلەسكەن بەكەن قايرات ۇلى,

«ەgemen Qazaqstan»