فۋتبول – عالامداعى ەڭ كورەرمەنى كوپ سپورت. سوندىقتان دا بولار, وسى سپورت توڭىرەگىندە ايتىلار اڭگىمەلەر دە ۇشان-تەڭىز.
2007 جىلى كۇللى الەم 1857 جىلى انگليانىڭ شەففيلد قالاسىندا قۇرىلعان تۇڭعىش فۋتبول كلۋبى «شەففيلد فك»-عا 150 جىل تولعان مەرەكەلى داتاسىن اتاپ ءوتتى. بۇل كلۋب ءالى بار. اعىلشىن پرەمەر ليگاسىندا اپىرىپ-جاپىرىپ اتاعى شىقپاسا دا, تومەنگى ليگادا تومپاڭداپ ويناپ ءجۇر. جوعارىداعى فۋتبول كلۋبىنىڭ پايدا بولۋى الەمدىك فۋتبولعا جاڭا ءداۋىر اكەلدى دەپ ەسەپتەيدى ماماندار.
الەمدەگى ەكىنشى قۇرىلعان فۋتبول كلۋبى – «نوتتس كاۋنتي». بۇل كوماندا 1862 جىلى تاعى دا انگليانىڭ نوتتينگەم قالاسىندا پايدا بولعان. بۇل تۇستا فۋتبولدىڭ ورتاق ەرەجەسى بولعان جوق. ۇلكەن قالالاردا ورنالاسقان تانىمال ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ستۋدەنتتەرى وزدەرى شىعارعان ەرەجە بويىنشا ويىن وتكىزىپ ءجۇردى. ءتىپتى ولار ءوزارا سايىسقاندا قايسى ەرەجە بويىنشا ويناۋ كەرەكتىگىن الدىن الا كەلىسىپ الاتىن ءداستۇر بولىپتى. كوپ جاعدايدا قوناقتار الاڭ يەسىنىڭ ەرەجەسىنە باعىنعان كورىنەدى.
شامامەن حVII عاسىردىڭ ورتاسىندا اعىلشىننىڭ فۋتبولقۇمار ستۋدەنتتەرى جينالىپ «فۋتبول ويناۋدىڭ ورتاق ەرەجەسىن قابىلداۋ قاجەت» دەگەن شەشىمگە كەلىپ, بارلىعى قوسىلىپ, تالقىلاۋ جاسايدى. ايتىس-تارتىس 7 ساعات 55 مينۋتقا سوزىلدى. ناتيجەسىندە الەمدە تۇڭعىش رەت «كەمبريج ەرەجەسى» دەيتىن ورتاق قۇجات ومىرگە كەلەدى.
بۇل قۇجاتقا «ويىنشى قولدى پايدالانباي تورعا دوپ ەنگىزسە گول بولادى», «دوپتىڭ قارسى الدىنا قورعانىس شەبىن قۇرعان ويىنشىلار قولتىقتاسىپ تۇرۋعا رۇقسات», «اۋەدە ۇشقان دوپتى قولمەن ۇرۋعا بولمايدى», ت.ب. باپتار ەنگىزىلەدى. ءبىر قىزىعى, وسىندا ايتىلعان كەيبىر ەرەجە باپتارى ءالى كۇنگە دەيىن وزگەرگەن جوق.
الەم اياقدوپشىلارى ءۇشىن ەكىنشى ءبىر ەستە قالارلىق دۇنيە 1863 جىلى ورىن الدى. ياعني لوندون قالاسىنىڭ گرەيت-كۋين اۋدانىندا ورنالاسقان «فريمەيسون» اتتى شايحاناعا قالاداعى فۋتبولقۇمار ادامدار جينالاتىن. وسى ادەت بويىنشا قازان ايىنىڭ 26-سى كۇنى ءبىر توپ اياقدوپشى جوعارىداعى شايحانادا باس قوسىپ, شاراپ ءىشىپ شالقىپ وتىرىپ «الەمدىك فۋتبول وداعىن» قۇرۋ تۋرالى ءسوز قوزعايدى. ءسويتىپ قازىرگى دۇنيە جۇزىندەگى اسا قۋاتتى قۇرىلىم «الەمدىك فۋتبول فەدەراتسياسى» (FIFA) دۇنيەگە كەلەدى. بۇل فەدەراتسيانىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى 2013 جىلى الەمدىك اۋقىمدا جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى.
جوعارىداعى الەمدىك فۋتبول وداعىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبارى دەرلىك بەلگىلى ەمەس. حات-شوتقا بەرىك اعىلشىنداردىڭ ءوزى وسى ماسەلەدە ەكىۇداي. بىراق فۋتبول تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ج.ف.ەلكوك («فورەست كلاب»), ۆوررون («ۆوروفيس»), تەرنەر («كريستال پالاس»), ستيۋارد («كرۋسەيدەرس»), كەمپبەلل («بلەكحيت»), ت.ب. بولعان دەيدى.
وسى وداق قۇرىلعاننان كەيىن فۋتبولدىڭ ويىن ەرەجەسى تۇزەلدى. جاڭا ەرەجەنىڭ ەرەكشەلىگى: «قاقپاشى دوپقا قول تيگىزۋگە بولمايدى» دەلىنگەن. سونىمەن قاتار اياقدوپشىعا ويىن ۇستىندە دوپتى باسپەن, كەۋدەمەن يگەرۋگە رۇقسات بەرىلدى. ەڭ باستىسى, فۋتبول وينايتىن الاڭنىڭ كولەمى بەكىتىلدى. كەيبىر ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى جۇيەلەندى. بۇل قۇجات فۋتبول تاريحىندا «1863 جىلعى ەرەجە» دەگەن اتپەن قاتتالدى. وسى ەرەجەنىڭ 90 پايىزى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەش وزگەرمەي قولدانىلۋدا. تەك 1912 جىلى قاقپاشىنىڭ ايىپ الاڭىندا دوپتى قولمەن ۇستاۋعا, قاعۋعا بولاتىنى جايلى باپ قانا ەنگىزىلدى.
الەمدىك فۋتبول وداعىنىڭ قىزمەتى العاشىندا انگليا ەلىنىڭ شەگىندە جۇرگىزىلدى. وداقتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن تۇڭعىش رەت 1866 جىلى «شەففيلد» جانە «لوندون» كوماندالارى اراسىندا جارىس وتكىزىلىپ, بۇل تۋرنير جىل سايىن ءوتىپ تۇراتىن تۇراقتى باسەكەگە اينالدىرىلدى. جىل وتكەن سايىن بۇل جارىسقا قاتىسۋعا باسقا كوماندالار دا نيەت ءبىلدىردى. ءسويتىپ جارىستىڭ ماڭىزى ۇلعايدى. وسىعان بايلانىستى جارىستى ۇيىمداستىرۋشىلار 1871 جىلى فۋتبول وداعىنىڭ «كۋبوكتىق سايىسى» دەگەندى ويلاپ تاپتى. بۇل كۋبوكتى جەڭىپ العان كومانداعا «انگليا چەمپيونى» دەگەن اتاق قوسا بەرىلەتىن بولدى. وسى وقيعانى سپورت تاريحشىلارى «الەم فۋتبولىنداعى توڭكەرىس» ەسەبىندە باعالاپ كەلەدى.
1872 جىلى جوعارىداعى كۋبوك ءۇشىن جارىستىڭ شەشۋشى ويىنى 16 ناۋرىز كۇنى «كەننيگتون وۋۆال» اتتى كريكەت الاڭىندا «ۆوندەرەس» جانە «روياال ينجينەرس» كلۋبتارى اراسىندا ءوتتى. سايىس باستالعاندا اۋا رايى تىم سالقىن تارتقاندىقتان فۋتبولشىلار باس كيىممەن وينادى. بۇل كەزدەسۋدى الەمدىك فۋتبول تاريحىندا «كۋبوك ءۇشىن» وتكەن رەسمي جانە العاشقى ويىن» دەپ تانىدى. ارادا 20 جىل وتكەن سوڭ «كۋبوك ءۇشىن» جارىس پەن «انگليا چەمپيوناتى» بولەك-بولەك وتەتىن ءۇردىس قالىپتاستى.
ال فۋتبول تاريحىندا ۇلتتىق قۇرامالار اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان تۇڭعىش ويىن انگليا مەن شوتلانديا كوماندالارى اراسىندا 1872 جىلى ءوتىپتى. ەسەپ – 0:0. بىراق اتالمىش ويىن ونشا قىزىقتى بولماسا دا, تۇڭعىش بولعاندىقتان تاريحتا قالسا, ال فۋتبولدان العاشقى الەم چەمپيوناتى 1930 جىلى ۋرۋگۆايدا ۇيىمداستىرىلىپ, شەشۋشى ساتتە ارگەنتينالىقتاردى 4:2 ەسەبىمەن ۇتقان جەرگىلىكتى فۋتبولشىلار تۇڭعىش رەت الەم چەمپيونى اتانۋ باقىتىنا يە بولدى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»