سەگىزىنشى ناۋرىزداعى سىيلىق (ەسسە)

جالپى, بۇل ءوزى, رەسمي تۇردە اسكەري مەرەكە بولعانىمەن, بەيرەسمي سالتىمىزدا «ەركەكتەر كۇ­نى» دەگەندەي بۇقارالىق سيپاتقا يە-تۇعىن. سول سەبەپتى بالا كەزى­مىز­دە بىزبەن بىرگە وقيتىن قىزدار اقشا جيناپ, اۋىلداعى جالعىز دۇكەننەن ۇلدارعا ارناپ سىيلىق الىپ, سالتاناتتى تۇردە تاپسىرۋشى ەدى.

ال 8 ناۋرىز, قىز-كە­لىن­شەكتەر مەرەكەسى جاقىنداپ قالعاندا ءبىز دە وزىمىزگە ءبىر تىقىر­دىڭ تايانىپ قالعانىن سەزىپ, الدىن الا دايىندالا باستايتىنبىز.

ءالى ەسىمدە...

بىردە ناقتىراق ايتسام, 6 ناۋ­رىز كۇنى سىنىپتاس بالالار جيناعان اقشانى الىپ, قۇرالبەك دوسىم ەكەۋمىز سالىپ ۇرىپ اۋىل­­داعى «امبەباپ» دۇكەنگە جە­تىپ كەلدىك. مۇندا, ارينە ادام تاڭعالاتىنداي ەشتەڭە جوق. الگى سىنىپتاس قىزدار 23 اقپان كۇنى وزىمىزگە سىيلاعان ءداسورامال, قا­لام, وشىرگىش سياقتى ۇساق-تۇيەك­تەن باسقا كادەگە جارايتىن نارسە كوز­گە شالىنبايدى.

سودان «ەندى قايتتىك؟..» دە­گەن­­دەي ءبىر-بىرىمىزگە قاراپ يىعى­مىزدى قۋشيتتىق.

كەنەت قۇرالبەك ءبىر توسىن ۇسى­نىس جاسادى.

– مونتايعا بارساق قايتەدى! قىز­دارعا لايىق سىيلىقتى ول جاقتان وپ-وڭاي تابۋعا بولادى.

مۇنى ەستىگەندە مەنىڭ كوزىم با­قىرايىپ كەتتى. سەبەبى مونتاي – ءبىزدىڭ اقجاردان جيىرما-جيىرما بەس شاقىرىمداي قاشىقتا جاتقان ۇلكەن اۋىل. كەڭشار ورتالىعى. ءارى تەمىر جول بەكەتى. ول جەردەگى دۇ­كەندەردەن ىزدەگەن زاتىڭدى تاۋىپ الاتىنىڭ دا راس. بىراق ەكى ورتادا كولىك وتە از جۇرەدى. ءتىپتى ىلۋدە بىرەۋ عانا شىعادى. سەبەبى ءبىزدىڭ اۋىل باسقا كەڭشارعا قا­رايدى.

دەگەنمەن, تاۋەكەلگە بەل بۋىپ قۇرال­بەك ەكەۋمىز جول شە­تىن­دە كولىك كۇتىپ تۇرمىز. باعى­مىز­­عا قاراي, ءتۇس الەتىندە ارتىن­دا تىر­كەمەسى بار ءبىر تراكتور قاڭ­عالاقتاپ كەلە قالدى. ەكەۋ­مىز جارىسا قول كوتەرىپ ەك, توقتايتۇعىن ءتۇرى جوق, تاستاق جول­مەن سال­دىرلاپ-گۇلدىرلەپ ءوتىپ بارادى. سوندان سوڭ ارت جاعىنان جۇگى­رىپ بارىپ, تىركەمەسىنە جارماسا كەتتىك.

شىركىن, شالقار دالا! شو­لەيت ادىر!.. سەنىڭ كوكتەمدەگى سۇ­لۋ­­لىعىڭدى سوزبەن ايتىپ جەت­كىزە قوياتىناي ءتىل قايدا-ا بىز­دە... سەلكىلدەگەن تىركەمەنىڭ ۇستىن­دە شوقيىپ وتىرىپ اينالاعا قى­زىقتاپ قاراي بەرەمىز, قاراي بەرەمىز.

اسپانى اشىق, كوكجيەگى كەڭ,­ بەل-بەلەستەرى كوپ شولەيت دالا­نىڭ كوكتەمگى تىنىسى عاجاپ-اۋ, عاجاپ!..

* * *

ول كەزدە مونتايدىڭ ورتا­لىق كوشەلەرىندە تۇپ-تۋرا قالا­داعىداي قاز-قاتار تىزىلگەن بىرنەشە دۇكەن بولۋشى ەدى. ءا دەگەندە-اق ماڭدايشاسىنا «كۋلتتوۆارى» دەپ جازىلعان ەسىكتى بىردەن تاۋىپ, كىرىپ باردىق.

و-و, شىركىن, مۇندا نە جوق دەي­سىز؟! سورە تولى ويىنشىق. كوز قىزىق­تىراتىن زاتتار. بارابان, گورن, شاحمات تاقتاسى, تەننيس راكەتكالارى...

قۇرالبەك ەكەۋمىز ارقايسىسىن ءبىر ۇستاپ كورەمىز دە, ەرنىمىزدى جى­بىرلاتىپ, ەسەپتەي باستايمىز. قالتامىزداعى اقشا جەتە مە, جەتپەي مە؟ بۇل ارينە, ءبىرىنشى ماسەلە.

ۋھ, اقىرى, سىنىپتاعى قىزدار­عا ءبىر-ءبىر بلوكنوت, اينا, تاراق الىپ, «سىنىپ بيۋدجەتىن» تولىق جاراتىپ بىتتىك.

كەنەت مەنىڭ نازارىم ورتاڭعى سورەدە تۇرعان ءبىر كىتاپقا تۇسە كەتتى. مۇقاباسىنا ءدال ءبىزدىڭ مەك­تەپ­تەگىدەي قارا تاقتانىڭ سۋرەتى سالىنىپتى. جانە وعان: «مەنىڭ اتىم قوجا» دەپ جازعان ءبىر بالا بىزگە ك ۇلىمسىرەپ قاراپ تۇر. كوزىمە بىردەن جىلىۇشىرادى.

– اپاي, اناۋ قانداي كىتاپ؟ – دەدىم ساتۋشىعا قاراپ.

دۇكەنشى ايەل ارت جاعىنداعى سو­رەگە قاراي بۇرىلىپ:

– ءا-ءا, مىناۋ ما؟! بۇل وتە قى­زىق كىتاپ, – دەدى.

– كورسەتىڭىزشى!

شىنىمدى ايتسام, بۇل ءسوزدىڭ اۋزى­منان قالاي شىعىپ كەتكەنىن ءوزىم دە بىلمەيمىن. قۇرالبەك ماعان جالت قارادى. ونىڭ كوزىنەن: ء«بىز بارلىق اقشامىزدى جاراتىپ قوي­دىق قوي!» دەگەن ءسوزدى وقىدىم.

بىراق ءدال قازىر مەنىڭ قالتام­نىڭ تۇبىندە ءتورت بۇكتەلگەن بەس سومدىق قاعاز اقشا جاتقان بولاتىن. الايدا وعان قىزدارعا سىي­لىق الا قويايىن دەگەن وي باسىما مۇلدە كىرىپ شىققان ەمەس. ويتكەنى ومىردە اركىمنىڭ-اق ءوز ارمانى مەن سوعان قاراي ويلاستىراتىن ىشكى ەسەبى جانە قورى بولادى ەمەس پە.

– ماعان بىرەۋىن... جو-جوق, ەكەۋىن بەرىڭىز, – دەدىم ساتۋشىعا الگى بەس سومدىقتى ۇسىنا بەرىپ.

ەكەۋ دەگەن سەبەبىم, سونشا جەر­­دەن بىرگە ساپارلاس بولىپ كەل­­­گەن قۇرالبەك دوسىمنىڭ دا كو­­ڭى­لىن قيماي, سىيلىق جاساعىم كەلگەنى عوي. نەسى بار, سەگىزىنشى ناۋرىز قىزداردىڭ مەرەكەسى بولسا, بولا بەرسىن. وعان ءالى ەكى كۇن بار. ءارى قىزداردىڭ مەرەكەسى قار­ساڭىندا ۇل بالالارعا سىيلىق جا­ساۋعا بولمايدى دەگەن زاڭ جوق.

ساتۋشى مەنىڭ اقشامدى الىپ, ەندى قانشا قايتارۋى كەرەك ەكەنىن شوتقا سالىپ, ەسەپتەي باستاعاندا كەنەت قۇرالبەكتىڭ اياقاستىنان توسىن مىنەز كورسەتىپ:

– وسى اقشانىڭ بارىنە بەرە سا­لىڭىز, – دەمەسى بار ما.

ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. ءجاي ايتسا, ءبىر ءسارى, كوزىنەن ۇشقىن جىلت ەتە ءتۇستى. الدەنەگە تاۋەكەل ەتىپ, وزىن­شە ءبىر مىرزالىق جاساماققا بەل بۋعان سەكىلدى.

* * *

مىنە, ەكەۋمىز «كۋلتتوۆاردان» العان دۇنيە-مۇلكىمىزدى كوتەرىپ, جول شەتىندە اقجارعا قاراي باراتىن كولىك كۇتىپ تۇرمىز. اۋىل شەتى بولعاندىقتان, اينالادا ەشكىم جوق. الگىندەگى قىزىق كىتاپتىڭ ال­عاشقى بەتىن اشىپ, ۇڭىلە باس­تادىم. «وللاھي, ماقتانعانىم ەمەس, دوستارىم, شىندىقتى ايتىپ وتىر­مىن – اتتەڭ جازۋشى بولسام دەگەن ارمان مەنىڭ كوكەيىمە ەر­تە ۇيالادى» دەگەن ادەپكى اشىق-جار­قىن سويلەمدەرىنىڭ وزىنەن-اق بۇل دۇنيەنىڭ وتە تارتىمدى, شىنشىل ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنىپ تۇر.

بىراق وسى, باقانداي جەتپىس ءبىر تيىن تۇراتىن كىتاپتىڭ بىردەن بە­سەۋىن ساتىپ الۋعا ءماجبۇر ەتكەن قۇ­رالبەككە ىشتەي رەنجۋلىمىن. ونىڭ ءبارىن قايتپەكپىز ەندى؟.. بىرەۋى – ماعان, ەكىنشىسى – ساعان. سونىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر ەمەس پە.

قۇرالبەكتە ءۇن جوق. جولعا قا­راپ, ويلانىپ قالىپتى. اقىرى ول دا «مەنىڭ اتىم قوجانىڭ» اۋەلگى بەتىن اشتى.

سول سول-اق ەكەن, كىتاپتان باس كوتەر­مەي, جابىستى دا قالدى. تەك اندا-ساندا كەلەسى بەتكە كوش­كەنىن ءبىلدىرىپ, سىتىر ەتە قالعان پا­راقتىڭ دىبىسى ەستىلەدى.

كۇن باتۋعا تاياپ قالعاندا مۇر­جا­سىنان قويۋ ءتۇتىنى بۇرقىراپ مون­تاي جاقتان ماناعى ءوزىمىز جار­ماسىپ كەلگەن تىركەمەلى تراكتور شىعىپ كەلە جاتتى.

* * *

ەرتەڭىنە, ياعني 7 ناۋرىز كۇنى ءبىز كەشەگى سىيلىقتارىمىزدى مەك­تەپكە الىپ كەلدىك. قىزدار دا, ۇل­دار دا قۇرالبەك ەكەۋمىزگە قاراپ جى­مىڭداپ, بۇگىن ادەتتەگىدەن وز­گە­شە ءبىر جاڭالىق بولاتىنىن ءبىلىپ ءجۇر.

ۋھ! سوڭعى ساباق تا اياقتالدى-اۋ ءبىر كەزدە. اعاي سىنىپتان شىعا سالىسىمەن قۇرالبەك ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, ءبارىمىزدىڭ ءبىر ساتكە بوگەلە تۇرۋىمىزدى ءوتىندى.

سونسوڭ مونتايدان اكەلگەن سىيلىقتارىمىزدى سالعان ءبوز قالتانى كوتەرىپ, تاقتانىڭ الدىنا شىعىپ:

– قىزدار, – دەدى سالتاناتتى تۇردە. – ەرتەڭ سەندەردىڭ مە­رە­كەلەرىڭ. بۇل ءبىز ءۇشىن زور قۋا­نىش. سوندىقتان سەندەردى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز. وقۋ­دا وزات, مەكتەپتە ءتارتىپتى بو­لۋلا­رىڭا ارقاشان تىلەكتەسپىز. ەندى... مى­ناۋ... ۇلداردىڭ وزدەرىڭە ار­نا­عان ازىن-اۋلاق سىيلىعىن قا­بىل الىڭ­دار!

پاھ, شىركىن! ءسوز-اق! شىن ايتام. ءدال مۇنداي ۇلكەن مەرەكەدە ءوز باسىم ءبۇيتىپ سويلەي الماس ەدىم. ويتكەنى كوزدەرى جاۋدىرەپ قاراپ وتىرعان قىزداردان ۇيالامىن. ولار بۇگىن ءماز بولىپ قۋانىپ وتىر­­عانىمەن, ەرتەڭ مازاقتاپ, سىر­تىڭنان ك ۇلىپ ءجۇرۋى مۇمكىن.

ال ەندى سىيلىقتاردى تاراتىپ بىتتىك-اۋ دەگەندە قۇرالبەك ءبوز قالتانىڭ تۇبىنەن كەشەگى ءوزى­مىز ساتىپ العان بەس كىتاپتىڭ تور­­تەۋىن الىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنە قوي­دى. بالالار موينىن سوزىپ, بۇل قانداي كىتاپ دەپ ءۇڭىلىپ قاراپ جاتىر. مۇقاباداعى قارا بالانىڭ سۋ­رەت­ىن كورىپ, تاڭعالىپ, باستارىن شاي­قايدى.

«بۇ كىم-اي؟! قوجاسى نەسى تا­عى؟..» دەيتىن سياقتى.

مىنە, وسى ساتتە قۇرالبەك تا­­عى دا تاپقىرلىق تانىتىپ, سى­نىپ­­تاعى قىزدارعا دا, ۇلدارعا دا وي سالاتىنداي ءبىر قىزىق ءسوز ايت­تى.

– ءبىزدىڭ ەڭ باستى مىندەتىمىز – جاقسى وقۋ. بىراق سونى... وكىنىشكە قاراي, بارلىعىمىز بىردەي تۇسىنە بەرمەيمىز. تەك ارامىزداعى ءبىر-ەكى وقۋشى عانا كىل ۇزدىك وقيدى. ولار – گۇلايىم, باعيلا, تاتتىقىز جانە سىرعا. سوندىقتان دا ءبىز ولارعا بۇگىن ەرەكشە سىيلىق جاساماقپىز. ول مىنە, مىنا كىتاپ! وتە قىزىق. مەن ءوزىم تۇنىمەن باس الماي وقىپ شىق­تىم!

ءسويتتى دە, ول الگى اتى اتالعان قىز­دارعا كىتاپتى ءوز قولىمەن اپارىپ تاپسىردى.

ۇلدار تۇگەل قۇرالبەككە ريزا بولىپ, دۋ قول شاپالاقتاپ جاتىر. اسىرەسە مىنانداي ەرەكشە سىي­لىققا يە بولعان قىزداردىڭ ءجۇ­زى قۋانىشتان بال-بۇل جايناپ, كوز­دەرى ۇشقىن اتۋدا.

«ا-ا, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن ەندى ءتۇسىندىم!» دەگەندەي مەن دە با­سىمدى شايقاپ, تاڭعالىپ تۇر­مىن.

وسىدان سوڭ كەشەگى بەس سومىم­نىڭ تەكتەن-تەككە كەتپەگەنىنە كو­زىم جەتىپ, ىشتەي مارقايىپ تا قال­عان سياقتىمىن.

* * *

بىراق سول كۇننىڭ ەرتەڭىنە مە­نىڭ باسىما كۇتپەگەن جەردەن ءبىر قا­را بۇلت ۇيىرىلە كەتتى.

وزدەرىڭىزگە جاقسى ءمالىم, 8 ناۋ­­رىز جىلدا دەمالىس كۇنى بولىپ جاريالانادى ەمەس پە. بۇل كەز­دە وڭتۇستىكتە كۇن جىلىنىپ, قار ەرىپ, كوك ءشوپ ەداۋىر بوي كوتە­رىپ قالادى.

سوندىقتان مۇنداي كۇندەرى ءبىز اۋىل شەتىندەگى جاسىل الاڭدا ار­مان­سىز دوپ تەۋىپ, فۋتبول وينا­عاندى ۇناتامىز.

كەشكە جاقىن سىلەم قاتىپ, ۇي­گە ارەڭ كەلسەم, وزىمنەن كەيىنگى ءۇش قا­رىنداسىم ەسىك الدىندا ءۇرپيىپ, ما­عان ۇرەيلەنە قاراپ:

– ساعان اجەم ۇرسىپ جاتىر, – دەيدى اقىرىن عانا قۇلاعىما سى­بىرلاپ.

– نە بولدى؟

– بىلمەيمىز, – ولار ءبىر-بىرىنە قا­راپ, باستارىن شايقايدى, – قات­تى اشۋلى...

اياعىمدى ەپپەن باسىپ, ىشكە كىردىم.

– بۇ كىم-ءاي؟! – دەگەن اجەمنىڭ داۋسى كوپ كۇتتىرگەن جوق.

– مەن, اجە, – دەدىم وزىمە ءوزىم سەنىم­سىزدەۋ ءۇن قاتىپ.

– ءا-ءا! سەن بولساڭ, ەندەشە, بەرى كەل!

بىرەۋ قولىمنان تارتىپ سۇيرە­گەندەي, اجەم وتىرعان بولمەگە ازەر­ كىر­دىم.

– ءاي, سەن قارشاداي بولىپ, ادام­داردى جىك-جىككە ءبولىپ, الالاۋ دەگەن بالەنى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىڭ؟!

قاق توبەدەن ءتونىپ كەلىپ, شاڭق ەتە قالعان بۇركىتتى ەندى عانا باي­قا­عان بايعۇس كوجەكتەي بۇرىسە كەت­تىم.

– مەن بۇگىن اناۋ سىرنەبايدىڭ ۇيىن­دەگى قۇدايى تاماقتان سەن ءۇشىن جەرگە كىرەردەي بوپ ۇيالىپ قايتتىم. ولاردىڭ سەندەرمەن بىر­گە وقيتىن قىزى كەشە ۇيىنە جى­لاپ كەپتى. ۇلدار ءبىزدى ناشار وقي­سىڭدار دەپ كەمسىتىپ, ءتورت قىز­عا عانا كىتاپ سىيلادى. ال بىزگە ەش­تەڭە بەرگەن جوق دەپتى. بۇل نە قىل­عان­دارىڭ-اي, ءا؟!.

ماسساعان! مەن مۇنداي اڭگىمە­نى مۇلدە كۇتپەسەم كەرەك. اجەمە نە دەرىمدى بىلمەي, تومەن قاراپ, كو­زىم­مەن جەر شۇقي بەردىم. بار بول­عانى ىشىمنەن: ء«ا-ءا, ءبارىن ءبۇل­دىرىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ سىنىپتاعى اسەم ەكەن عوي, – دەيمىن. – ەشتەڭە بەر­گەن جوق دەپ قالاي ايتادى-ەي ۇيالماي... ال اينا مەن تاراق شە؟.. ونى ەسەپكە الماعانى عوي سون­دا؟..».

– بىرەۋ ساباقتى جاقسى وقىر, بى­رەۋ جامان وقىر, – دەدى اجەم بىر­تە-بىرتە ساباسىنا ءتۇسىپ, داۋسىن جۇمسارتىپ. – ءبىلىم قۋعاندار الىس­قا ۇزاپ, ورلەپ كەتەر. ال باس­قاسى اۋىل­دا قالىپ, ەڭبەك ەتەر. اركىمنىڭ ءوز نەسىبەسى بار. بىراق ادامدا كوڭىل دەگەن بولماي ما. بۇدان بىلاي, بىرەۋدى ارتىق, بىرەۋ­دى كەم كورمەي, كوپشىل بول, قا­راعىم!..

* * *

سول ءتۇنى مەن كوپكە دەيىن ۇيىقتاي الماي, دوڭبەكشىپ جاتتىم. راسىندا دا, ءبىزدىڭ كەشەگى قىلىعىمىز تەرىس بولدى-اۋ دەگەن وي مازا بەرمەدى...

نۇرعالي وراز,

«ەگەمەن قازاقستان»