كاسىپكەر ليمون ءوسىرىپ جاتىر
ءۇندىستان, ءۇندى قىتاي, وڭتۇستىك قىتايدا وسىرىلەتىن تسيترۋستى جەمىستى تولەبي اۋدانىندا وسىرەتىن بولدىق. العاشىندا جۇرەكسىنىپ جۇرگەندەر, تاۋەكەلگە بارىپ, جىلىجايلاردا سىناق رەتىندە ليمون وسىرە باستادى. ونى باپتاۋدىڭ تاسىلدەرىن مەڭگەرگەن يۋري كيم كوكساي ەلدى مەكەنىندە 0,07 گەكتار جىلىجايدا ليمون ءوسىرۋدى قولعا العان.
العاشىندا جىلىجايدا 400-گە جۋىق ليمون كوشەتى وتىرعىزىلىپ, كاسىپكەردىڭ ءۇمىتى اقتالىپ ناتيجە بەرە باستاعان سوڭ, ونى كاسىپكە اينالدىرۋ كوزدەلدى. كاسىپكەر يۋري الەكسەەۆيچ ءوز قاراجاتىنا سالعان ليموناريگە اسقان توزىمدىلىك قاجەت ەكەنىن ايتادى. وسىعان قاراپ, باسقا بانان, كيۆي سياقتى تروپيكالىق جەمىستەردى ەش قورىقپاستان جىلىجايلاردا وسىرۋگە بولاتىن سياقتى. بيىكتىگى 3-6 مەترگە جەتەتىن بۇل وسىمدىكتىڭ ۇيدە وسىرىلەتىنى 2 مەترگە دەيىن جەتەدى. 60 جىل جاسايتىن ليمون اعاشى ءۇي جاعدايىندا 40 جىل ءومىر سۇرەدى. ۇرىعىن وسىرسە, 40 كۇننەن كەيىن كورىنە باستايدى. العاشقى جەمىسىن 6-10 جىلدا بەرەدى, ويتكەنى باياۋ وسەدى. وسىلايشا تۇركىستان وبلىسىندا ەلىمىزدە بۇرىن سوڭدى وسىرىلمەگەن جەمىستەردى ءوسىرۋ قولعا الىنا باستادى. كاسىپكەردىڭ ءۇمىتى اقتالىپ, ەڭبەگى جاناتىن بولسا, تولەبيلىكتەر تسيترۋستىق جەمىستى الىستان اربالامايتىن بولادى.
امان بولسىن
تۇركىستان وبلىسى
قۇلماعانبەت سالدىرعان مەشىت
جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ قاراتوبە اۋىلىندا جاڭا مەشىت عيماراتى پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. اللاعا سىيىنۋ ءۇيىن وسىنداعى «سۇڭقار» شارۋا قوجالىعىنىڭ توراعاسى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتى قۇلماعانبەت يساحانوۆ ءوز قاراجاتىنا سالدىرىپ, اۋىلداستارىنا ۇسىندى.
عيماراتتىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا اۋىل تۇرعىندارى مەن قاتار كورشى ەلدى مەكەن تۇرعىندارى دا كوپتەپ جينالدى. شارا بارىسىندا ءسوز سويلەگەن اۋداندىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ وكىلى: «بۇل يماندىلىققا بەت بۇرۋدىڭ كورىنىسى. وسى اۋىلداعى كۇيى كەتىپ توزىپ تۇرعان مەشىت ورنىنا جاڭاسىن سالۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قۇپ العان قۇلماعانبەتكە جەرلەستەرى ءدان ريزا», دەدى. سالتاناتتى شارادا اۋىل ارداگەرلەرى اتىنان قۇلماعانبەتتىڭ ۇستازى ءابىلحايىر جانىبەكوۆ ءسوز الىپ, اۋىلداستارىنىڭ العىستارىن جەتكىزدى. «قۇلماعانبەت ەلدى ەڭبەككە ۇيىستىرىپ, ادال بەينەتتىڭ نانى ءتاتتى ەكەندىگىن ىسىمەن دالەلدەپ كەلە جاتقان ازامات. مىنە ەندى, ءدىن, ءومىر, ۋاقىت ۇشەۋىنىڭ نەگىزى ءبىر ەكەندىگىن جاماعاتقا ءبىلدىرىپ وتىر», دەدى.
مەشىت – يماندىلىقتىڭ ۇستاحاناسى. ساناڭا سانسىز ساۋلە سەبەتىن, كوكىرەك كوزىڭە كۇمبىر-كۇمبىر كىسىلىكتى كىرگىزەتىن يماندىلىق ءۇيى وسىلاي جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ ءبىر قيىرىنداعى قاراتوبە اۋىلىندا قۇلماعانبەتتىڭ شاراپاتىمەن بوي كوتەردى.
نۇرماحان نازىمحان ۇلى
قىزىلوردا وبلىسى
جاسىمىزعا جەتپەي جۇمىسسىز قالدىق
جاسىم 40-تان اسقان قازاقستان ازاماتىمىن. وسى ۋاقىتقا دەيiن كۇ-زەتشi بولىپ قىزمەت iستەپ, وتباسىمدى اسىراپ كەلدiم. ءبىراز بۇرىن دەنساۋلىعىما بايلانىستى جۇمىستان شەتتەتiلiپ قالدىم. مەن جوق كەزدە ورنىما بiر جاس جiگiتتi قابىلداپ قويىپتى. سودان بەرi بارماعان جەرiم, باسپاعان تاۋىم قالمادى. بiردە-بiر مەكەمە 40-تان اسقان ەر ازاماتتى جۇمىسقا قابىلداعىسى كەلمەيدi.
ەلiمiزدە ەر ازاماتتاردىڭ زەينەتكە شىعاتىن جاسى – 63. زەينەتكە شىعۋىڭا بiر-ەكi جاس جەتپەي تۇرسا بiر ءجون. زاڭدى الدىعا تارتىپ, قىزمەتiڭدi ساقتاپ قالاسىڭ. وتباسىنىڭ ناپاقاسىن بiر ايلىقپەن قامتاماسىز ەتiپ جۇرگەن بiز سياقتى ازاماتتاردىڭ جاعدايىنا ۇكiمەت باسىنداعىلار قارايلاسسا ەكەن. ايتپەسە 40-تان اسقان ازاماتتاردى تالعاپ قانا جۇمىسقا الۋ دەگەن نە سۇمدىق؟ 45 جاسىڭدا جۇمىسسىز قالساڭ, بiتتi دەگەن ءسوز بە؟ وسى رەتتە 40-60 جاس ارالىعىندا جۇمىسسىز جۇرگەن قازاقستان ازاماتتارىنىڭ پايداسىنا بiر زاڭ شىعارىلسا ەكەن. ەڭ بولماعاندا, بiز سياقتى ازاماتتاردى «تىم كارiسiڭ» دەپ قىزمەتكە قابىلداعىسى كەلمەيتiن مەكەمەلەرگە بiر شارا قولدانىلسا دەيمiن.
جانگەلدi پىرمانوۆ
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
اياگوز اۋدانى
نەگە بالۋان شولاق ەسiمiن بەرمەسكە؟
2006 جىلى ەڭبەك دەمالىسىما شىعىپ, بۋرابايدا دەمالماق بولدىم. پويىزبەن كەتiپ بارا جاتىپ, قاراعاندىدان وتكەندە ءوزiمدi باسقا ەلگە ءوتiپ كەتكەندەي سەزiندiم. سەبەبi, جەر-سۋ اتتارى بiرىڭعاي ورىس تiلiندە ەدi. بiرەن-ساران قازاقشا اتتاردى كەزدەستiرگەندە بالاشا قۋاندىم.
بۋراباي دەمالىس ورنى – بۋراباي اۋدانىنداعى ششۋچينسك قالاسىنا قارايدى ەكەن. ششۋچينسك دەگەنi نەسi? بۇل, ارينە, پاتشالىق رەسەي تۇسىندا قازاق جەرiن وتارلاعانداردىڭ قويعان اتى عوي.
ارادا 10 جىلدان اسقان سوڭ, ياعني بىلتىر بۋرابايعا تاعى بارىپ قايتتىم. سويتسەم, باياعى جارتاس سول جارتاس. قالا ءالi ششۋچينسك دەپ اتالادى ەكەن. تاريحقا ۇڭiلسەك, وسى قالادان ون شاقىرىم جەردە ابىلاي حان ءوز ورداسىن تiككەن. جانە بۇل جەردە قاسىم حان, كەنەسارى, ناۋرىزباي باتىرلار دۇنيەگە كەلگەن. ششۋچينسك ماڭىندا بiرجان سال, اقان سەرi, بالۋان شولاق, ۇكiلi ىبىرايلار ءومiر سۇرگەن. ەندەشە, نەگە ششۋچينسك قالاسىنا قازاقشا ات بەرمەسكە؟ مىسالى, بالۋان شولاق دەپ اتاساق, ءجون بولار ەدi.
بالۋان شولاق – تەك كۇش اتاسى عانا ەمەس, ول سول جەردەگi قاراپايىم قازاق تۇرعىندارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭداپ, كەۋدەلەرiنە نان پiسكەن جاندارمەن كۇرەسكەن تۇلعا. وتارشىلدار ەزگiسiندە بولعان قازاقتار ءۇشiن بالۋان شولاق سول تۇستا “ازاتتىقتىڭ سيمۆولى” بولعان. ايتارىم – وسى قالاعا بالۋان شولاق ەسiمiن بەرسەك كۇللi الاش جۇرتى بورiگiن اسپانعا اتىپ قۋانار ەدi, رۋحتارى كوتەرiلەر ەدi.
ءادiلحان اتەموۆ
شىمكەنت
كىتاپ وقۋعا ماشىقتاندىرساق
جاس جەتكiنشەكتەردiڭ ادەبيەتكە قۇشتارلىعى كۇن وتكەن سايىن ازايىپ بارا جاتقاندىعى بەلگىلى. بۇعان دەيiنگi: «بالالار تەلەديداردان كوز المايتىن بولدى» دەگەنiمiز جاي نارسە ەكەن. جاس وركەننiڭ ساناسىن جاۋلاعان كوك جاشiككە ەندi كومپيۋتەر قوسىلدى. سونىڭ سالدارىنان بالانىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيi تومەندەپ قانا قويماي, رۋحاني جان دۇنيەسi دە جۇتاڭدانۋ ۇستiندە.
ەگەر بايقاعان بولساڭىز, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ دەنi بەلگiلi بiر ءماتiن بويىنشا ءوز تۇسiنiگiن ايتىپ بەرە المايدى. ال وقۋىن وقيدى, تiپتi مۇدiرمەي, جەلدiرتiپ وقىپ شىعادى. ويتكەنi مەكتەپتە بiرiنشi سىنىپتان باستاپ-اق بالانىڭ «تەحنيكالىق وقۋ جىلدامدىعى» تەكسەرiلەدi جانە ءار سىنىپقا بەكiتiلگەن نورما بار. بىلايشا ايتقاندا, مەكتەپ بالانى كiتاپتى ويلانىپ وقۋعا ۇيرەتپەيدi. وسى ورايدا, ەكزيۋپەريدiڭ: «تەك جۇرەك قانا – شىن مانiسiندە كورەگەن. ەڭ نەگiزگi نارسەنi كوزبەن كورە المايسىڭ» دەگەن بiر ءسوزi ويعا ورالادى. ياعني كiتاپ وقۋعا ۇيرەتۋدەگi ماقسات – بالانى كەز كەلگەن شىعارماعا جۇرەكپەن بويلاۋعا باۋلۋ, كوركەم شىعارمانى جالاڭ, جاداعاي قابىلداماي, ءلاززات الىپ وقۋعا ماشىقتاندىرۋ بولسا, قانەكي!
ال بالعىن جاستىڭ وي ەركiندiگiن دامىتىپ, iشكi تۇيسiگiن ارتتىرۋدىڭ بiردەن-بiر جولى – ونى كiتاپپەن دوستاستىرۋ. شىن مانiسiندە, كiتاپتى, جالپى, ادەبيەت الەمiن – تۇنگi اسپانداعى جۇلدىزدارعا تەڭەۋگە بولادى. ول اركiمنiڭ كوكiرەك كوزiن اشادى, ساناعا ساۋلە تۇسiرەدi, تۇنەكتiڭ iشiنەن جول تابۋعا جەتەلەيدi.
نازگۇل قوڭىر
الماتى