قۇمداعى «جەنشەن»

ىزدەس­تىرىپ, سۇراستىرۋ بارى­سىندا سونداي ءۇش ادام­دى تاپتىق تا. ولار­دىڭ وزدەرىمەن جا­نە ۇر­پاق­تارىمەن اڭ­گى­مە­لە­سىپ, قوناق­ۇي­گە قاي­تىپ كە­لە جاتقانىمىزدا, اۋىل­­دىق اردا­گەرلەر كە­ڭە­سىنىڭ توراعاسى مۇ­قان سا­بىروۆ مىناداي قىزىق تاقىرىپتىڭ شە­تىن شىعاردى.

– وسى جەردە سەرعازى قىلىش­باەۆ­ دەگەن ازامات بار, – دەپ باس­تا­دى اڭگىمەسىن جولباسشىمىز. – ما­مان­دىعى فارماتسەۆت ول مويىنقۇم دا­لاسىنداعى تسيستانحە دەگەن وسىم­دىكتىڭ دارىلىك قاسيەتىن بايقاپ, ارنايى تسەح اشقان. بەتالىسى جامان ەمەس. كاسىپكەرلەردىڭ وڭىرلىك, ايماقتىق كورمەلەرىنە قاتىسىپ, جاقسى باعاعا يە بولىپ ءجۇر.

– پاتەنتى بار ما؟

– ءيا. بارىپ كورگىڭىز كەلسە, ءجۇرىڭىز. اپارايىن. كەڭسەسى انە, اناۋ مۇيىستە تۇر.

...ءبىز كەلگەندە كاسىپكەر كومپيۋتەر­گە ءۇڭىلىپ, الدەنەنى اسىعىس ىزدەستىرۋ ۇس­­تىندە ەكەن. شارۋامىزدىڭ جايىنان حاباردار بولعان سوڭ جۇمىسىن دو­عارىپ, اۋلاعا الىپ شىقتى. بۇل ونىڭ شيكىزاتتى ەلدەن قابىلداپ الىپ, جۋىپ, كەپتىرىپ, ساقتايتىن اشىق جانە جابىق قويما كەشەنى بولىپ شىق­تى. ونى كورىپ بولعان سوڭ ىرگەلەس عي­ما­رات ىشىنە كىردىك. مۇندا تازارتۋدان تولىق ءوتىپ, ابدەن ىرىكتەلگەن تسيستانحە وسىم­دىگى تامىرلارىن ۋاتاتىن اپپارات تۇر. وسىدان كەيىن بارىپ ۇساقتالىپ, ۇگى­تىلگەن شيكىزات توركوز ەلەۋىشى بار ستا­نوكقا جالعاساتىن بولىپ شىقتى. وسى ۇدەرىستەن سوڭ ۇن سەكىلدى مايدا ءونىم 100 گرامدىق ستاندارت پاكەتتەرگە قاپتالىپ, كونۆەيەرمەن ارناۋلى كارتون جاشىكتەرگە بارىپ تۇسەدى ەكەن.

– كورىپ تۇرسىزدار, مەنىڭ شارۋا­شى­لىق تسەحىم مىنە, وسى, – دەدى سەر­عازى ءبىزدى بولمەسىنە قايتا ەر­تىپ كەلە جاتىپ. – ال مۇنىمەن شۇعىلدانۋىما نە نارسە اسەر ەتتى دەيسىزدەر عوي. ەندى سونى ايتايىن. بالا كەزىمىزدە ۇلكەن كى­سىلەر وسى وڭىردەگى سەكسەۋىلدەردىڭ ارا­سىنداعى قۇمدا «قاسقىر جەم» دەگەن وسىمدىكتىڭ بار ەكەنىن ءسوز ەتەتىن. كوك­تەمدە تەز بوي كوتەرىپ, ال جاز شىعا بەرە ساباعى قۋراپ قالاتىن وعان تاس­باقا مەن كىرپى جانە قاسقىر, قارساق قات­تى ءۇيىر ەكەن. اۋىل ادامدارىنىڭ اي­تۋىنشا ءتۇز تاعىلارى اتالمىش وسىم­دىكتىڭ تامىرىن قازىپ, كەمىرەتىن كورىنەدى.

اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ س.اسفەندياروۆ اتىندا­عى الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا­ ۋنيۆەر­سيتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. فارما­تسەۆت ماماندىعىن الىپ, كوپ جىلدار سونداعى اپتەكا جۇيەسىندە قىز­مەت ەتتىم. وسى سالادا ءجۇرىپ بايقا­عانىم, شەتەلدىك مىقتى دەگەن ءدارى-دار­مەكتەردىڭ ءبارىنىڭ وسىمدىكتەر شي­كى­زاتىنا تىكەلەي تاۋەلدى ەكەندىگى ەدى. سول ساتتە كوز الدىما مويىنقۇم دا­لا­­سىنىڭ تۇمسا تابيعاتى ەلەستەمەسى بار­ ما؟! وندا نە جوق دەيسىز, ءبارى بار عوي. ماسەلەن جوعارىدا ءوزىمىز ءسوز ەتكەن­ «قاسقىر جەم» وسىمدىگى...

2010 جىلى اۋىلعا دەمالىسقا كەل­گەنىمدە اتالمىش تابيعات سىيىن بارىپ كورۋگە بەل بايلادىم. عاجابى سول, ونىڭ جەر بەتىندەگى ءدىڭىنىڭ بيىك­تىگى 40-50 سانتيمەتردەن اسپايدى ەكەن دە, قۇم استىنداعى تامىرىنىڭ ۇزىن­دىعى 1,2 مەترگە دەيىن باراتىن بولىپ شىقتى. وسىمدىكتىڭ جەرگە جاقىن جەردەگى جاپىراقتارىندا قۇ­مىرسقا, شىبىن-شىركەي ءورىپ ءجۇر. دە­مەك ءسولدىڭ, تىرشىلىك يەلەرىنە قاجەت دا­رۋ­مەننىڭ بولعانى عوي! وسىنى كو­رىپ, بايقاعاننان كەيىن وڭىردەگى قارت­تاردان تسيستانحە – «قاسقىر جەمنىڭ» ءمان-جايىن انىقتاۋعا كوشتىم. سويت­سەم ونىڭ شىن اتاۋى سۇڭعىلا ەكەن. ونى ايتقان مويىنقۇمدىق اگرونوم تۇرسىنبەك اي­دىنبەكوۆ ەدى.

وسىلاي دەگەن سەرعازى ءسال ءۇنسىز قال­دى دا ىلە اڭگىمەسىن قايتا جالعادى. ونىڭ سوزىنەن اڭعارعانىمىز, تسيستانحە, ياعني, سۇڭعىلانىڭ تامىرى ءوزىنىڭ ەم­دىك قاسيەتىمەن شىعىس مەديتسيناسىندا ەرتەدەن بەرى بەلگىلى ەكەن. اتاپ ايتقاندا ول سول زاماندا-اق ادام­داردىڭ بۇيرەگى مەن قۋىعىنا سۋىق تيگەندە پايدالانىلىپ وتىرىپتى. ءسويتىپ قازىرگى مەديتسينا تىلىمەن ايتقاندا ەمشىلەر مۇنى تسيستيت جانە پە­ليونەفريتكە قارسى قولدانعان. بۇگىنگى فارماتسەۆتيكا عىلىمى بۇل وسىم­دىكتىڭ تامىرىنان جاسالعان پرە­پاراتتاردىڭ انتيوكسيگەنتتى بەل­سەندىلىگى وتە جوعارى ەكەندىگىن ايتا­دى. بۇل ميدى, سونداي-اق دەنەنى قي­مىل-قوزعالىسقا كەلتىرەتىن جۇيكە جۇيە­سىن بارلىق زياندى فاكتورلاردان قورعايدى دەگەن ءسوز. سەبەبى تسيس­تانحەنىڭ قۇرامىندا جوعارىداعى ءسوز ەتكەندەرىمىزدەن باسقا كوپتەگەن بەل­سەندى زاتتاردىڭ جيىنتىعى بار. ول وسى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ارقاسىندا كەڭ اۋقىمدى فارماكولوگيالىق سپەكترگە يە. ناق وسىنداي سەبەپتەرگە بايلا­نىستى الەمدە وسىمدىك شيكىزاتى نە­گىزىندە ءدارى-دارمەك پرەپاراتتارىن ون­دىرۋدە جەتەكشى ءرول اتقاراتىن قىتاي مەملەكەتى ونى قانداي جولمەن بولسا دا الۋعا وتە-موتە مۇددەلىلىك تانىتىپ وتىر­عان جايى بار.

– مەن تسيستانحەنىڭ وسى قاسيەتتەرىن كوپ­تەگەن عىلىمي ەڭبەكتەردەن وقىپ ءبىلىپ, مويىنقۇم دالاسىندا ءبىراز زەرت­تەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىم, – دەدى سەر­عازى. – سودان سوڭ الماتىداعى ءوزىم فارماتسەۆت بولىپ ىستەپ جۇرگەن قىز­مەتىمدى تاستاپ, وسى جۇمىسپەن ناق­تى اينالىسۋ ءۇشىن اۋىلعا كوشىپ كەل­دىم. ءسويتتىم دە اۋدان ورتالىعىنان جەر تەلىمىن الىپ, وزدەرىڭىز كورىپ وتىر­عان مىنا تسەح عيماراتى مەن قوي­مانى سالۋعا كىرىستىم. ماقساتىم – ءشول دالانىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ءشوبى – تسيستانحە نەگىزىندە فيتوشاي ءوندىرۋ بولدى. وسى ويمەن 2013 جى­لى ازىرلەگەن جوبام كاسىپكەرلىكتى دە­مەۋ جونىندەگى «دامۋ» قورى تاراپىنان قولداۋ تاپپاسى بار ما؟! 3 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى سول گرانت قارجىسىنا وسىمدىك تامىرىن ۇن­تاقتايتىن اپپارات پەن ءونىمدى فيلتر پاكەتكە سالاتىن جابدىق سا­تىپ الدىم. سونىڭ ناتيجەسىندە كوپ­تەن كۇتكەن ءتول تاۋارىمنىڭ تۇڭ­عىش پارتياسىن شىعارۋعا قول جەت­كىزدىم. ال 2014 جىلى بيزنەستى دامىتۋدىڭ قوسىمشا كوزى رەتىندە جوعارىداعىداي مولشەردەگى نەسيەنى «ەڭ­بەكپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا الدىم. ول قارجى ماعان اۋلاداعى بۇرىن قولعا الىپ بىتپەي تۇرعان جەراس­تى كارىزى مەن سوراپ جانە شيكىزاتتى تازالاپ, كەپتىرەتىن الاڭدى اياقتاۋىما كوپ كومەك بەردى.

سەرعازىنىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا ونىڭ شىعارعان «سۇڭعىلا» فيتوشايى باستاپقى كەزدە ونشا كوپ سۇرانىسقا يە بولا الماعان. جۇرت جاڭا تاۋارعا سەنبەستىكپەن قاراپتى. بىراق ۋاقىت وتە كەلە كاسىپكەردىڭ ءوز كەڭسە اۋلاسىنا جاناشىر قاۋىمدى جيىپ, ءونىمدى ناسيحاتتايتىن تۇساۋكەسەر وتكىزۋى, اۋداندىق گازەتتەگى: «بۇل بۇيرەك پەن نەسەپ جولدارى جۇمىسىن جاقسارتادى. ارتەريالدى قان اينالىمىن قالىپقا كەلتىرىپ, قاننىڭ قۇرامىنداعى قانت مولشەرىن تومەندەتەدى, بۋىن اۋرۋلارىن باسەڭدەتۋگە كومەكتەسەدى», – دەگەن جارناما جولدارىن وقىعاننان كەيىن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ فيتوشايدى ساتىپ الىپ, جاقسى پىكىر ءبىلدىرۋى ونىڭ جولىن اشادى. ءسوز ورايىندا «سۇڭ­عىلانىڭ» ەلگە جاقسى تانىلۋىنا سەرعازى قىلىشباەۆتىڭ 2016 جىلعى «قازاقستاننىڭ ۇزدىك تاۋارلارى» ايماقتىق كونكۋرسى كورمەسىنە قاتىسۋى ايتارلىقتاي سەرپىن بەرىپتى. سوندا مويىنقۇمدا ءوندىرىلىپ, ادەمى ديزاينى بار قوراپتارعا سالىنعان 2 گرامدىق فيلتر قالتا مەن 100 گرامدىق پاكەتتەگى فيتوشاي كەلۋشىلەرگە قاتتى ۇناعان. قوناقتاردىڭ كوپشىلىگى سوندا ونى اسقان قۇشتارلىقپەن ساتىپ الىپ, ۇيلەرىندە 1-2 اي پايدالانعان سوڭ ونىڭ وزىندىك اسەر ەتۋ كۇشىنە ءتانتى بولادى. سويتەدى دە ءوز وڭىرلەرىنەن العىس ايتقان حاتتار جولداپ, ونى قالاي ساتىپ الۋدىڭ جولدارىن سۇرايدى. ءسوزىمسىز قۇرعاق بولماس ءۇشىن كاسىپكەردىڭ سايتىندا تۇرعان سونداي پىكىرلەردىڭ كەيبىرەۋىن وقىرماندار نازارىنا ۇسىنايىق.

«سەرعازى, – دەپتى ولەگ فەسسەل دەگەن تۇتىنۋشى ءوزىنىڭ حاتىندا. – ءسىزدىڭ مەن سۇراتقان ونىمىڭىزدەن ءالى بار ما؟ اي­تايىن دەگەنىم, ءسىزدى مازالاماي-اق, ونى ءوز وڭىرىمىزدەگى سالالىق اپتەكالاردان ساتىپ السام دەپ ەدىم. ونى رەسەي اۋماعىنىڭ قاي جەرىنەن تابۋعا بولادى؟». كورشى ەل ازاماتى وسىلاي دەسە, ءوز وتانداسىمىز باقىت كارىبوز: «ەڭ باستىسى بۇل يممۋنيتەتتى كۇ­شەيتەدى. سوندىقتان دا مەن ونى كادىمگى شاي ورنىنا ىشەمىن», – دەپتى. ال, ماحامبەت قۇرىش اتتى استانا تۇر­عىنى بولسا: «1,5 ليترلىك اينەك بانكى­دەگى قايناعان سۋعا 2 اس قاسىق ءفي­توونىمدى شاي سەكىلدى شىعارىپ, وعان ازداپ بال قوسىپ ءىشىپ كورىپ ەدىم, دەنەمدى سەرگىتتى. ءۇش اي سۋسىن ورنىنا پايدالانعانىمدا, بۇيرەگىمنىڭ كۇن ب ۇلىڭعىر تارتقاندا سىزدايتىن اۋرۋى باسىلدى», – دەگەن پىكىرىن ءبىل­دىرىپتى.

– ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان سۇڭعىلا مويىنقۇم دالاسىندا سونشالىقتى كوپ پە؟ – دەدىم مەن كەلەسى كەزەكتە كەيىپكەرىمىزدەن. – مۇنى سۇراپ وتىر­عانىم كوكتەمدە جيناعاندا سىزدەر ونى ءتۇپ-تامىرىمەن قوپارىپ, تۇتاستاي قا­زىپ الادى ەكەنسىزدەر. وسىلاي بولا بەرسە ول كەيىن بۇل وڭىردەن جويىلىپ كەت­پەي مە؟

– جوق, – دەدى اڭگىمە يەسى. – بۇل – جا­بايى وسىمدىك. بولمىسى مەن ءبىتىمى بە­رىك ءارامشوپ. قازىلعان جەردە تارا­مىستاي جۇقاناسى قالسا بولدى, جەر بەتىنە قايتادان تىرمىسىپ شىعا كە­لەدى. بىلايشا ايتقاندا جانى ءسىرى. ولاي بولاتىنى باسقا وسىمدىكتەردىڭ ءوسىپ-ونۋىنە وتە قاجەت العىشارت – فو­توسينتەز قۇرىلىمى مۇندا جوق. سون­دىقتان دا سۇڭعىلا جەر استىنان ءوزى ءنار الاتىن سەرىكتەس ىزدەيدى. تا­مىرىنىڭ ۇزىن بولاتىن سەبەبى سول. اقى­رى ونداي دەمەۋشىگە ينستينكتى تۇر­دە قول جەتكىزگەن سوڭ, ول سوعان ارقا سۇيەيدى دە «ۋايىم-قايعىسىز» ءوسىپ-ونە بەرەدى. ال ونىڭ سونداعى سۇيەنىشى نە دەيسىزدەر عوي. سەكسەۋىل مەن جۇزگەن. ول وسىلارمەن ء«تىل تابىسىپ», وزىنە قاجەتتى سۋ, باسقا دا ءنارلى دۇنيەلەردى سولاردىڭ بويىنان تارتىپ الادى دا وتىرادى.

– تۇسىنىكتى. ەندى مىنانى ايتىڭىز­شى. سۇڭعىلانى قاي ۋاقىتتا جيناپ, دايىندايسىزدار؟ ءسىزدىڭ تسەحتاعى جۇمىس ىرعاعىنىڭ توقتاماۋى ءۇشىن جاز­دىڭ سوڭى مەن كۇز, قىس ماۋسىمدارىنا قانشا كيلوگرامم نەمەسە تسەنتنەر تامىر قاجەت؟

– تسيستانحەگە جورىق ادەتتە كوك­تەم­دە, ياعني ءساۋىردىڭ ورتاسىندا, ول گۇلدەپ جاتقان كەزدەگى 10-15 كۇن ىشىندە جۇرگىزىلەدى. سەكسەۋىل تو­عاي­­لارى اراسىنداعى قۇم­­نان قازىپ اكەلىپ تاپسىراتىندار­ – اۋىل ادامدارى. ولاردان ساتىپ الىنعان شي­كىزاتتىڭ ارتىق-كەمى كەسى­لىپ-جونىلىپ وڭدەۋدەن وتكەننەن كەيىن مىنا اۋلاداعى اك توسەلگەن اشىق الاڭعا جايمالانىپ قويىلادى. اك شىبىن-شىر­كەي مەن قۇرت-قۇمىرسقا جولاماس ءۇشىن قاجەت. سودان سوڭ وسىندا تا­مىر­لاردى تازالاپ جۋىپ, كەپتىرۋ جۇر­گىزىلەدى. وسى تەرمووڭدەۋدىڭ ءبارى اتقارىلىپ بولعاندا, شيكىزاتتىڭ سال­ماعى مەن كولەمى ايتارلىقتاي ازايادى. ەگەر مەن ورتا ەسەپپەن ءبىر ماۋسىمدا 4,5 توننا سۇڭعىلا جينايتىن بولسام, سودان «قۇرعاتىلعان قالىپتا» ول شامامەن 700-800 كيلوگرامعا ازايادى. سودان قالعانى ماعان جەتكىلىكتى.

اڭگىمە اياقتالۋعا جاقىنداپ كەلە جات­تى. سول كەزدە ءبىز سەرعازىدان تا­عى دا ەكى نارسەنى سۇراپ قالۋعا بەل بايلادىق. ونىڭ ءبىرىنشىسى كەيىپكە­رى­مىزدىڭ سۇڭعىلا ماسەلەسىمەن ەلىمىزدە وزى­نەن باسقا اينالىسىپ جاتقان جەكە ۇجىم نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ور­تالىعى بار ما دەگەن ساۋال ەدى. ال ەكىن­شىسى كاسىپكەردىڭ قولعا العان بۇل ىسى­نە قاتىستى شەشىمىن كۇتكەن قانداي پروب­لەمالاردىڭ الدا تۇرعاندىعى بو­لاتىن. العاشقى سۇراققا بايلانىستى سەرعازى ەلورداداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت عالىم­دارىنىڭ سۇڭعىلادان ەكستراكت الۋ جونىندەگى ويلارىن, ونىڭ قىزىق تالپىنىس ەكەنىن ايتتى. ول يدەيا بويىنشا ءبىر توننا شيكىزاتتان ءبىر كيلوگرامم سىعىندى ءسول ءوندىرىلۋى ءتيىس. مۇنى باسقا رەاگەنتتەرمەن بايىتىپ, شاعىن شولمەكتەرمەن شىعارعان كەزدە ءونىمنىڭ ەلىمىز وڭىرلەرىندەگى تاسىمالداۋ شىعىنى ازايىپ, رەسپۋبليكامىزعا وتە تەز تارالار ەدى دەيدى كاسىپكەر. سون­داي-اق ول ءبىزدى استاناداعى مەديتسينا اكادەمياسى عالىمدارىنىڭ دا تسيس­تانحە تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق تانى­تىپ وتىرعانىنان حاباردار ەتە كەت­تى. ولاردىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا سۇڭ­عىلا انتيوكسيدتىك جانە سەرگەكتىك بەرۋ كورسەتكىشتەرى جونىنەن كوك شايدان 10 ەسە ارتىق بولىپ شىعىپتى.

«ال ەندى شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەگە كەل­سەك, –دەدى سەرعازى. – مەملەكەت تارا­پىنان 1-دەن 5 تونناعا دەيىنگى ونىمگە قوسىمشا سالىقسىز كۆوتا بولسا...». سودان كەيىن تاعى ءبىر اڭگىمە ايت­تى. الداعى ارمانى مۇنداعى سۇڭ­عىلا وسىمدىگىنەن باسقا قۇمداعى جان­تاق, ميا, دۇزگەندى دە فارماتسەۆت كو­زىمەن قاراپ, زەرتتەپ, دارۋمەندى زات الۋ ەكەن. ءون بويى تولعان يدەيا. ءىسى­نىڭ ءبارى ىزدەنىس. قيالى قىزىق. وي­لاي كەلە: «ەل ىشىندەگىلەر سەرعازى سەكىل­دى يننوۆاتسيا يەسىنە ەلىكتەسىن. ال جاز­عانىمىز جىگىتىمىزگە جارناما بولسىن», – دەپ وسى دۇنيەنى تۋدىردىق.

جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان»

جامبىل وبلىسى,

مويىنقۇم اۋدانى