رۋحاني مادەنيەت قازىناسىنا جاتاتىن اسىل مۇرانىڭ ءبىرى تەاتر ەكەنى ءمالىم. ادەبيەت پەن ونەردى ۇشتاستىرعان تەاتردىڭ اتقاراتىن ەستەتيكالىق, ەتيكالىق وراسان زور قىزمەتىمەن ەشتەڭە دە تەڭەسە المايدى. تاربيەلىك, تالىمدىك ۇلاعاتى مول وسى ءبىر بەكزادا ونەردىڭ ۇلت تاريحىن جانداندىرىپ, حالىقتىڭ رۋحاني جاڭعىرۋى جولىندا اتقاراتىن قىزمەتى وتە زور.
وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىق ءبىلىم مەن عىلىمىنىڭ قارا شاڭىراعى, 90 جىلدىق تەرەڭ تاريحى بار قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ستۋدەنتتەردى عىلىم مەن بىلىممەن سۋسىنداتا وتىرىپ, ونەرمەن, ادەبيەتپەن تاربيەلەۋ جاقسى جولعا قويىلعان.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنتتەردىڭ 90 پروتسەنتتەن استامى – اۋىل جاستارى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – اۋىل-اۋىلداردان كەلگەن ستۋدەنتتەرىمىزگە زاماناۋي ءبىلىم بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن باعالايتىن, ۇلت بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن, ۇلى دالامىزدىڭ ۇلاعاتىن بويىنا سىڭىرگەن, رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرعان زيالى ۇرپاق قالىپتاستىرۋ.
تۋعان تامىرىنان ءنار العان وسى جاستاردىڭ لەگىنە ءبىز دۇرىس باعىتتاعى ءبىلىم مەن تاربيە بەرە الساق, ولار كەلەشەكتە ءبىزدىڭ ۇلتتىق الەۋەتىمىزدىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى بولاتىنى داۋسىز. سوندىقتان اۋىلدا تۋىپ, اتا-بابا سالتىنان اجىراماي, ءداستۇرىمىزدى دارىپتەپ, قۇندىلىقتارىمىزدى بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن قامتاماسىز ەتۋ ەلدىك ماقسات بولىپ قالا بەرمەك.
سىرت كوزگە قاراعاندا, مۇنداعى جاستار ونەر مەن ادەبيەتتەن الىستا جۇرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. بىراق بىزدە دە دارىندى جاستار بارشىلىق. ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» ورتالىعى اياسىندا قىزمەت اتقاراتىن و.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق ءبىلىم بەرۋ جانە تاربيە ينستيتۋتىندا قۇرىلعان بيكەن ريموۆا اتىنداعى «ادەپ» كلۋبى, «دوستىق» ستۋدەنتتىك اسسامبلەياسى, ستۋدەنتتىك تەاتر, «گۇلبانۋ» بي ءانسامبلى, تاعى دا باسقا ونەرگە تاربيەلەيتىن شىعارماشىلىق ورتالىقتار بارشىلىق.
ۇلتىمىزدىڭ اگرارلىق سالا ماماندارىنىڭ ۇستاحاناسى سانالاتىن ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى تەاتر قويىلىمدارىن تاماشالاۋدى يگى داستۇرگە اينالدىرعان. وسى ورايدا ستۋدەنتتەرمەن بىرگە تاماشالاعان مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىندا ساحنالانعان «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمى جايلى از-كەم وي-پىكىر بىلدىرە كەتكەندى ءجون كوردىم.
جاس دراماتۋرگ ءمادينا وماروۆا ستسەناريىن جازعان, تالانتتى رەجيسسەر ءارى اتالعان تەاتردىڭ باسشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى اسحات ماەميروۆ ساحنالاعان «اقتاستاعى احيكو» قويىلىمى كوڭىل تولقىتىپ, كوزىمىزگە جاس ءۇيىردى. بۇل سپەكتاكلدە كەشەگى وتكەن زۇلمات تاريحىمىز سانامىزدا قايىرا جاڭعىرىپ, قىسىلتاياڭ شاقتاردا تالاي ۇلت وكىلدەرىن باۋىرىنا باسقان قازاقتىڭ توزىمدىلىگى مەن كەڭپەيىلدىگى ايرىقشا كورىنىس تاپقان. شىمىلدىق اشىلعان سوڭ قويىلىمنىڭ باس كەيىپكەرى احيكومەن بىرگە ءبىز دە كارلاگ-قا تاپ بولدىق.
كيەلى ساحنادا ورىن العان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ تاعدىرى تاريحي شىندىقتىڭ قاسىرەتتى پاراقتارىن تاعى ءبىر مارتە اقتارعانداي اسەر قالدىردى. ۇلتى جاپون احيكو تەتسۋرو تاعدىرى ارقىلى كۇللى الاش ارىستارىنىڭ قاسىرەتىن, تاريحىمىزداعى اقتاڭداق كەزەڭنىڭ بەينەتتى بەتتەرىنە بويلايمىز. كارلاگ تۇتقىنىنا اينالعان احيكومەن قاتار احمەت, ماعجان, ساكەندەي ارىستارىمىزدىڭ دا ازاپقا تولى قاسىرەتىن كوردىك, سەزدىك, تۇيسىندىك.
ارىستارىمىزدىڭ قيىندىق پەن قيناۋعا تولى تاۋقىمەتتى كۇندەرى تەاتر تىلىمەن جاس ۇرپاقتىڭ كوكىرەگىنە تەكتىلىك رۋحىن قايتا جاققانداي اسەر قالدىرادى. رەجيسسەردىڭ الاش رۋحىن بۇگىنگى كورەرمەنگە كورسەتۋدەگى يدەياسى جۇزەگە اسقانداي. كەيىپكەرلەر كورگەن ازاپتىڭ اۋىرلىعىن كوزىڭمەن كورىپ قانا قويماي, تۇلا بويىڭمەن سەزىنەسىڭ. اسىرەسە, تۇرمەدەگىلەردىڭ قاسەن اقساقالمەن قاۋىشۋ ءساتى جانە احمەتتىڭ ولەڭ كىتابىن احيكوعا اماناتتايتىن ءساتى تىم اسەرلى. اسحات ماەميروۆ اكتەرلىك قۇرامعا كىل مىقتىلاردى جيناپتى. احيكونى دۋلىعا اقمولدا جوعارعى دەڭگەيدە سومدادى. اكتەر وتباسى, وتان, جار, انا الدىنداعى ماحابباتتى شىنايى بەينەلەپ ساحنادا ءسوز عانا ەمەس, ويدى قالاي جەتكىزۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
ءبىزدىڭ حالىقتا جەر انا دەگەن تۇسىنىك بار. تابيعاتقا ءنار بەرگەن, تىرشىلىكتىڭ باستاۋ كوزى – جەر انا – قازاق ءۇشىن قاستەرلى ۇعىم. سول تانىم بويىنشا, كارلاگ-تان شىققان احيكونى جەر انا قارسى الدى. وسى جەر انانىڭ جانە دە كارلاگ-تىڭ كەسىرىنەن جارىنان, ۇلىنان ايىرىلعان قازاق اناسىنىڭ جيىنتىق وبرازىن جاساعان داناگۇل تەمىرسۇلتانوۆانىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولاسىڭ. بولات ءابدىلمانوۆ, باۋىرجان قاپتاعاي سياقتى مايتالماندار باستاعان ساحناگەرلەردىڭ اكتەرلىك ويىنى قاشان دا ءوز بيىگىندە.
ەلىمىزگە بەلگىلى ارتىستەردىڭ الاش ارىستارىن بەينەلەۋى جاس بۋىن ءۇشىن تاريحقا زەر سالۋدىڭ ۇلكەن مەكتەبى. «اقتاستاعى احيكو» سپەكتاكلى ەلىمىزدەگى دياسپورا وكىلدەرىنىڭ دە قازاق جەرىندە قالايشا تۇراقتاپ قالعانىنىڭ تاريحىنا, قازاق حالقىنىڭ كەڭپەيىلدىلىگىنە كوز جەتكىزە وتىرىپ, زۇلمات جىلداردى كوز الدىڭىزعا اكەلەدى. ەۋروپالىق ۇلگىدەگى قازاق-ورىس مەكتەبىن سالدىرعان اقايدىڭ قاسەنىن سومداعان اكتەر بەكجان تۇرىس سپەكتاكلدىڭ ءون بويىنداعى سول كەزدەگى ساياساتتان زارەزاپ بولعان قازاق حالقىنىڭ كۇيىن ءدال كورسەتە بىلگەن. اۋزىنان اللاسى تۇسپەگەن 93-كە كەلگەن اقساقالدىڭ كوپتى كورگەندىگى مەن دۋالى اۋىزى, تەاترعا كەلگەن قالىڭ جۇرتتى تەبىرەنتپەي قويمادى. قاپاستا قامىققان سەيفوللا, سادۋاقاس جانە تاعى باسقا ارىستارىمىزعا جىگەر بەرگەن اقساقالدىڭ سوزدەرى قويىلىم تاماشالاۋعا كەلگەن جۇرتقا جىگەر بەردى.
1929-1933 جىلدارى قولدان جاسالعان الاپات اشتىقتا حالقىمىزدىڭ 4 ملن-عا جۋىعى قىرىلىپ قالعاندىعى اششى شىندىق. سول كەزەڭدەردە اۋىل قازاقتارى تار قاپاستا ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولعان جاندارعا قۇرت بەرىپ, وزەگىن جالعاتقانى قارالى تاريحتىڭ ەنشىسىندە. باس كەيىپكەر احيكو دا قۇرت قادىرىن سەزىنگەندەي كۇي كەشەدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقتىڭ دارحاندىعى مەن پاراساتتى ەكەنىن ايقىنداي تۇسەدى.
دراما جەلىسى شىنايى ومىردە بولعان وقيعالارعا نەگىزدەلگەن. «اقتاستاعى احيكو» – ستاليندىك زۇلمات جىلدارىندا قازاقستانعا قونىس اۋدارعان, ايدالىپ, جازىقسىز سوتتالىپ, لاگەرلەرگە اكەلىنگەن مىڭداعان ادامداردىڭ, ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ – قازاق پەن ورىستىڭ, ۋكراين, لاتىش, ەستون, پولياك, ەۆرەي, نەمىس, جاپون, فرانتسۋز بەن ۆەنگرلەردىڭ تاعدىرى. احيكو – حح عاسىرداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدە, ازاپ لاگەرلەرىندە وتىرىپ, ءوزىنىڭ ادامي بەينەسىن ساقتاپ قالعان جاسامپاز جانداردىڭ جيىنتىق بەينەسى. ستاليندىك قان قاساپ جىلدارى عازيز باسى ازاپقا تۇسكەن ۇلت ۇلىلارىنان باستاپ, جازىقسىز سان مىڭداعان ادامنىڭ تۇتاس جۇيە سىندىرا الماعان بولاتتاي بەرىك رۋحىن, قانشا قيناۋ, زورلىق-زومبىلىق كورسە دە سونبەگەن ءۇمىتىن, ءومىر سۇرۋگە قۇشتارلىعىن, جارقىن بولاشاققا سەنىمىن كورسەتۋدى كوكسەگەن ونەر ۇجىمى, ءسوز جوق, ماقساتىنا جەتتى. بۇل سپەكتاكلدىڭ كورەرمەندەرگە, اسىرەسە جاستارعا تاربيەلىك ءمانى زور. پاتريوتتىق كۇرەسكەرلىك ءىس-ارەكەتتەرگە ۇمتىلۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەڭ باستى مۇراتى ءارى ەڭ باستى ءمانى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قويىلىمدى ساحنالاۋدا تەاتر ۇجىمى ءوز ميسسياسىن ابىرويمەن ورىنداعان.
تەاترعا جينالعان حالىق بۇل قويىلىمدى كورىپ, سول ءبىر زۇلمات جىلدارعا ساپار شەككەندەي اسەر الدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءوزىم دە بارمىن. العاشىندا ماقالاعا قالام تەربەيمىن دەگەن وي بولماعانىمەن احمەتتىڭ عانا ەمەس, الاش ارىستارىنىڭ اماناتىن ارقالاعان احيكونى كورگەندە سەزىمگە بولەنبەي تۇرا المادىم.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ۇعا اكادەميگى