وسىدان ءبىر جىل بۇرىن ەلباسىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانادا ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش اسكەري-تاريحي مۋزەيدى اشقان ەدى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقتىڭ اسكەري تاريحى تەرەڭ زەرتتەلىپ, توم-توم بولىپ كىتاپحانالاردا قاتتالىپ تۇرماسا دا حالىق ءوز جادىنان «مۋزەي» اشىپ, ەل قورعاعان ەرلەرىنىڭ اتىن ۇلىقتاپ, باتىرلار جىرىنا ارقاۋ ەتىپ, عاسىردان عاسىرعا, ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزىپ وتىرعانى بەلگىلى.
ارقادان الاتاۋعا, التايدان اتىراۋعا دەيىن كوسىلىپ جاتقان ۇلان-عايىر ۇلى دالاعا كىمدەردىڭ كوزى تۇسپەدى, كىمدەردىڭ ات تۇياعى تيمەدى. سولاردىڭ بارلىعىنا تويتارىس بەرە بىلگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەل-جەر ءۇشىن كۇرەسى مىڭداعان جىلدار بويى جالعاسىپ كەلگەن بولسا, سولاردىڭ ەسىمدەرىن حالىق ءوزى كيە تۇتىپ, ءارىسى تۇمار حانشايىم, مودە, بىلگە قاعاندار, بەرىسى قابانباي, بوگەنباي, ناۋرىزباي, ابىلاي ەسىمدەرىن جادىنان وشىرگەن ەمەس.
ۇرپاعىنىڭ ەرتەڭىنەن زور ءۇمىت كۇتىپ, ءالى كۇنگە بالالارىنىڭ ەسىمىن الپامىس, بەيبارىس, قوبىلاندى, ەراسىل, رايىمبەك قويىپ جاتاتىندىعى دا سول سەبەپتەن.
بىراق قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا, اقپارات الۋ مەن بەرۋدىڭ امال-تاسىلدەرى وزگەرىپ, اجەسىنىڭ ەتەگىندە جاتىپ اتاسىنىڭ جىر-داستاندارىن, قيسسالارى مەن ەرتەگىلەرىن تىڭدايتىن ۇرپاقتىڭ ورنىن عالامتوردان وزىنە كەرەك ءمۋلتفيلمىن جۇكتەپ الىپ كورىپ وتىرا بەرەتىن جاڭا بۋىن باسىپ كەلە جاتقان شاقتا سان عاسىرلىق باي مادەني مۇرامىزدى ساقتاپ, ولاردىڭ جادىنا قۇيا بەرۋدە مۋزەي سالاسىنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور.
ونىڭ ۇستىنە نەبىر ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ەلدىگىنە سىن كەلىپ, تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ كوبەسى سوگىلىپ جاتقان ۋاقىتتا زامانا تولقىنىنا جۇتىلىپ كەتپەي, اتا-بابادان ميراس بولىپ قالعان ەلىمىز, جەرىمىز, ءتىلىمىز, ءدىلىمىز سياقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ, ساقتاپ قانا قويماي, ۇرپاقتان ۇرپاققا شىپ-شىرعاسىز جەتكىزۋ جۇمىستارى دا مۋزەي سالاسى ءۇشىن ماڭىزدى مىندەت.
وسى تۇرعىدان العاندا, ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ باستاما كوتەرىپ, تاپسىرما بەرىپ, ول تاپسىرمانى سول كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قورعانىس مينيسترى قىزمەتىن اتقارعان يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ابىرويمەن اتقارىپ شىعىپ, ەلوردا تورىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ اشىلۋى دەر كەزىندە قولعا الىنعان يگىلىكتى ءىس-شارا ەكەنى ءسوزسىز.
ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا كەڭىرەك توقتالايىق.
مۋزەيدە قازاق دالاسىنىڭ ەجەلگى زاماننان كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى اسكەري تاريحىن ايعاقتايتىن جادىگەرلەر توپتاستىرىلعان. ەرلىكتى دارىپتەپ, باتىرلاردى باعالاۋعا ارنالعان قۇتحانانىڭ تابالدىرىعىن اتتاعان ءساتتەن باستاپ كونە داۋىرلەردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتكەن, قازاق دالاسىنىڭ قاھارمان ۇلدارىنىڭ اتادان بالاعا ميراس قىلىپ ۇستانىپ كەلگەن اسكەري ونەرىنىڭ پايدا بولۋى مەن دامۋى اراسىنداعى ساباقتاستىقتان سىر شەرتەتىن بارەلەفتەر ورنالاسقان «ماڭگىلىك ەل» اتريۋمىن كورەمىز. اتريۋمدا تاۋەلسىزدىككە تۇعىر بولعان باھادۇرلەر بەينەسى شەڭبەر بويىمەن ورناتىلىپ, تورىندە ەگەمەندىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەلباسى تۇلعاسى بارشامىزدى ماڭگىلىك ەل بولۋعا شاقىرىپ تۇر.
اتريۋمنان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ زالى ورنالاسقان. بۇل زالدا قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ نەگىزگى ءۇش سالاسى: قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ, اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ, اسكەري تەڭىز كۇشتەرىنىڭ تاريحى مەن بۇگىنىنەن, سونداي-اق, عارىش, اسكەردەگى سپورت پەن بىلىمنەن حابار بەرەتىن جادىگەرلەر قويىلعان.
كەلەسى زال ءبىزدى ارتقا شەگىنىس جاساپ, وتكەن تاريحقا ءۇڭىلۋ ءۇشىن «ەجەلگى ءداۋىر – XIX عاسىر» كورمەسىنە الىپ كەلەدى. بۇل جەردە تاس, قولا, تەمىر داۋىرلەرىنىڭ, تۇركى زامانىنىڭ, التىن وردا كەزەڭىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ جانە جاڭا زاماننىڭ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري ونەرىنە قاتىستى دەرەكتەر رەت-رەتىمەن ورنالاستىرىلعان. جادىگەرلەر تاس داۋىرىندەگى اڭشىلىقتان باستاۋ الىپ دامىعان, ەنەوليت كەزەڭىندەگى جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋىنەن باستاپ كوشپەندىلىككە, ەركىندىككە بوي ۇرعان, سوڭعى ءۇش مىڭجىلدىقتا سالت اتتى جاسامپاز جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتاعى الەمنىڭ التى قۇرلىعىنا جەتىپ تۇرعان ۇلى دالا حالقىنىڭ اسكەري تاريحىنان, قارۋ جاساۋ شەبەرلىگىنىڭ دامۋىنان سىر شەرتەدى.
كەلەسى, «حح عاسىردىڭ اسكەري تاريحى» زالىندا الاشوردا اسكەرىنىڭ قۇرىلۋى, قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلى وتان سوعىسى مەن كەڭەس-اۋعان سوعىسىنا قاتىسۋى سياقتى سىندارلى ۋاقىتتان سىر شەرتەتىن جادىگەرلەر ساقتالعان. بۇل زالدا ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ باستاعان التى ادام قول قويىپ, 1917 جىلى 13 قاراشادا «سارىارقا» گازەتىندە جاريا ەتكەن ۇندەۋدەن باستاۋ العان الاش ارمياسى تۋرالى قۇندى قۇجاتتار مەن ۇلت ارداقتىلارىنىڭ جەكە زاتتارى ورىن العان.
سونداي-اق, ۇلى وتان سوعىسىندا ەرەن ەرلىكتەرىمەن ەرەكشەلەنگەن باۋىرجان مومىش ۇلى, تالعات بيگەلدينوۆ, مالىك عابدۋللين, ءتولەگەن توقتاروۆ, مانشۇك مامەتوۆا, ءاليا مولداعۇلوۆا, باقتىوراز بەيسەكباەۆ, حيۋاز دوسپانوۆا سىندى باتىرلارىمىزدىڭ, قازاقتان شىققان پارتيزان قاسىم قايسەنوۆتىڭ, رەيحستاگقا تۋ تىككەن راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنەن سىر شەرتەتىن قۇندى دەرەكتەر دە وسى زالدا.
حح عاسىردا قازاق حالقىنىڭ جۇرەگىنە وشپەس جارا سالعان تاريحي وقيعالاردىڭ ءبىرى – كەڭەس-اۋعان سوعىسى. وسى سوعىستا شەيىت بولعان بوزداقتار تۋرالى جانە احمەد شاح ماسۋد باسىنا 1 ميلليون اقشا تىككەن «قارا مايور» بوريس كەرىمباەۆ, اۋعان جەرىندە «باقىتجان توعاي» دەگەن جەر اتىن قالدىرعان باقىتجان ەرتاەۆ سىندى باتىرلاردىڭ ەرلىگىنە كوز جەتكىزگىسى كەلگەن جاندار ءۇشىن دە بۇل زالدىڭ ۇسىنار دەرەگى جەتەرلىك.
حح-ءححى عاسىرلار قارۋ-جاراعىنىڭ كوشىرمەلەرى قويىلعان كەلەسى زال ادامزات بالاسىنىڭ قورعانىس سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرىنەن حاباردار ەتەدى. اۋە, تەڭىز جانە قۇرلىق اسكەرلەرىنىڭ ارناۋلى قارۋ-جاراقتارى, قولدانعان تەحنيكالارى مەن ادىستەرى تۋرالى اقپارات بەرەتىن زالدىڭ جاسوسپىرىم بالا عانا ەمەس, اسكەري ونەر مەن اسكەر تاريحىنا قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرەتىن كەز كەلگەن جاننىڭ كوڭىلىنەن شىعارى ءسوزسىز.
مۋزەيدىڭ تۇراقتى كورمەلەرى كوركەمسۋرەت زالىمەن تۇيىندەلەدى. بۇل زالدا ەرلىك پەن سوعىس تاقىرىبىنا ارنالعان كوركەمونەر تۋىندىلارى, اتاپ ايتقاندا, قىلقالام شەبەرلەرى – ە.سيدوركيننىڭ «الپامىس باتىرى», ب.قاسىمبەكوۆتىڭ «گەنەرال س.ق.نۇرماعامبەتوۆى», مۇسىنشىلەر – ق.نۇرباتىروۆتىڭ «ءتوميريسى», ب.ابىشەۆتىڭ «ءالياسى» جانە ت.ب. ورىن تەپكەن.
«مەرزىمدى كورمەلەر زالى» ءاردايىم جاڭارىپ وتىرۋىمەن ەرەكشە ءارى قىزىقتى. بۇل زال ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى جانە الىس-جاقىن شەتەل مۋزەيلەرىندەگى اسكەري ونەر مەن سوعىس تاقىرىبىنا قاتىستى قىزىقتى جادىگەرلەردى حالقىمىزعا قولجەتىمدى ەتۋ ماقساتىندا ۋاقىتشا كورمەلەر ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان.
جوعارىدا ايتىلعان كورمەلەردەن بولەك, مۋزەي اشىلعان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ اسكەري تاريحى مەن مادەني ءومىرى ءۇشىن ماڭىزى زور بىرنەشە ءىس-شارا وتكىزىلگەنىن دە ايتا كەتۋ كەرەك.
اتاپ ايتقاندا, «الاش» قوزعالىسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا بايلانىستى «ءاليحان بوكەيحان جانە الاش اسكەرى» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل, زۋقا باتىر ءسابيت ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان «ءتاۋەلسىزدىك ارمانى جانە زۋقا باتىر» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيا جانە كۇنتىزبەدەگى باسقا دا اتاۋلى داتالارعا وراي كوپتەگەن تاقىرىپتىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىلدى.
قازىرگى ۋاقىتتا مۋزەي ۇجىمى «ەرلىكتىڭ اتاۋسىز كەتۋى – حالىقتىڭ تراگەدياسى» دەگەن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قاناتتى ءسوزىن ەشقاشان جادىنان شىعارماي, حالقىمىزدىڭ ەرلىك پەن باتىرلىق تۋىن جىقپاي, اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان يگى ءداستۇردى جالعاستىرىپ, قازاقتىڭ اسكەري تاريحىن كەڭىنەن دارىپتەۋ ءىسىن جاڭادان جولعا قويىپ وتىر. وسى باعىتتا ويعا العان جوسپارلار, اتقارىلاتىن ءىس-شارالار جەتكىلىكتى.
سولاردىڭ قاتارىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 14 جەلتوقسانى كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا جانە مۋزەيدىڭ اشىلۋىنا ءبىر جىل تولۋىنا وراي « ۇلى دالا: اسكەري تاريح» اتتى عىلىمي-پراك-
تيكالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلىپ وتكىزىلەتىن بولادى. الداعى ۋاقىتتا بۇل كونفەرەنتسيانى جىل سايىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتىپ تۇراتىن ايتۋلى شاراعا اينالدىرۋدى كوزدەپ وتىرمىز.
بارشا قازاقستان حالقىن, ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىن ەلىمىز ءۇشىن جاڭا مازمۇنداعى جانە وسى تاقىرىپتاعى بىرەگەي مۋزەيدى ارالاپ كورۋگە جانە قولدا بار كونە قارۋ-جاراق پەن سوعىس ونەرىنە قاتىستى جادىگەرلەردى بىزگە سەنىپ تاپسىرۋعا شاقىرامىز. قازاق دالاسىنداعى جەبەنىڭ زۋلاعان داۋىسىنان باستاپ ات تۇياعىنىڭ دۇرسىلىنە, زەڭبىرەكتىڭ گۇرسىلىنە دەيىنگى اسكەري ونەر تاريحىنان حاباردار بولعىڭىز كەلسە, بىزگە كەلىڭىزدەر.
پەريزات وتەپوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرى اسكەري-تاريحي مۋزەيىنىڭ باستىعى
استانا