دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, جىل سايىن 15 ملن فاتالدى جانە 15 ملن فاتالدى ەمەس ينسۋلت تىركەلەدى. سونداي-اق بۇگىندە الەمدە 50 ملن-نان استام ادام ينسۋلت سىرقاتىنا شالدىققان. ونىڭ ۇستىنە مي ينسۋلتىمەن اۋىرعان ادامداردىڭ باسىم بولىگى ەڭبەككە جارامدى جاستا بولاتىنى انىقتالىپ وتىر. ەڭ قيىنى, ولاردىڭ 80 پروتسەنتى مۇگەدەك بولىپ قالادى ەكەن.
ياعني ينسۋلت سىرقاتىنىڭ وڭاي جەڭىلە قوياتىن جاۋ بولماي تۇرعانى انىق. سوندىقتان قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ وسى ءبىر دەرتتەن قورعانۋداعى ساۋاتتىلىعى مەن ماماندار بىلىكتىلىگىنىڭ ماڭىزى ۋاقىت وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلگەندە شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار مەن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قارالۋى ءتيىس تۇيتكىلدەردىڭ بارشىلىق ەكەنىن باعامدايسىز. ينسۋلت – شۇعىل مەديتسينالىق كومەكتى قاجەت ەتەتىن اۋرۋ. ميعا قان كەلۋى توقتاعان كەزدە پايدا بولىپ, بىرنەشە مينۋتتان كەيىن-اق مي جاسۋشالارىنىڭ تىرشىلىگى توقتاي باستايدى. سوندىقتان ەلىمىزدە اتالعان ماسەلەلەرگە قاتىستى ءداستۇرلى تۇردە ءتۇرلى جيىندار مەن باسقوسۋلار ءوتىپ تۇرادى.
بۇل رەتتە ينسۋلت پروبلەمالارىن ۇيلەستىرۋ رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنىڭ باستاماسىمەن «ينسۋلت مەكتەبى» عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى, ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىندا قازاقستاندىق ينسۋلت قىزمەتى ماماندارىنىڭ جىل سايىنعى دوڭگەلەك ۇستەلى, مەديتسينالىق رەابيليتولوگتاردىڭ جيىندارى ىسپەتتى القالى باسقوسۋلاردى اتاۋعا بولادى. بۇل جيىنداردىڭ باعدارلاماسىندا ەلىمىزدەگى ينسۋلتكە قارسى كۇرەس قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, ترومبوليكالىق تەراپيا, اشىق نەيروحيرۋرگيا جانە ەندوۆاسكۋليارلىق وپەراتسيالار جاساۋ, وڭالتۋ ارقىلى ەمدەۋ, دياگنوستيكانى نەيروۆيزۋاليزاتسيالاۋ سىندى وزەكتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بىلىكتى دارىگەرلەر وي-پىكىر, تاجىريبە الماسادى. بۇل وتاندىق مەديتسينانىڭ وسى سالاداعى وزىق ەمدەۋ ءىسىن قالىپتاستىرىپ, ينسۋلتكە يىلمەۋ شارالارىن العا جەتەلەي تۇسەدى.
ماسەلەن, «قازاقستان كارديولوگتار قوعامى» رقب باسقارماسىنىڭ توراعاسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ساۋلە ابسەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن 2009 جىلدان بەرى قولعا الىنعان باعدارلامالاردىڭ ارقاسىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلىپ, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋمەن بىرگە ينسۋلتتى ەرتە انىقتاۋدا ناقتى قادامدار جاسالدى. الايدا ءجىتى جۇرەك اقاۋى سانالاتىن ينفاركت پەن ميعا قان قۇيىلۋ, ياعني ينسۋلتتى دارىگەرلەر ءتۇرلى قان تامىرلارىنىڭ كۇرت اۋرۋعا ۇشىراۋى دەپ تانىعانىمەن قاراپايىم حالىق ءۇشىن بۇل ەكەۋى ءبىر-بىرىنەن ايىرعىسىز.
ەكى دەرتتىڭ شىنىندا دا ۇقساستىقتارى بار. ويتكەنى ەكەۋىندە دە جەدەل كومەك جاسالماسا ناۋقاستىڭ جاعدايى قيىنداپ كەتەدى. مۇنداي كەزدە تۋعان-تۋىستارى, العاشقى كومەك كورسەتۋشى دارىگەر, جەدەل جاردەم مەن سانيتارلىق اۆياتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ پاتسيەنتتى ەش جاڭىلىسسىز قاجەتتى مامانعا الىپ كەلۋى وتە وزەكتى. بۇل جەردە ءار ادامنىڭ بىلىكتىلىگىنىڭ ماڭىزى زور. الايدا ەلىمىزدە وسى جاعدايدى رەتتەپ وتىراتىن ارنايى ورتالىق جوق. ساۋلە رايىمبەكقىزىنىڭ ايتۋى بويىنشا, ەگەر كورشى رەسەيدەگى سياقتى ارنايى ورتالىق قۇرىلعان بولسا, ينسۋلتپەن كۇرەستە بارلىق ۇيىمداستىرۋ ماماندارىن ادىستەمەلىك تۇرعىدا قولداۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقپەن بىرلەسە قيمىلداۋ, حالىقارالىق رەگيسترعا قازاقستاندىق مالىمەتتەردى كىرگىزۋ سياقتى باعىتتا كۇندەلىكتى جۇمىس اتقارۋ ءتيىمدى بولا تۇسەر ەدى.
بۇل ورايدا استاناعا ارنايى كەلگەن يتاليا ينسۋلتتىق ۇيىمىنىڭ ايماقتىق ۇيلەستىرۋشىسى فرانچەسكا رومانانىڭ ايتۋىنشا, ينسۋلتقا ۇشىراعان پاتسيەنتكە جەدەل كومەك كورسەتۋدە دياگنوزىن تەز انىقتاپ, ينسۋلت كودىن قويىپ, ەڭ جاقىن جەردە ورنالاسقان مامانداندىرىلعان كومەك بەرەتىن ورتالىققا جەتكىزۋ وتە ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە اۋرۋحانادان شىققاننان كەيىنگى وڭالتۋ, ساۋىقتىرۋ شارالارىنىڭ دا ايتارلىقتاي ورنى بار.
«كەيدە وڭالتۋ جۇمىسىن پاتسيەنتتىڭ قالعان بارلىق عۇمىرىندا كورسەتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. تاعى ءبىر پروبلەما – بۇرىن ينسۋلت العان پاتسيەنتتىڭ اۋرۋ قارماعىنا قايتا ءتۇسۋ قاۋپى. ەگەر پاتسيەنت تاراپىنان دا, مامان تاراپىنان دا جاقسى جۇمىس اتقارىلسا, اۋرۋدىڭ قايتالانۋىن 80 پروتسەنت جاعدايدا كەرى قايتارۋعا بولادى. مۇندا مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىمەن قاتار ناۋقاستاردىڭ ساقتانۋى, دەرتكە سەبەپ بولاتىن اراق پەن تەمەكى سىندى زياندى زاتتاردان بويىن اۋلاق سالىپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋى, سپورتپەن دوستاسۋى ماڭىزعا يە», دەيدى فرانچەسكا رومانا.
بۇگىنگە دەيىن وتاندىق مەديتسينادا بالالاردى ساۋىقتىرۋ ماسەلەسىندە ءبىرشاما جاقسى جۇمىس جۇرگىزىلگەنىمەن, ەرەسەكتەرگە قاتىستى بۇل ىستە كۇمىلجي بەرەمىز. ويتكەنى ەلىمىزدە بالالارعا ارنالعان وڭالتۋ, ۇيلەستىرۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەگەنىمەن, ەرەسەكتەرگە مۇنداي جاعداي قاراستىرىلماعان. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا الماتى مەن قاراعاندىدا عانا ارنايى كافەدرا بار. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرىندە رەابيليتاتسيا بويىنشا ارنايى ماماندار دايارلانادى.
«بىزدەگى پروبلەما, وتاندىق رەابيليتاتسيا سالاسىنىڭ ءاۋ باستا فيزيوتەراپيا جانە ەمدىك سيپاتتاعى دەنەشىنىقتىرۋ رەتىندە قۇرىلىپ, اپپاراتتى فيزيوتەراپياعا باسىمدىق بەرىلۋى دەۋگە بولادى. ال ەۋروپا ەلدەرىندە رەابيليتولوگتار مەديتسينالىق فاكۋلتەتتەردە وقىپ, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا ارنايى مامان رەتىندە دايارلانادى. بىزدە ەمدىك سيپاتتاعى دەنەشىنىقتىرۋعا فاكۋلتەت تۇگىلى ساعات ءبولۋ قاراستىرىلماعان. سوندىقتان ساۋىقتىرۋمەن اينالىساتىن رەابيليتولوگ ماماندار دايارلاۋ ىسىنە نازار اۋدارعان ابزال», دەيدى تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ رەابيليتاتسيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عاليا جاناسپاەۆا.
سونداي-اق بۇل سالادا مامانداردى وقىتۋمەن قاتار زاڭنامالىق نەگىز دە جوق. ال ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ازاماتتاردىڭ ينسۋلت, ينفاركت سياقتى دەرتتەرگە ۇشىراۋى اۋقىمدى كورسەتكىشتەردى قامتيتىنىن ەسكەرسەك, ولاردىڭ كەيىن ەڭبەككە ورالۋىنا قاجەت رەابيليتولوگتار دايارلاۋ ءىسى مەملەكەتتىك تۇرعىدا ءمان بەرەتىن ماسەلە.
سونىمەن بىرگە رەابيليتاتسيامەن اينالىسۋ تاريفتەرىنىڭ تىم تومەندىگى مامانداردىڭ وسى ىسپەن ىقىلاسپەن اينالىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ويتكەنى شەلەكتەپ تەر توگۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىسقا تولەنەتىن ەڭبەكاقى ماردىمسىز. بۇل دا رەابيليتاتسيا قىزمەتىنىڭ دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر. ال شەت ەلدە ءبىلىمىن جەتىلدىرگەن ماماندار مەملەكەتتىك اۋرۋحانالاردا ەڭبەك ەتكەننەن گورى جالاقىنى جاقسى تولەيتىن جەكەمەنشىك ورتالىقتاردا جۇمىس ىستەۋدى قالايدى. سول سەبەپتى قىمبات قىزمەتتىڭ اقىسىن قالتاسى كوتەرە المايتىن جانداردىڭ ءوز مۇڭى وزىندە. ىلۋدە ءبىرى تاباندىلىق تانىتىپ, قايتسەم دە قاتارعا قوسىلامىن دەمەسە, كوپشىلىگى ينسۋلت شىرماۋىنان شىعا الماي, مۇگەدەكتەر قاتارىنا قوسىلۋدا.
ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىنىڭ ينسۋلت پروبلەمالارى بويىنشا ۇيلەستىرۋ ورتالىعىنىڭ باس مامانى زاۋرەش احمەتجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە سپيچتەراپەۆت ماسەلەسى وتە وزەكتى. بۇل دەگەنىمىز – ينسۋلتقا شالدىققان ادامنىڭ سويلەۋ قابىلەتىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىساتىن ارنايى مامان. قازىر ينسۋلت ورتالىقتارىندا لوگوپەد ماماندار جوق. ويتكەنى دارىگەرلەر اۋىر دەرتتەن سويلەۋى تەجەلگەن پاتسيەنتتەرمەن جۇمىس ىستەگىلەرى كەلمەيدى. بۇعان قاراعاندا كەي ارىپتەردى ايتا المايتىن بالالارعا دۇرىس دىبىستاۋدى ۇيرەتۋ الدەقايدا جەڭىل. ەۋروپا ەلدەرىندە سپيچتەراپەۆت – ارنايى مەديتسينالىق ءبىلىمى بار قىزمەتكەر بولسا, ەلىمىزدە لوگوپەدتەر پەداگوگيكالىق ديپلوممەن عانا جۇمىس ىستەي بەرەدى.
«پەداگوگتارعا مەديتسينالىق مەكەمەدە ەڭبەك ەتۋ وتە اۋىر. ال وسى سالادا قىزمەت اتقاراتىن ساۋساقپەن سانارلىق لوگوپەدتەر وزدەرى تىرنەكتەپ ءجۇرىپ ءبىلىم جيعان, ءتۇرلى ەلدەرگە بارىپ تاجىريبە جيناقتاعان جاندار. ولاردىڭ جالاقىلارى وتە تومەن. مىسالى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە دەڭگەيىنە بايلانىستى ۇستەمەاقى قوسىلسا, پەداگوگيكالىق ءبىلىمى بار ەمدىك-ساۋىقتىرۋ ينسترۋكتورلارى مەن لوگوپەدتەرگە بۇل قوسىمشا اقى بەرىلمەيدى. از جالاقىمەن قيىن جۇمىستى اتقارۋ وڭاي ەمەس. مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماماندار دايارلاماۋى ءينسۋلتتى ەمدەۋدە ۇلكەن كەدەرگى بولۋدا», دەيدى ز.احمەتجانوۆا.
يتاليادا مەديتسينا فاكۋلتەتىندە 3 جىل, كەيىن 2 جىل ارنايى ماماندانعان ءبىلىم العان لوگوپەدتەر عانا جۇمىسقا كىرىسەتىنى زاڭدىق تۇرعىدا بەكىتىلگەن ەكەن. سونداي-اق پسيحولوگتاردىڭ مەديتسينالىق ءبىلىمى بولۋىنا دا نازار اۋدارىلادى. شىنىندا, لوگوپەد تە, پسيحولوگ تا پاتسيەنتكە اۋرۋحانادا ەم الىپ جاتقاندا عانا ەمەس, دەرتتەن جازىلىپ, قايتادان ەڭبەككە ارالاسۋعا ورالاتىن جولدا ناۋقاستىڭ ۇيىنە كەلىپ ەم جۇرگىزەتىن ەڭ قاجەتتى ماماندىقتار بولۋى ءتيىس. سوندىقتان ەلىمىزدە ادام ولىمىندە جۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋلارىنان كەيىنگى ورىندا تۇرعان تسەرەبوۆاسكۋليارلى اۋرۋ ساناتىنداعى ينسۋلتپەن كۇرەس ماسەلەسىن كەشەندى تۇردە قاراستىرىپ, زاڭنامالىق تۇرعىدان وزگەرىستەر ەنگىزىپ, ۇكىمەت نازارىنا ۇسىناتىن ماسەلەلەر قوردالانىپ قالعان ءتارىزدى.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»