ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس يمپەرياسى كۇيرەپ, قازاقستان اتا-بابالارىمىز ارمانداعان ازاتتىققا قول جەتكىزگەنىمەن, ەكونوميكاسى قۇلدىراپ, اۋىر داعدارىسقا تاپ بولعان الماعايىپ كەزەڭدە ەلىمىزدى كوتەرۋدى باتىس وڭىرلەردىڭ مۇناي كەنىشتەرىن بارىنشا يگەرىپ, حالىق يگىلىگىنە جاراتۋدان باستاعانى ءمالىم. «ەلباسى اۋەلى اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋدى كوتەردى, ال اتىراۋ مەن ماڭعىستاۋ قازاقستاندى كوتەردى» دەگەن ءسوزدىڭ جانى بار.
مەملەكەت قازىناسىنىڭ قارجى «دونورى» سانالاتىن ەكى وبلىستا وندىرىلەتىن «قارا التىننىڭ» پايداسىن, ارينە جەراستى بايلىعىن ەرەن ەڭبەكپەن سىرتقا شىعارىپ, ساۋداعا سالىپ وتىرعان سول وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارى كوبىرەك كورسە, ولارعا قىزعانىشپەن قاراۋدىڭ دا قيسىنى جوق, مۇنى الەۋمەتتىك ادىلدىك دەپ تۇسىنگەن ءجون. بىلتىر اتىراۋعا بارعان ءىسساپارىمىزدا وسىعان كوز جەتكىزىپ ورالعانبىز. مىسالى, وتكەن جىلى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ارقىلى بارلىق ءوڭىر سياقتى, اتىراۋ وبلىسىنا دا 4 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بولىنگەن. «جىرتىقتارىن جاماۋعا» مەملەكەتتەن سۋبۆەنتسيا الىپ وتىرعان كەيبىر وڭىرلەر سول قارجىنى مىسە تۇتقان بولسا, اتىراۋلىقتار جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن تاعى 10 كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالۋعا قاراجات ءبولىپ, كەيىن ورتا مەكتەبى مەن بالاباقشاسى دا بوي كوتەرەتىن تۇتاس ءبىر شاعىن اۋداننىڭ قۇرىلىسىن باستاپ كەتكەندىگىن كورىپ قىزىعا قارادىق. اتىراۋ وڭىرىندەگى وبلىستىق بيۋدجەت قارجىسى ەسەبىنەن كۇتىپ-ۇستالاتىن جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردىڭ ساپاسى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردان الدەقايدا جاقسى ەكەندىگىن دە اڭعارىپ تاعى ءبىر سۇيسىندىك.
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى كورشىلەس اتىراۋ وڭىرىنەن ەش كەم تۇسپەيدى. ماڭعىستاۋلىقتار, اسىرەسە بيىلدان بەرى بارلىق كورسەتكىش بويىنشا كوش تۇزەپ, تۇرعىن ءۇي سالۋدان استانا مەن الماتى قالالارىنان كەيىنگى ورىندى ەنشىلەپ وتىر.
الايدا ءپىر بەكەت اتا باستاعان ءۇش ءجۇز الپىس ەكى اۋليەنىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – كيەلى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ بەس اۋدانى مەن ەكى قالاسىن ون كۇن بويى ارالاعان ۋاقىتتا «قارا التىننىڭ» قۇنى ءتۇسىپ قانا قويماي, قورى دا شامالانىپ قالعاندىعىن جالپى مۇنايمەن بايلانىستى ءوڭىر بولاشاعىنىڭ ب ۇلىڭعىر ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتتى. ءتىپتى «مۇناي ءداۋىرى» دۇرىلدەپ تۇرعان كەزدە جۇمىسكەرلەرىنە مول جالاقى تولەپ كەلگەندىكتەن, ونى الەمدىك نارىقتا «قارا التىن» باعاسىنىڭ تومەندەۋى سەبەپتى كەمىتۋگە بارماعان «وزەنمۇنايگاز» كومپانياسى قازىرگى ۋاقىتتا شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ, جىل سايىن ءوز قۇرىلتايشىسى – «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنان 19 ميلليارد تەڭگەدەي دوتاتسيا الىپ وتىرعان بولىپ شىقتى. وسىعان وراي مۇندا «5 – 50» الەۋمەتتىك جوباسى ىسكە اسىرىلۋ ۇستىندە ەكەن. ونىڭ ءمانىسى مىنادا: مۇنايشىلىق جۇمىسىنان ءوز ەركىمەن بوساعان ءار جۇمىسكەرگە 5 جىلدىق تابىسىنىڭ 50 پروتسەنتى, ياعني 2,5 جىلدىق جالاقىسى تولەنەدى. بۇعان كەلىسكەندەردىڭ ىشىندە زەينەت جاسىنا جاقىنداپ, اۋىر جۇمىستان القىنىپ جۇرگەن ازاماتتار دا, وتىز-قىرىقتىڭ ىشىندەگى قىلشىلداپ تۇرعان جىگىتتەر دە بار. بۇل باستاماعا كوزقاراس تا ءارتۇرلى. سايلاۋشىلارمەن بولعان كەزدەسۋلەردىڭ بىرىنە قاتىسقان كەيبىر كاسىپوداق بەلسەندىلەرى بۇل جوبانى قولدامايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. ال وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆپەن كەزدەسىپ, وسى جايلى كوزقاراسىن سۇراعانىمىزدا ول: «مەن مۇنايدىڭ بولاشاعى بۇلدىر ەكەندىگىن ەسكەرىپ, «5 – 50» جوباسىن قولداپ وتىرمىن. ويتكەنى بىردەن ەكى جارىم جىلدىق قوماقتى جالاقىسىن الىپ, ءوزىنىڭ جەكە كاسىبىن اشىپ جاتقان بۇرىنعى مۇنايشىلار از ەمەس. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, وسى جوباعا قاتىسۋشىلاردىڭ ىشىنەن بىردە-ءبىر ادام: «ازاماتتىق قۇقىعىم بۇزىلدى» دەپ وبلىس اكىمدىگىنە شاعىم تۇسىرگەن جوق», دەپ كەسىمدى پىكىرىن ءبىلدىردى.
دەگەنمەن بۇل رەتتە ويلانارلىق ماسەلە دە بار. سەبەبى 2,5 جىلدىق جالاقىسىن بىردەن قالتاسىنا باسىپ قانا قويماي, زەينەتاقى قورىنداعى جەكە شوتىنا تيەسىلى تولەمى دە اۋدارىلعان بۇرىنعى مۇنايشىلاردىڭ ءبىر بولىگى ىلە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنا بارىپ, جۇمىسسىز بولىپ تىركەلىپ, مەملەكەتتەن الەۋمەتتىك جاردەماقى الىپ ءجۇر ەكەن. سوندىقتان دا «ەكى جارىم جىلدىق جالاقىسىن كۇنى بۇرىن الا تۇرا, ولاردىڭ جۇمىسسىزدار قاتارىن جاساندى تۇردە كوبەيتەتىندىگى قالاي؟» دەگەن ورىندى پىكىر تۋعىزاتىن ساۋال تۋىنداپ تۇر. ياعني «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسى» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارماسى توراعاسىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس ىسكە اسىرىلىپ جاتقان «5 – 50» الەۋمەتتىك جوباسىن تاعى ءبىر پىسىقتاپ, جەتىلدىرۋ ءھام ونى ۇكىمەتتىڭ ارنايى قاۋلىسىن قابىلداۋ نەمەسە قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزۋ ارقىلى زاڭداستىرۋ قاجەت سياقتى.
ەلباسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكانى دامىتۋدا مۇنايعا يەك ارتپاي, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى كەڭىنەن ورىستەتۋ قاجەتتىگى جونىندەگى تاپسىرماسىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلىعى جان-جاقتى ويلاستىرىپ, قولدا بار مۇمكىندىكتى ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ, جاڭاشىلدىقپەن ىسكە اسىرۋ ۇستىندە. بۇعان وزگە وڭىرلەردىڭ ەشقايسىسىندا جوق «نۇر – كاپيتال» باعدارلاماسى قولعا الىنعاندىعى ايعاق. اتالعان باعدارلاما بويىنشا ءوزىنىڭ جەكە كاسىبىن اشام دەۋشىلەرگە نەبارى 1 پروتسەنتتىك مولشەرلەمەمەن 7 جىلعا 30 ميلليون تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرىلەدى. جىل باسىنان بەرى 110 ماڭعىستاۋلىق وزدەرى ۇسىنعان بيزنەس-جوبالارىن ءتيىستى كوميسسيا وتىرىستارىندا ءساتتى قورعاپ, جەڭىلدىكتى نەسيەگە قول جەتكىزگەلى وتىر.
بۇعان قاتىستى ءوڭىر باسشىسى ە.توعجانوۆ تا ءىرى مۇناي كومپانيالارى مەن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ وسىعان دەيىن الەۋمەتتىك سالانى قولداۋعا ءبولىپ كەلگەن قىرۋار قارجىسىنىڭ ەندىگى ۋاقىتتا وڭىردەگى شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا باعىتتالاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. «سوڭعى كەزدە الەۋمەتتىك سالانىڭ بيۋدجەتتەن جەتكىلىكتى كولەمدە قارجىلاندىرىلىپ وتىرعاندىعىن ەسكەردىك. «نۇر – كاپيتال» قورىنا قازىردىڭ وزىندە 2 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجات جينادىق. بۇل سوما جىلدان-جىلعا كوبەيە بەرەتىن بولادى», دەيدى وبلىس اكىمى.
«نۇر-كاپيتال» وڭىرلىك باعدارلاماسى بويىنشا العاشقى بولىپ نەسيە العان كاسىپكەر اسحاتجان يبراەۆ ءوزىنىڭ تۇپقاراعان اۋدانى سايىن شاپاعاتوۆ اۋىلىندا ورنالاسقان, ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن «اsiaMilk» زاۋىتىندا تۇيە ءسۇتىن قايتا وڭدەۋ تسەحىن اشىپ, ونى شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك الىپتى. ول بىزگە اتالعان باعدارلاما جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەرگە ەلەۋلى دەمەۋ بولىپ وتىرعاندىعىن ريزاشىلىقپەن ايتتى.
«اسپاندا – قۇداي, جەردە – مۇناي, ورتاسىندا – اداي» دەپ ماقتانىش ەتكەن كۇننىڭ ءوتىپ بارا جاتقاندىعىن ۇعىنىپ, ماڭعىستاۋدى مۇنايسىز دامۋ جولىمەن كوركەيە تۇسەتىن وڭىرگە اينالدىرۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىرعان وبلىس باسشىلىعى قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىكتى كەڭىنەن ورىستەتۋمەن قاتار, سالىق تولەۋدە ءتارتىپتى بارىنشا نىعايتىپ, بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن تولىقتىرۋ, مال باسىن كوبەيتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن قايتا وركەندەتۋ باعىتىندا ءبىرشاما جۇمىستاردى قولعا العان. جاڭاوزەن قالاسى مەن كەندىرلى كەنتىنىڭ ماڭىنان جاڭا اۋىل شارۋاشىلىعى اۋدانىن اشۋ, سونداي-اق قاجەتتى ينۆەستيتسيانى تاۋىپ اقتاۋ جانە قۇرىق پورتتارىن ودان ءارى دامىتۋ ارقىلى وبلىستىڭ ترانزيتتىك, كولىك-لوگيستيكالىق الەۋەتىن بارىنشا ارتتىرۋ قامى دا كەلەشەك دامۋدىڭ كەلەلى كەپىلى ەكەنى انىق.
ماڭعىستاۋعا ساپاردان كوڭىلگە تۇيگەن تاعى ءبىر ويدى ورتاعا سالا كەتكەن ءجون. «قارا التىنى» كىمدى بولسا دا ماگنيتتەي تارتقان وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى كەيىنگى ون جىل ىشىندە كورشىلەس وزبەكستان مەن تۇرىكمەنستاننان اتامەكەندەرىنە ۇدەرە كوشكەن اعايىنداردىڭ جانە وسى وڭىردە دۇنيەگە كەلگەن سابيلەر سانىنىڭ ەلەۋلى ءوسۋى ەسەبىنەن 100 مىڭ ادامعا كوبەيگەن. مۇنىڭ ءوزى الەمدىك مۇناي نارىعىندا قالىپتاسقان قولايسىز جاعدايعا جانە جەرگىلىكتى مۇناي قورلارىنىڭ سارقىلا باستاۋىنا بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كومپانيالارى ادامداردى جۇمىسقا قابىلداۋعا موراتوري جاريالاۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىسسىزدىق پروبلەماسىن تۋىنداتتى. وسىعان وراي ماڭعىستاۋ وبلىسى الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە تۇركىستان وبلىستارىمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ جۇمىس كۇشى ارتىق وڭىرلەردىڭ جۇمىسكەرلەرىن ءوز ەرىكتەرىمەن جۇمىس كۇشى جەتىسپەيتىن وڭىرلەرگە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلگەن. الايدا وتكەن جىلى 20 ماڭعىستاۋلىق وتباسى عانا جۇمىس كۇشى تاپشى سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوشىپ بارىپتى.
وسى ورايدا ماڭعىستاۋعا ىسساپارعا بىرگە بارعان ارىپتەسىمىز, بەلگىلى عالىم, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسىلبەك سماعۇلوۆ جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەسۋلەردە «اتاقتى ابىلاي حان ءوز زامانىندا كورشىلەس حيۋا حاندىعى ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك شەكاراسى ماڭىنداعى اۋىلدارعا شاۋىپ, توناۋشىلىقپەن اينالىسىپ, تىنىشتى الا بەرگەن سوڭ كىشى ءجۇزدىڭ اداي رۋىنان – ءبىر جارىم مىڭ, تاما رۋىنان ءبىر جارىم مىڭ – بارلىعى ءۇش مىڭ باتىر ءارى بويداق جىگىتتى جيناتىپ, وڭتۇستىك شەكارانى كۇزەتۋگە اتتاندىرعان ەكەن. ولار حيۋالىقتاردىڭ بەتتەرىن بىرنەشە دۇركىن قايتارىپ, تاس-تالقاندارىن شىعارا تۇرە قۋىپ تاستاپ, ەل شەتىنە شاپقىنشىلىقتى ءبىرجولاتا توقتاتقان ەكەن. كەيىن سول جاقتىڭ قىزدارىنا ۇيلەنىپ, ۇرپاقتارى بۇگىنگە دەيىن وڭتۇستىك ولكەدە ءبىر قاۋىم جۇرت بولىپ وتىر. ال قازىر ەلىمىزدىڭ تەرىسكەيىندەگى قىزىلجار سەكىلدى وڭىرلەرىمىزدە تۇرعىندار سانى كەمىپ كەتكەندىكتەن, تۇگىن تارتسا, مايى شىققان قۇنارلى جەرلەرىمىزدىڭ يەسىز قالۋ قاۋپى بار. سوندىقتان دا ماڭعىستاۋدىڭ بۇگىنگى جاستارى وتكەننەن تاعىلىم الىپ, ويلانسا, قۇبا-قۇپ», دەگەن ەدى تەرەڭنەن تولعاي. ەستىر قۇلاق بولسا, ەستى ءسوز-اۋ...
كارىباي مۇسىرمان,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى