ونەردى سەرىك ەتكەندەردىڭ ىشىندەگى وركەشتىسى سال ءبىرجاننىڭ ءومىرى ارقىلى ءان مەن انشىلىك تاعدىردىڭ عاقلياسىن شەرتكەن جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ «اداسقاق» پوۆەسى وتىز جىلدان كەيىن دراما تىلىمەن سويلەدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى ۇسىنعان «اداسقاقتىڭ» ساحنالىق نۇسقاسىن جاساپ, ىقشامداعان بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, مادەنيەتتانۋشى ءاليا بوپەجانوۆا بولسا, قاتپارى قالىڭ, استارى مول كۇردەلى شىعارمانىڭ باس-اياعىن قامتىپ, رەجيسسۋرا تىلىمەن تاپسىرلەگەن اۋباكىر راحيموۆ. ىلگەرىرەكتە ا.سۇلەيمەنوۆتىڭ ء«تورت تاقتا – جايناماز», «قىزداي جەسىر – شتات قىسقارتۋ», «جەتىنشى پالاتا», «كەك» سەكىلدى فيلوسوفيالىق ءمانى تەرەڭ پەسالارىن ساحنالاعان ءا.راحيموۆ «اداسقاقپەن» وتىز جىلدان بەرى «اۋىرماسا» ءدال وسىنداي كەڭ اۋقىمداعى دانالىقتى مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ, ديناميكالى دراماعا اينالدىرا الۋى ەكىتالاي ەدى. اسقار شىعارماشىلىعىنداعى ەشكىمگە ۇقسامايتىن ءتىل, وي, ستيل ەرەكشەلىگىمەن ەرتەرەك تانىسقان شەبەرگە عانا باعىناتىن كەسەكتىك بۇل.
سپەكتاكلدىڭ ينستسەنيروۆكاسىن جاساعان ءا.بوپەجانوۆا شىعارمانىڭ وزەگىن ساقتاي وتىرىپ, ءبىرجان ءومىر سۇرگەن كەزەڭگە ءتان احۋالدى, اقان – ءبىرجان – اباي تىزبەگىن كوتەرەتىن ەڭ ماڭىزدى ديالوگ-دىڭگەكتى دۇرىس ىرىكتەي العانى تۋىندىنىڭ تولىق, ءبىرتۇتاس ساحنالىق شىعارما بولۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن. سپەكتاكلدىڭ ماڭگى قوزعاۋشى كۇشى ماحاببات پا – بار جانە ول قانداي ماحاببات دەسەڭىزشى, اسپانداعى ايعا, ابايدىڭ اينامكوزىنە ازۋىن بىلەگەن ەسسىز الدە ەسىرىك سەزىم. ەلىنىڭ ءسوزىن سويلەپ, ەركەسىنە اينالعان انشىلەر ءوز كەزەڭىنىڭ باي-مانابىنىڭ قولجاۋلىعى بولدى ما – بولعان. بارماق باستى, كوز قىستى جەمقورلىق پا – دەرتتىڭ تامىرىن سول زاماننىڭ توپىراعىنان دا تاۋىپ الاسىز. جالپاقشەشەي, جاعىمپازدىق شە – جايلاپ العان. جاداعاي, جابى انشىلەرىڭىز بە – ولار بۇگىن ءونىپ شىققان جوق, ولەرمەندەر ءبىرجان مەن اقاننىڭ ءوزىن دە جابىقتىرعان. وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى كورەرمەنگە عاجاپ تانىس وقيعالار. ءبىرجان – ءاپىش, ءبىرجان – اباي, ءبىرجان – اقان, ءبىرجان – پاڭ نۇرماعامبەت, ءتىپتى ءبىرجان – ءتاشمات اراسىندا ءوربيتىن ديالوگ-سپەكتاكلدە ءبىز ىزدەگەن وزەكتىلىك كەزەك-كەزەك كورىنىس تاۋىپ جاتتى.
سپەكتاكل ءوڭ مەن ءتۇس اراسىندا, ەكى الەمنىڭ ورتاسىنداعى كەڭىستىكتە وتەدى. الدەقاشان و دۇنيەلىك بولعان جاقىندارىنىڭ ءبارى – وبەكتەپ, جانىنان شىقپايتىن جان جارى ءاپىش, جانبوتانىڭ قىساستىعى, پاڭ نۇرماعامبەتتىڭ نىعىمەتىنە بولەنگەن كۇندەر, ابايمەن كەزدەسۋى, اقانمەن قاۋىشۋى – كەنەت ءبىرجاننىڭ جادىندا قايتا جاڭعىرادى. ءولىم الدىنداعى الاڭ-ەلەڭ دۇنيە. كۇنالارى كوز الدىنا كەلىپ جاتىر. ار ازابى ءتان ازابىنان اۋىر. ۇيات ادامدى ءومىر بويى قۋالايدى, مىنە, ءبىرجاندى دا اقىرى ۋىسىنا ءتۇسىرىپ, ولەتىن ساتىندە بەتىنە شىجعىرىپ باسىپ جاتىر. ءبىرجاننىڭ ەكى اياعى مەن ەكى قولى تاقتايعا تارس تاڭۋلى, بايلاۋلى ءجىپتى شەشكىسى كەلىپ بۇلقىنادى. اعاش تاقتاي بولعانىمەن, رەجيسسەردىڭ پايىمىندا, بۇل – ار تاقتايى. ءبىرجاننىڭ ءجانتاسىلىم ەتەر الدىنداعى جارتى ساعاتتىق, بالكىم جارتى مينوتتىك جان قينالىسىن ءا.راحيموۆ ءبىر جارىم ساعاتتىق دراماعا قۇرعان. رەجيسسەر ءبىرجاننىڭ اجال الدىنداعى ارىلۋىن, ارىمەن, انىمەن ارىزداسۋىن تۇتاس دراماعا اينالدىراردا, ءار شتريحتى, ءار دەتالدى مەيلىنشە ويلاستىرعان. قارا كيىنگەن قاراقشىلاردىڭ كوزىنە ازىرەيىل بولىپ كورىنىپ, قايتا-قايتا ساباپ كەتەتىن تۇسى – وسقىلاپ جاتقان ءبىرجاننىڭ ءوز كۇنالارى.
فانيمەن قوشتاسىپ جاتقانداعى قاس-قاعىم ساتتە كۇنادان ارىلۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى, جالعىز جولى قازاقتىڭ سالتىندا باعزى زاماننان «باقۇلداسۋ» اتالعانى ايان. نەگىزگى قاقتىعىس – ءبىرجان مەن اباي, سوڭىرا ءبىرجان مەن اقان اراسىندا ورىستەپ, ءبىرى ماحاببات, ار يدەياسىن, ءبىرى ءان, ونەر يدەياسىن ءتۇرلى قايشىلىقتا قاۋزاعانىمەن, بۇلاردى ورتاق لينياعا بىرىكتىرىپ تۇرعان وسى باقۇلداسۋ.
ءبىرجان سەكىلدى كۇردەلى ءارى تەرەڭ, قازاق مۋزىكا الەمىنە ەرەكشە اسەر ەتكەن قۋاتتى قۇبىلىسقا «اداسقاقپەن» ەسكەرتكىش سوققان اسقار سۇلەيمەنوۆ ونىڭ قاراپايىم قالىپقا, جالپاق ۇعىمعا سىيا قويمايتىن جۇمباعىن شەشۋدى دىتتەگەنىن وسى سپەكتاكل انىق اڭداتادى. ايەلدىڭ نامىسىنان ءاننىڭ قۇدىرەتىن, ءانشىنىڭ التىن باسىن بيىك قويعان ابايدىڭ الدىنداعى وكىنىش ولىمنەن دە كۇشتى بولىپ ورتەپ بارادى قازىر. ابايمەن جاۋاپتاسۋى – ورتەگەن ارىمەن جاۋاپتاسۋى.
ال اقانمەن كەزدەسۋى شيىرشىق اتقان شارپىسۋعا تولى. «مەن عاشىقتىقتى ماشىق قىلعان سەن ەمەس. كوڭىلىم قۇلاماسا, بارمايمىن دا, المايمىن. ۇزدىگە قالسام, كەر دومبىرا ازىرگە دۇمىمەن ءتۇسىپ جارىلعان جوق. بىراق جادىڭدا جەلىمدەپ ساقتا: مەنىڭ ءبىر ءانىم ماتاپ بەرگەن قىرىق توعىز» دەيدى اقان. ء«ان مال ما سوندا؟» دەيدى ءبىرجان. ء«ان – زار. زار ءھام ءمىناجات. ال مال ما, جوق پا, ونى وزىڭنەن سۇرا». اقان ۇستازىنا زور ايىپ تاعىپ تۇر. ء«اندى كوڭىلدەستىڭ قالىڭمالى سياقتى پايدالاناسىڭ, ال مەن ءۇشىن زار جانە ءمىناجات» دەپ تۇر. اقان ءۇشىن ءان دەگەن – ماحابباتقا, ادالدىققا دەگەن ءمىناجات. ءان قۇدىرەتى دەگەن بار. ول – اردىڭ ءۇنى. اقان بىرجانعا «سەن جۇمسالدىڭ» دەيدى. «سەن ءانىڭدى, ونەرىڭدى, اتاعىڭدى مالعا ساتتىڭ». ونەردى دۇنيە-مالدىڭ جولىنا جۇمسادىڭ دەپ كىنا تاعىپ تۇر. ال ونەر جۇمسالماۋى كەرەك. ازدى-كوپتى عۇمىرىندا جالعان ومىردەن ءمان ىزدەگەن رۋحى بيىك ءبىرجاننىڭ ءجانتاسىلىم الدىنداعى شىندىعى شوشىندىرمايدى, كەرىسىنشە, سۇيسىندىرەدى. بۇل ءۇشىن ءبىرجاندى ەش جازعىرا المايسىڭ. سەبەبى ارتىنا ولمەيتىن, ومىرشەڭ ءان قالدىرىپ كەتكەن ءبىرجاننىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ شارتتى زاڭدىلىقتارىنا مويىنسۇنباي, تىرشىلىكتىڭ ءمانىن ونەردىڭ بيىگىنەن تابۋ ءۇشىن بارىنەن بەزىنىپ, رۋحاني ارپالىسپەن عۇمىر كەشكەنى ونسىز دا كوپشىلىككە بۇرىننان بەلگىلى شىندىق ەمەس پە؟ ءبىرجاننىڭ مىنەزىندەگى ەڭ ماڭىزدى قاسيەتى – ءوزىن-ءوزى تۇسىنبەي, ادىلدىك تاپپاي, قورشاعان ورتاسىنان قورعان, تىرەك تابا الماي, بارىنەن بەتى قايتىپ, وكىنىپ, الاسۇرۋ, سوعان سايكەس كەيىپكەرىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن اشاتىن ارەكەت, شتريحتار تاۋىپ, قۇبىلتۋعا جانىن سالعانىنا قاراپ ءبىرجان – بەكجان تۇرىستىڭ رولگە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن كەلگەنىن بايقاتادى. بۇكىل سپەكتاكلدىڭ جۇگى ءبىر وزىنە كوبىرەك تۇسەتىن ءبىرجاننىڭ كەسەك بەينەسى بەكجاندى يا «بار», يا «جوق» جاسايتىن, كورەرمەننىڭ الدىندا كۇردەلى سىناقتان وتكىزەتىن جاۋاپكەرشىلىگى مول ءرول بولاتىنى ايان ەدى. اكتەرلىك تالانتى, مۋزىكالىق قارىمى سىنالاتىن تۇس وسى. اكتەرلىك ىشكى قۋاتى مول ب.تۇرىس ءبىرجاننىڭ بويىن كەرنەگەن ىزانى, ويىن بۇكپەي ايتاتىن تىكمىنەزدىلىگىن, ءانشىنىڭ ءىشىن ورتەپ بارا جاتقان كۇيىنىشىن, رۋحاني كۇيزەلىسىن ءبىر بوياۋمەن ەمەس, جان-جاقتى شەبەرلىكپەن اشىپ كورسەتتى.
قويىلىمنىڭ مازمۇنىن اشۋعا قىزمەت ەتىپ تۇرعان دەكوراتسيانى قۇرۋداعى سۋرەتشى مۇرات ساپاروۆتىڭ ەڭبەگىن دە اتاپ ءوتۋ ورىندى. قارا كولەڭكە ساحناداعى قارا كيىمدى قاراقشىلاردىڭ گوتيكالىق اسەر بەرۋى, ءلايلىم-شىراقتىڭ حور قىزدارىنىڭ اراسىنان تابىلۋى, قايتا-قايتا قاقپاقىلعا تۇسەتىن قاڭباق سەكىلدى دوڭگەلەك شار – سپەكتاكلدىڭ ۇتىمدى وي-تۇجىرىمى. شار – دۇنيە-قاڭباق. قاڭباقتىڭ وبرازى. ال قاڭباق – حالىقتىڭ وبرازى. ولار وسى قاڭباقتىڭ ىشىندە وتىر. جەل ايداسا دومالاپ جۇرە بەرەدى. اباي مەن ءبىرجاننىڭ, ءبىرجان مەن اقاننىڭ ديالوگىندا ولار ءبىر-بىرىنە بار ەكپىنىمەن قاڭباق دومالاتادى. وسىنداي ۇلى ادامداردىڭ ەرەگەسىندە حالىق قاڭباقشا دومالاپ, قاي جاعىنا جىعىلارىن بىلمەيدى. ەكى ۇلى ادام ەگەستى مە, ورتاسىندا حالىق توپالاڭ بولادى. تەگەۋرىندى رەجيسسەرلىك تىڭ شەشىم. رەجيسسەر حالىقتى ەكى ۇلىنىڭ ديالوگىنىڭ ىشىنە تاستادى دا, وتارشىلدىق يدەولوگياداعى قازاقتىڭ ءحالىنىڭ قانداي بولاتىنىن قاپىسىز كورسەتتى. تىكەنەك شاردىڭ ىشىندەگى حالىق قىزىل الا قانعا بويالعان. حالىق قانسىراپ توردا وتىر, ال ءانشىسى باي-بايشىكەشتىڭ شاشباۋىن كوتەرىپ, ءانىن ايتىپ, اڭگىمەسىن قىزدىرىپ ءجۇر. تريۋمف سۇراق وسى – ال حالىقتى كىم ويلايدى؟ باي-بايشىكەش پە, الدە حالىقپەن اراداعى دەلدال پاڭ نۇرماعامبەتتەر مە؟ رەجيسسەر ءا.راحيموۆتىڭ كورەرمەندى وسى سۇراقتىڭ توڭىرەگىندە ويلاندىرعىسى كەلگەن ماقساتىن باتىل قادام دەپ باعالاۋعا ابدەن تۇرارلىق.
ءبىرجاننىڭ سوڭىنا قالدىرعان مۋزىكالىق مول مۇراسىنىڭ قاي-قايسىسى دا ساحنادا شىرقالۋعا سۇرانىپ تۇراتىنىنا قاراماستان, زامانىنىڭ ادىلەتسىزدىگىنە, زورلىق-زومبىلىعىنا كۇيىنە وتىرىپ شىعارعان تراگەدياعا تولى ءبىر عانا «تەمىرتاستىڭ» تاڭدالىپ, لەيتموتيۆ رەتىندە الىنۋى سپەكتاكلدىڭ سالماعىن ارتتىرا تۇسكەن. بۇل – ءبىرجاننىڭ جانايقايى. «تەمىرتاس» – جالپى, «اداسقاق» قويىلىمىنىڭ تەمىرقازىعى, ج ۇلىن-جۇرەگى. ارادا ەندى ءجۇز, مىڭ جىل وتسە دە, ءار زاماننىڭ ءوز ءبىرجانى بولاتىنىنا, ونىڭ زارى بىردە ۋ, بىردە ءدارى بولىپ, وسى وقيعالاردىڭ تاپ وسىلاي قايتالانا بەرەتىنىنە مىناۋ «تەمىرتاس» كۋا بولا بەرمەك...
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى