ناقتى يەسى جوق نىساننىڭ وزىنەن-ءوزى قوجىراپ, ماتەريالدىق م ۇلىكتەرى ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتە باراتىنى تالاي دالەلدەنگەن. وسىنداي يەسىزدىك كورىنىسى اناۋ-مىناۋ ەمەس, ستراتەگيالىق شيكىزات كوزدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن تۇتاستاي ءبىر كەن ورنىنا قاتىستى بولسا شە؟
مۇنداي جاعدايدا ونىڭ ماتەريالدىق زيانىن ايتپاعاندا قورشاعان ورتاعا تيگىزەتىن ەكولوگيالىق تۇرعىداعى قاۋىپ-قاتەرى دە بولماي قالمايدى.
وكىنىشكە قاراي بايعانين اۋدانى اۋماعىندا جارقامىس ەلدى مەكەنى تۇسىنان 10 شاقىرىم قاشىقتا ورنالاسقان قاراتوبە كەن ورنىندا وسىنداي يەسىزدىك كورىنىسى قالىپتاسىپ وتىر. نەگە؟ وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ءبارىن باسىنان باستاپ ايتايىق. اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنەن الىنعان دەرەكتەرگە سايكەس «قاراتوبە ينتەرنەشنل وپەرەيتينگ كومپاني» جشس 2002 جىلدىڭ 25 مامىرى كۇنى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىمەن قاراتوبە كەن ورنىندا كومىر سۋتەگى شيكىزاتىن بارلاۋ جانە ءوندىرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلگەن. كەلىسىم نەگىزى №954 كەلىسىمشارت ەكەنى دەپارتامەنتتەگى دەرەكتە كورىنىس تاپقان. وسى ارقىلى اتالعان كومپانيا تۇگىن تارتساڭ مايى شىعاتىن قۇيقالى توپىراقتا جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىنا يە بولادى.
كەز كەلگەن كەلىسىمشارت ورىندالۋىمەن قۇندى. ال وندا كورسەتىلگەن تالاپتار مەن جۇمىس اۋقىمى ورىندالماسا نە ءۇمىت, نە قايىر؟ اۋەل باستا جۇمىسقا ءتاپ-ءتاۋىر قارقىنمەن كىرىسكەن سەكىلدى سىڭاي تانىتقانىمەن, كەيىننەن «قاراتوبە ينتەرنەشنل وپەرەيتينگ كومپاني» جشس-نىڭ كەن ورنىن بارلاۋ مەن ءوندىرۋ جونىندەگى جۇمىستارى قوجىراپ سالا بەرگەن. قىسقاسى, ولار جەمە-جەمگە كەلگەندە كەلىسىمشارت تالاپتارىن ورىندامادى. وسىعان وراي ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدى رەسۋرستار ءمينيسترى 2008 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا ەكىجاقتى كەلىسىمشارتتى بۇزۋ تۋرالى №20 بۇيرىعىن شىعارعان. جالپى العاندا اتالعان كومپانيا قىزمەتىندەگى بەرەكەسىزدىك پەن بەلدەن باسۋشىلىق, جاۋاپسىزدىق كورىنىستەرى بىرەر جىل وتكەن سوڭ ايقىن كورىنە باستاعان ەكەن. مۇنداي جاعدايدا ولاردىڭ كەلىسىمشارت نورمالارىنا قايشى ارەكەتتەرىنە قۇقىقتىق باعا بەرىلۋى كەرەكتىگى دە تالاس تۋعىزبايدى. ءسويتىپ 2009 جىلدان بەرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار قىزمەتىنىڭ زاڭدىلىعى تۋرالى ماسەلەلەر ءارتۇرلى سوت ينستانتسيالارىندا قارالىپتى. ءتىپتى اتالعان ءىس پاريجدەگى اربيتراجدىق سوتتىڭ قاراۋىنا دا ەنگىزىلىپتى. ايتسە دە سونىڭ بىردە-بىرىندە تۇبەگەيلى شەشىم شىعارىلماعان. بۇل قاراتوبە كەن ورنىنىڭ يەسىزدىككە ۇشىراۋىنا اكەلىپ سوقتىردى.
سوت ۇدەرىستەرىنىڭ كۇردەلىلىگى ءبىر تاراپتىڭ كەن ورنىنا جۇمسالعان شىعىندارىنىڭ قايتارىمىن تالاپ ەتۋىندە, ەكىنشى تاراپتىڭ كەلىسىم-شارتتىڭ تولىقتاي ورىندالماۋىنا بايلانىستى ونى تولەۋدەن باس تارتۋىندا جاتقان سەكىلدى. سونىڭ سالدارىنان اتالعان كەنىشتە مۇناي ۇرلاۋ وقيعالارى دا بولعان. سونداي-اق مۇندا مۇناي ونىمدەرى تەكتەن-تەك توگىلىپ, ىسىراپ بولىپ جاتىر. 2015 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كەن ورنىندا توقتاتىلعان ۇڭعىمالاردىڭ بىرىنەن مۇناي اعۋ دەرەگىنىڭ ورىن العانىن دا ايتا كەتەيىك.
مۇنى تۋرا ماعىناسىنداعى توتەنشە جاعداي دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سولاي بولدى دا. سول كەزدە بايعانين اۋدانى اكىمدىگى وقيعاعا وراي توتەنشە جاعداي جاريالادى. وعان جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مامانداندىرىلعان قۇرىلىمداردىڭ كۇشتەرى جۇمىلدىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇنايدىڭ اعۋى توقتاتىلدى. ءبىرشاما اۋماق لاستانىپ, مۇنايدىڭ ودان ءارى تارالۋ قاۋپى تونگەن ەدى. ايتەۋىر ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ», بىرلەسە ءىس-قيمىل تانىتۋدىڭ ارقاسىندا وعان جول بەرىلگەن جوق.
مۇناي تەكتەن-تەك ءراسۋا بولىپ ءارى ەكولوگيالىق قاۋىپ تۋعىزىپ جاتقان كەزدە جوعارىدا ايتىلعانداي تىزە قوسىپ, قويان-قولتىق بىرلەسە قيمىلداۋدىڭ پايداسى مول بولدى. قر ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى جانە ارنايى كۇزەت ۇيىمى اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم جاسالعانى كۇرمەۋى قيىن ءىستىڭ وڭعا باسۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. مۇنداعى باستى ماقسات توتەنشە جاعداي اۋماعىندا ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جانە قاراتوبە كەن ورنىنداعى مۇناي ۇرلاۋ دەرەكتەرىنە توسقاۋىل قويۋ بولاتىن. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن قاراعاندا بۇل قادام ءوزىن-ءوزى تولىعىمەن اقتادى دەۋگە بولادى.
ارينە توگىلگەن مۇناي ونىمدەرىن تولىق جويۋ, لاستانعان توپىراقتى تازارتۋ جانە كەن ورنىنداعى جەراستى سۋلارىنىڭ ودان ءارى لاستانۋىنا جول بەرمەۋ ءىسىن تولىقتاي شەشۋگە بۇل جەتكىلىكسىز ەدى. وسى ورايدا اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان وبلىس اكىمدىگى مەن گەولوگيا جانە جەر قويناۋى كوميتەتىنە, سونداي-اق ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنە بىرنەشە دۇركىن حاتتامالىق وتىنىشتەر جولدانعان. سوعان سايكەس 2017 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا ەنەرگەتيكا ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى ماقامبەت دوسمۇحامبەتوۆ ارنايى كەڭەس وتكىزىپ, توگىلگەن مۇنايدى رەتتەۋ مەن ونىڭ سالدارىن جويۋ جانە لاستانعان اۋماقتى تازارتۋ جونىندە بىرقاتار شارالار قولعا الىندى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ 2017 جىلدىڭ 14 ناۋرىزىنداعى وكىمىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاراتوبە كەن ورنىندا 25 129 شارشى مەتر جەر تەلىمىنىڭ لاستانعانى انىقتالدى. توگىلگەن مۇنايدىڭ بولجامدى كولەمى 500 تەكشە مەتردەن استام ەكەنى بەلگىلى بولدى. اتالعان كوميسسيا توگىلگەن مۇناي ونىمدەرىن بوس رەزەرۆۋارلارعا جيناۋ جۇمىستارىمەن دە اينالىسقان. ءسويتىپ 645,2 تەكشە مەتر مۇنايعا سۋ جانە مەحانيكالىق قوسپا تۇرلەرى ارالاسقان جەراستى بايلىعىنا اكت جاسالىپ, ول قورعاۋ مەن كۇزەت اگەنتتىگىنە تاپسىرىلعان.
وسى كەزدە ەكولوگيا دەپارتامەنتى باستاماشى بولعان ءبىر ىلكىمدى ءىستى ايتا كەتۋدىڭ دە ورايى كەلىپ تۇر. دەپارتامەنت «التيەس پەترولەۋم» جسش-نىڭ كومەگىمەن جينالعان ءارى لاستانعان توپىراقتى ونەركاسىپ پوليگونىنا تاسىمالداۋدى ۇيىمداستىرعان.
− مۇنداعى ماقساتى – جەر تەلىمىن تولىقتاي ءارى تەرەڭ تازارتۋ ەدى, − دەدى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەربولات قوجىقوۆ. سونداي-اق ول توگىلگەن مۇناي ونىمدەرىنىڭ مۇناي دايىنداۋ قوندىرعىلارىنىڭ تەحنولوگيالىق ولشەمدەرگە سايكەستىك ساپاسىن انىقتاۋعا «قازاقتۇرىكمۇناي» جشس ەلەۋلى كومەك كورسەتكەنىن ايتتى.
تاعى ءبىر جايت, 2016 جىلى قاراتوبە كەن ورنىندا اپات بولعاندىعى جىعىلعانعا جۇدىرىق بولىپ تيگەندەي. وسى وقيعادان كەيىن جاي جانە كۇردەلى جوندەۋلەر جۇرگىزگەن جاعدايدا دا مۇنداعى ۇڭعىمالاردىڭ ىسكە جارامايتىندىعى بەلگىلى بولدى. سوندا نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ءۇشىن مۇنداعى 32 ۇڭعىما كونسەرۆاتسيالاۋعا قويىلعان. ونى «باتىسقازجەرقويناۋى» وندىرىستىك دەپارتامەنتى جاساعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارعا سايكەس «اقپان» جشس جۇرگىزگەن. وسىمەن بۇل باعىتتاعى بۇكىل ءىستى بىتتىگە ساناۋعا بولمايدى. ويتكەنى كەنىشتەگى 28 ۇڭعىمانىڭ جاي-كۇيى ءالى كۇنگە دەيىن بەلگىسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. ونى كونسەرۆاتسياعا قويۋ قاجەت پە, جوق پا, بۇل ماسەلەنى ەشكىم تاپ باسىپ, ايتا الماي ءجۇر.
بۇعان دەيىن اتقارىلعان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە قاراتوبە كەن ورنىندا توتەنشە جاعداي قاۋپى تومەندەگەنى دە تۇسىنىكتى. الايدا ونى تولىقتاي جويىلدى دەپ كەسىپ ايتۋعا دا ءالى ەرتە. كونسەرۆاتسيالاۋ جوسپارىنا ەنگىزىلمەگەن اپاتتىق جاعدايداعى گ-36 (گ-36ا) ۇڭعىمالارىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى جاي-كۇيى نە بولماق؟ بۇل ساۋالداردىڭ باسى اشىق كۇيىندە تۇر. اتالعان ۇڭعىمالاردىڭ ءبارى دە جوعارى قىسىمدا. سونىڭ اسەرىنەن اي سايىن 34 تەكشە مەتر كولەمىندەگى كومىرسۋتەگى شيكىزاتى اتموسفەراعا تارالۋدا.
2018 جىلدىڭ كۇزىندە كەن ورنىنىڭ تاۋلى بولىگىندە ورنالاسقان گ-28 ۇڭعىماسىندا مۇناي اعۋ دەرەكتەرى ورىن العانى بۇل قاۋىپتىڭ تەكتەن-تەك ەمەس ەكەنىن كورسەتەدى.
قالاي دەگەندە دە قاراتوبە كەن ورنىنداعى اپاتتى جاعدايلاردى جويۋ نەمەسە كونسەرۆاتسيالاۋ قاجەتتىگى تالاس تۋعىزباسا كەرەك. بۇل گەولوگيا جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ قۇزىرىنداعى ءىس ەكەنى بەلگىلى. ول اقتوبە وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ ءتيىستى حاتتاماسىندا ايقىن كورسەتىلگەن. بۇعان قوسا اپاتتى ۇڭعىمالاردى جويۋدىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارىن ازىرلەۋگە قاتىستى دا ۇسىنىمدار ايتىلعان. ەگەر ولاردىڭ وتىنىشتەرى 2019 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك جوسپارعا ەنگىزىلسە – جاعداي ءبىرشاما رەتتەلە تۇسەدى.
تەمىر قۇسايىن,
«Egemen Qazaqstan»
اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانى