گەنەرال جايسانىپ

جايسانىپ گەنەرالدىڭ ءومىر تاريحىنا قاتىستى قيسىندى-قيسىنسىز اڭگىمە كوپ. سوندىقتان ءبىز ارحيۆتىك قۇجاتتارعا سۇيەن­گەن­دى ءجون كوردىك. جاكەڭ 1940 جىلى موڭعول ەلىنىڭ تۇراقتى پار­لا­مەنتىنە مۇشە بولىپ ساي­لانعان ەكەن. وسى كەزدە ەسكى ۇي­عىر-موڭعول جازۋىمەن جانە ءوز قولىمەن تولتىرعان №69 انكە­تالىق قۇجاتىندا:

سۇراق: اكەڭىزدىڭ جانە ءوز ەسىمىڭىز؟

جاۋاپ: مۋكراس زايسانوۆ (جايسانىپ).

سۇراق: جاسىڭىز جانە تۋعان جىلىڭىز؟

جاۋاپ: 1910 جىلى تۋدىم, جاسىم 30-دا.

سۇراق: ۇلتىڭىز؟

جاۋاپ: ۇلتىم قازاق.

سۇراق: تۋعان جەرىڭىز؟

جاۋاپ: قوبدا ايماعى (بۇل كەزدە باي-ولكە ايماعى ءالى ورناماعان), ۇلان-قۇس سۇمىنى, 5-ءشى اۋىل.

سۇراق: وقىعان ءبىلىمىڭىز؟

جاۋاپ: كۋباندا اتتى اسكەردىڭ مەكتەبىن ءبىتىردىم. سودان كەيىن ۇشقىشتار دايارلايتىن كۋرستى وقىدىم.

سۇراق: پارتيا مۇشەلىگىنە قاشان ءوتتىڭىز؟

جاۋاپ: 1929 جىلى كان­دي­دات­تىققا, 1930 جىلى مۇشەلىككە ءوتتىم.

سۇراق: ماراپاتىڭىز؟

جاۋاپ: 1939 جىلى جاۋىن­گەر­لىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدىم.

* * *

جوعارىداعى دەرەكتەرگە قوسا­رىمىز: جايسانىپ مۇكارىس­ ۇلى 1929-1930 جىلدارى قازاقتار قو­نىس­تانعان باتىس ولكەنىڭ شەكارا زاس­تاۆاسىندا قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, 1930 جىلى شىعىس حالىق­تارىنا ارنالعان كۋتۆ-قا (كوم­­مۋنيستيچەسكي ۋنيۆەرسيتەت­ ترۋدياششيحسيا ۆوستوكا) وقۋعا جى­بە­­رىلەدى. مۇندا كەلگەن سوڭ ماس­كەۋدەگى موڭعوليا ەلشىلىگى شا­قىرىپ الىپ, وعان كۋبانداعى ات­تى اسكەر دايىندايتىن ديۆي­زيونعا جولداما بەرەدى. 1933 جى­لى وسى وقۋىن اياقتاعان سوڭ موڭ­عول ۇكىمەتى ونى ورىنبورداعى ۇشقىشتار مەكتەبىنە وقۋعا كەلگەن موڭعوليالىق جاستارعا اۋدار­­ماشىلىق قىزمەت كورسەتۋگە جۇم­سايدى. جاكەڭ موڭعولدارعا اۋدارما جاساي ءجۇرىپ, ءوزى دە ۇشقىشتىڭ وقۋىن بىتىرەدى.

1935 جىلى وقۋىن بىتىرگەن سوڭ ءوزى وقىعان ورىنبورداعى ۇش­­قىشتار ۋچيليششەسىندە ۇستاز بو­لىپ قالىپ قويادى. ەكى جارىم جىل وسىندا شاكىرت دايىندايدى. ورىس قىزى ماريا پەتروۆنامەن شاڭى­راق قۇرادى.

كەشىكپەي موڭعول ەلىنەن «كەرى قايتسىن» دەگەن بۇيرىق الدى. سەبەبى 1938 جىلى 1 جەلتوقسان كۇنى مونعول ارمياسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت اۋە كۇشتەرىنىڭ كۇ­شەيتىلگەن پولكى قۇرىلعان بولاتىن. سوعان تاجىريبەلى باسشى قاجەت ەدى. ءارى حالحين-گول ماڭىندا جاپون ميلليتاريستەرىنىڭ شابۋىلداۋ قاۋىپى ءتونىپ كەلە جاتتى. 1939 جىلى حالحين-گولدا كسرو مەن موڭعوليا قارۋلى كۇشتەرى بىرلەسىپ جاپوندارعا سوققى بەردى. سوعىسقا ءوز پولكىن باستاپ پولكوۆنيك جايسانىپ تا قاتىسادى.

حالحين-گول شايقاسىندا گە­نە­رالدىڭ قول استىندا قىزمەت ات­قارعان ۇشقىش تۇنعا دۇعىر ۇلى دەگەن ارداگەردىڭ ەستەلىگىندە: «جايسانىپ پەن ورىس ازاماتى, كەڭەسشى-ۇشقىش م.كومەنداتوۆ باسقارعان ءبىز س.گرەتسەۆيچ, گ.كراۆ­چەنكو, يا.سمۋشكوۆيچ باس­تاعان (كەيىن ۇشەۋى دە كەڭەس وداعىنىڭ با­تىرى اتاندى) مىقتىلارمەن قاناتتاسىپ, اۋە شابۋىلى تاريحىندا العاش رەت ءتۇن جامىلىپ جاۋ قورعانىسىن تالقانداۋدى جۇزەگە اسىردىق. حالحين-گول مايدانىن ايگىلى قولباسشى گ.جۋكوۆ باسقاردى. سوعىس اياق­تالعان سوڭ باس قولباسشى جۋكوۆ سوعىستا اتى اڭىزعا اينالعان كومانديرىمىز جايسانىپتى جەكە قابىلداپ, جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتادى» دەيدى.

* * *

جايسانىپ مۇكارىس ۇلى 1942 جىلدىڭ 15 قازانىندا موڭ­عوليا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ №00182 بۇيرىعىمەن اۋە قارۋلى كۇش­تەرىنىڭ قولباسشىسى بولىپ تا­عايىندالادى. 1945 جىلى ۇلى وتان سوعىسى اياقتالعان سوڭ كە­ڭەس وداعى جەدەل جاپونياعا قار­­سى سوعىس جاريالادى. وعان موڭ­عوليا دا قاتىستى. وسى جو­رىقتا جايسانىپ باسقارعان موڭ­عول ەلىنىڭ ۇشقىشتارى جاپون­دارعا قارسى اجەپتاۋىر سوعىسقان سىڭايلى. ارحيۆتە ساقتالعان جو­رىق جازبالارىنىڭ بىرىنە: «مۇگ­دەن اۋەجايىن باسىپ الدىق. «سۋپەر» ماركالى – 49 ۇشاق, «ديۋبلەستنيك» تيپتەگى – 11 ۇشاقتى قولعا تۇسىردىك. راپورت بەرۋشى گەنەرال-مايور م.جايسانىپ» دەپ, قول قويعان.

جاپونيا جەڭىلگەننەن كەيىن ورىس-موڭعولدىڭ ءبىر توپ گەنەرالدارىمەن بىرگە جايسانىپتى ي.ستالين ماسكەۋدە قابىلداعان. ءوز قولىمەن كەڭەس وداعىنىڭ «جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ» ور­دەنىن تاپسىرعان. وسى وقيعا تۋرالى گەنەرالدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنىن مارقۇم اكادەميك-عالىم يسلام قابىش ۇلى 1980 جىلى ولگەي قالاسىندا جارىق كورگەن «ايماعىم التىن وردام» اتتى ەستەلىكتەر جيناعىندا بىلاي دەپ ەسكە الىپتى: «... وردەن تاپسىرىپ تۇرىپ ي.ستالين: – قۇرمەتتى گەنەرال, ءسىز قاي ۇلتتان بولاسىز, – دەپتى. جايسانىپ: «مەن قازاقپىن جولداس باس قولباسشى!» دەيدى تازا ورىس تىلىندە. سوندا ي.ستالين:  ء«سىزدى مەن سىرتتاي 1939 جىلدان بەرى بىلەمىن, از حالىقتىڭ ۇل­كەن جۇرەكتى ازاماتى ەكەنسىز, قۇت­تىق­تايمىن!» دەپتى.

1948 جىلدىڭ 28 ماۋسىم كۇن­گى مەملەكەت باسشىسى مارشال ح.چويبالساننىڭ بۇيرىعىمەن گەنەرال جايسانىپ كسرو اۋە كۇشتەرى اكادەمياسىنا وقۋعا جىبەرىلىپتى. ودان كەيىنگى ءومىرى كۇڭگىرت. 1952 جىلى ح.چويبالسان ولگەن سوڭ گەنەرالدى قۋدالاۋ باستالعان. 1953 جىلى ءبىرجولا تۇرىپ قالۋ ءۇشىن الماتىعا ات باسىن بۇرعان كورىنەدى. وعان سول تۇستاعى ساياسي جاعداي ساي بول­ماعان.

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاردىحان قينايات ۇلى داڭقتى ۇشقىش جايلى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە: «1965 جىلى جايسانىپ اسكەري گوسپيتالدا توسەك تارتىپ جاتقا­­نىن ەستىپ ىزدەپ باردىم, گەنەرال­دىڭ سىرقاتى اۋىر ەكەن. كەزىندە داڭقتى قولباسشى, اتى اڭىزعا اينالعان ۇشقىش ەكەنىنەن ەش­قانداي بەلگى جوق. اۋرۋحانادا مەد­بيكەنىڭ قولىنا قاراپ قالعان. ىزدەپ كەلگەن مەنى كورىپ كەمسەڭدەپ: «سەن قازاق بولعاندىقتان مەنى ىزدەپ كەلدىڭ عوي. ايتپەگەندە, بۇگىن مەنى ىزدەيتىن ادام قالمادى. ەندىگى جاتقان ءتۇرىم مىناۋ» دەيدى (قينايات ۇلى ز. كوشپەندىلىك عۇ­مىر. ەسسە. الماتى: «تاريح تاعى­لىمى», 2010. 268-ب).

زامانىندا قايتپاس قىران, كوك اسپاننىڭ باتىرى اتانعان ازامات 1965 جىلى دۇنيەدەن ءوت­تى.­ كەيىن ءوزى تۋىپ-وسكەن باي-ولكە ايماعى قىزىل قايىڭ اۋىلىنداعى مەكتەپكە ۇشقىشتىڭ ەسىمى بەرىلدى.

بەكەن قايرات ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»