قۇرىلىس دەگەنىمىز – قارقىندى دامىعان ەكونوميكانىڭ ءبىر سالاسى عانا ەمەس, سوزىلمالى «اۋرۋلارىن» سارى مايداي ساقتاپ قالعان ەسكى ءبىر الاڭ ىسپەتتەس. دارمەنسىز قوعامعا دەندەپ ەنگەن جەمقورلىق دەرتى بۇل سالانى دا اينالىپ وتە الماسا كەرەك. قىبىن تاۋىپ قاراجات جىمقىرىپ قالۋ, سەبەپسىز قىمباتتاتىلعان سمەتالار, ءتيىمسىز يگەرىلگەن تەڭگەلەر, تاعىسىن تاعىلار ءدال وسى سالانىڭ ادىمىن اشتىرماي كەلگەنى انىق. ەندەشە, تسيفرلاندىرۋ ءىسىن ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ, «كەلەشەكتىڭ شارۋاسى» دەپ كەشەۋىلدەتە بەرۋ ەندى جاراسا قويماس.
ديجيتالداندىرۋ دەڭگەيىن دايەكتەسەك...
بۇل ماسەلەنى ەل پرەزيدەنتى ەرتەرەك ايتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وسى ءبىر جايتقا ەرەكشە توقتالدى. «بۇگىندە قازاقستانداعى ساۋلەت-قۇرىلىس قىزمەتىن رەتتەيتىن 2,5 مىڭنان استام قۇجات بار. بۇل جۇيە ابدەن قاعازباستىلىققا كومىلگەن. جەمقورلىق از ەمەس. ەسكى قۇرىلىس ستاندارتتارى مەن نورمالارى ءالى دە قولدانىلادى. سوندىقتان ۇكىمەتكە مۇلدەم جاڭا قۇجات – قالا قۇرىلىسى كودەكسىن قابىلداۋدى تاپسىرامىن» دەگەن جولداۋ جولدارى سەمە باستاعان سانالاردا قايتا جاڭعىردى. ءۇش جارىم جىل ۋاقىت بۇرىن پرەزيدەنت شەگەلەپ تاپسىرعان وسى ءبىر شەتىن ماسەلەلەردەن قانداي قورىتىندى شىعارا الدىق؟ سالادا سالماقتى وزگەرىستەر ورىن الدى ما؟ ءمان-جايدى مەيلىنشە سارالاپ كورەيىك.
ارينە, بۇل مىندەتتەردىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جاعىنان جەتكىلىكسىز تۇستارىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا ءبىرشاما تىڭعىلىقتى جۇمىس اتقارىلعانىن جوققا شىعارا الماسپىز. جىل باسىندا قاتار قابىلدانعان قوس كودەكس (تسيفرلىق پەن قۇرىلىس) – سونىڭ ايقىن دالەلى.
سالاعا سەرپىلىس اكەلگەندەي بولعان جۋىرداعى جوسپار شە؟ ءيا, تاياۋدا عانا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى–جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ ءمينيسترى جاسلان ماديەۆ پەن ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ 2026–2027 جىلدارعا ارنالعان قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋ جوسپارىن بەكىتتى.
«بۇل قۇجات قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋدىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن ايقىندايدى جانە جوسپارلاۋ, جوبالاۋ كەزەڭدەرىنەن باستاپ قولدانىسقا بەرۋ, عيماراتتاردى ودان ءارى پايدالانۋ ۇدەرىستەرىنە دەيىنگى قۇرىلىس نىساندارىنىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىن قامتيدى», دەلىنگەن بولاتىن ۇكىمەتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى تاراتقان حابارلامادا. سول جيىندا «قۇرىلىس سالاسى – ەكونوميكا ءۇشىن ماڭىزدى. دەگەنمەن, قۇرىلىستاعى مەرزىمدەرگە, شىعىندارعا جانە اشىقتىققا قاتىستى قيىندىقتار ءالى دە بار. تسيفرلىق ترانسفورماتسيا سالانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. مەملەكەتتىڭ ءرولى – ەرەجەلەردى بەلگىلەۋ جانە تسيفرلىق ورتانى قامتاماسىز ەتۋ», دەيدى مينيستر ەرسايىن ناعاسپاەۆ.
جالپى العاندا, قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋدىڭ 2026–2027 جىلدارعا ارنالعان جوسپارى – سالاداعى اشىقتىق پەن باسقارۋدى ارتتىرۋعا, قۇرىلىس مەرزىمدەرى مەن شىعىندارىن قىسقارتۋعا, اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى مەيلىنشە ازايتۋعا, سونداي-اق قۇرىلىس جوبالارىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان ىرگەلى قادامداردىڭ ءبىرى.
قۇرىلىس جۇمىستارىن ساپالاندىرۋ تەتىگى
الەم بويىنشا قۇرىلىس سالاسىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى ءوز باستاۋىن كومپيۋتەرلىك تەحنولوگيالاردىڭ وركەندەۋىنە جول اشقان 1970–1980 جىلداردان الادى. ادەپكىدە ول اۆتوماتتى جوسپارلاۋ جۇيەسىن (ساپر/CAD) ەنگىزۋگە بايلانىستى, ياعني, قاعاز سىزبالاردى كومپيۋتەر جۇيەسىنە كوشىرۋ ماقساتىندا قولدانىلسا, 1990–2000 جىلدار ارالىعىندا قۇرىلىسشىلار BIM تەحنولوگياسىنا بەيىمدەلۋدى باستاپ كەتتى. بۇل دەگەنىمىز – ماتەريال مەن مەرزىم تۋرالى مالىمەتتەردى 3D ۇلگىلەۋمەن كىرىكتىرۋ ارەكەتتەرىن قامتيتىن. ال 2010 جىلدان بەرى قاراي الەم بۇلتتى قىزمەتتەر مەن سالاعا ارنالعان ءتۇرلى ءموبيلدى قوسىمشالاردى, ينتەرنەت قۇرىلعىلاردى (IoT), دروندار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي قولدانۋعا قاراي جەدەل ويىستى.
ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل سالاداعى تسيفرلىق رەفورما ءسال كەيىنىرەك باستالسا دا كوشتەن ۇزاپ قالعانىمىز شامالى. ارينە, قۇرىلىس سەكتورى بۇل جاڭالىققا وتە جىلدام بەيىمدەلگەن ءبىزدىڭ بانك جۇيەسىنە جەتە الماسا دا, اۋىز تولتىرىپ ايتار جەتىستىكتەر دە جوق ەمەس.
ءبىز ءوز جۇيەمىز بەن ءتول باعدارلامالارىمىزدى ويلاپ شىعارعانعا دەيىن شەتەلدىك قىزمەتتەر مەن باعدارلامالاردى پايدالانىپ كەلدىك. سول كەزدەردە تانىمال بولعان AutoCAD, ALLPLAN, Primavera, ءتىپتى زاماناۋي قىزمەت ۇسىناتىن PlanRadar مەن GECTARO ءۇشىن تولەنەتىن ءاربىر تەڭگە شەكارا اسىپ جاتتى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا جىل سايىن ءبىزدىڭ ەلدەن شەتەلدىك باعدارلامالار مەن قىزمەت كورسەتۋدىڭ تولەمى رەتىندە 80 ملرد تەڭگەگە دەيىن قاراجات اۋدارىلاتىنى ايتىلعان. ال ەگەر وسى قاراجات ەلدە قالىپ, وتاندىق ءىت-سەكتوردىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جۇمسالسا, جاڭا جۇمىس ورىندارى جاساقتالسا, قالاي بولاتىن ەدى؟ بۇل – تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىك تۇرعىسىندا جاسالعان تەڭدەسسىز قادام دەپ باعالانار ەدى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
قازىر قۇرىلىس سالاسىندا بىرقاتار سالالىق اقپاراتتىق جۇيە ساندىق جاعدايدا جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى, عيماراتتاردىڭ ورنالاسۋى, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم تۋرالى دەرەكتەردى جيناۋعا ارنالعان قالا قۇرىلىسى كاداسترى, جوبالارعا ساراپتاما جۇرگىزۋگە ارنالعان «epsd.kz» پورتالى, قۇرىلىس بارىسىن باقىلاۋعا ارنالعان «e-Qurylys» پلاتفورماسى جانە ۇلەستىك قۇرىلىس بويىنشا «قازتىزىلىم» جۇيەسى بار», دەيدى قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى كوميتەتىنىڭ ماماندارى. سونداي-اق ءبىر تەرەزە قاعيداتىمەن جۇمىس ىستەيتىن بىرىڭعاي تسيفرلىق ەكوجۇيە جۇمىسىن باستاعاندا تاپسىرىس بەرۋشى دە, قۇرىلىسشى دا بارلىق قىزمەتتى ءبىر جەردەن الا الاتىنداي مۇمكىندىك تۋادى. سالاعا جاۋاپتى كوميتەت ماماندارىنىڭ حابارلاۋىنشا, بۇگىندە جوبالاۋ ساتىسىنداعى مەملەكەتتىك قالا قۇرىلىسى كاداسترى جۇيەسىندە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ 90%-دان استامى, وڭىرلەردىڭ 89 باس جوسپارى 100% جانە 736 ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوباسى 99,4% تسيفرلاندىرىلعان. الايدا تاۋەلسىز ساراپشىلار العا تارتاتىن مالىمەتتەر مۇلدەم باسقاشا سويلەيدى, مۇنىمەن ماڭايلاسا قويمايدى...
«ساقالدى» قۇرىلىستان – ساپالى قۇرىلىسقا
كەڭەس كەزىنەن قالعان «ساقالدى قۇرىلىس» دەگەن ساتسىزدەۋ ءبىر تەرمين بار. سالىنۋى ۇزاققا سوزىلىپ, جاقىن ارادا بىتە قويمايتىن نىسانعا باعىتتالعان اتاۋ بۇل. مۇنداي قۇرىلىستىڭ ءتۇرى بۇگىندە دە بارشىلىق. تەك ايىرماسى – سول زامانداعىداي مەملەكەتتىك مەنشىكتە ەمەس, جەكەنىڭ جيعان اقشاسىن قالتاعا باسىپ, باستاعان ءىسىن اياقسىز قالدىراتىن الاياق كومپانيالاردىڭ ناتيجەسىز جۇمىسىندا عانا. ارتىنان ۋلاپ-شۋلايتىندار – ۇلەسكەرلەر مەن اكىمدىكتەر. ءتۇپتىڭ تۇبىندە بار سالماق – جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ موينىنا جۇكتەلەتىندىگىندە. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بولماس ءۇشىن قۇرىلىس بارىسىن قاداعالايتىن تۇڭعىش پلاتفورمالاردىڭ ءبىرى – «e-Qurylys» پورتالىندا جۇمىستار ءوندىرىسىنىڭ كەستەسىن جۇرگىزۋ, قۇرىلىس بارىسىن فوتوفيكساتسيامەن بىرگە تىركەۋ, ساپاعا سايكەستىكتى باقىلاۋ مەن اكتىلەرگە قول قويۋ, تەحنيكالىق قاداعالاۋ بويىنشا ەسەپتىلىكتى اۆتوماتتاندىرۋ جۇمىستارى ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ ورگاندارى مەن اتتەستاتسيالىق ورتالىقتار ءۇشىن ساراپشىلار مەن ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەردى تەستىلەۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى ەنگىزىلدى. بۇل شەشىم اتتەستاتسياداعى ادام فاكتورىن ازايتىپ, وتىنىشتەر سانىن 40%-عا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇدان بولەك, قۇرىلىس رەەسترلەرىن جۇرگىزۋ فۋنكتسياسى ىسكە قوسىلىپ, e-license پورتالىمەن ينتەگراتسيالاندى. قازىر «e-Qurylys» پورتالىندا 75 مىڭنان استام قولدانۋشى, 607 تۇرعىن ءۇي مەن مەكتەپ نىسانى, 221 جول قۇرىلىسى نىسانى تىركەلىپ, 420 مىڭنان استام تەحنيكالىق قاداعالاۋ ەسەبى ەلەكتروندى تۇردە تاپسىرىلعان.
قاداسىنان باستاپ قاداعالاۋ قاجەت
ءاۋ باستا مۇنداي جاڭاشىلدىققا مۇرىن شۇيىرە قاراعان قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ قاراسى قالىڭ بولعانى جاسىرىن ەمەس. ويتكەنى تالاي جىل تاپتالعان دايىن سۇرلەۋدەن كىمنىڭ شىققىسى بار؟ قالتا قومپايتۋ ءۇشىن دە, «بارماق باستى كوز قىستى» ارەكەتتەرگە بارۋ ءۇشىن دە سول ۇيرەنشىكتى ەسكى سۇرلەۋ قولايلىلاۋ كورىنەتىن. «ال ەندى وسىنداي اۋقىمدى وزگەرىستەرگە قۇرىلىس كومپانيالارى دايىن با؟» دەگەنگە كەلسەك, جالپى قۇرىلىس كومپانيالارى بۇل جاڭاشىلدىققا دايىن دەپ ايتۋعا بولادى, دەيدى كوميتەت ماماندارى. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعانداي, سالانىڭ ءار كەزەڭىندە – جوبالاۋ, ساراپتاما, قۇرىلىس بارىسى مەن ۇلەستىك قۇرىلىس بويىنشا اقپاراتتىق جۇيەلەر بۇرىننان جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قازىرگى باستى مىندەت – وسى جۇيەلەردى بىرىكتىرىپ, ولاردى بىرىڭعاي تسيفرلىق ەكوجۇيەگە بىرىكتىرۋ. سوندىقتان بۇل جاڭاشىلدىق قۇرىلىس كومپانيالارى ءۇشىن ۇلكەن كەدەرگى تۋدىرمايدى دەپ ەسەپتەيمىز. كەرىسىنشە, ۇدەرىستەردىڭ جەڭىلدەۋى مەن اۆتوماتتانۋى ولاردىڭ ءوزى ءۇشىن دە ءتيىمدى ەكەندىگىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك. قاداعالاۋدى كۇشەيتۋ – تارتىپكە, ءتارتىپتى كۇشەيتۋ – ناتيجەگە تۋرا جول اشادى. جوبالانعان جوسپارىنان, قاعىلعان قاداسىنان, قازىلعان قازانشۇڭقىرىنان باستاپ قاداعالاۋ تۇبىندە ناقتى ناتيجەگە جەتكىزەدى.
باس جوسپارلاۋ مەن ەگجەي-تەگجەيلى جوسپارلاۋ جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن جاساندى ينتەللەكت قولدانۋ ارقىلى كەيىنگى باقىلاۋ تەحنولوگياسىن قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزۋ جۇمىستارى قارقىندى جۇرگىزىلىپ جاتقانى قۋانتادى. قازىر قۇرىلىس سالاسىندا 22 مەملەكەتتىك قىزمەت بار, ونىڭ 20-سى ەلەكتروندىق فورماتتا كورسەتىلەدى.
تابىسقا باستايتىن جوبا
تسيفرلاندىرۋ – قۇرىلىس سالاسىنداعى اشىقتىق پەن تيىمدىلىكتى ارتتىراتىن نەگىزگى قۇرال. ونىڭ تيىمدىلىگىنە «كەلەشەك مەكتەپتەرى» ۇلتتىق جوباسى جارقىن مىسال بولا الادى. ولار ءوز جۇمىسىندا «e-Qurylys» جۇيەسىن پايدالاندى. بۇل جەردەگى بارلىق قۇجاتتاما جۇمىسى ەلەكتروندى تۇردە اتالعان جۇيە ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتىر. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق قاراجات اعىندارىنىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلدى. جالعان قۇجات جاساۋ, قاساقانا جوعالتۋ, قوسارلاما مالىمەت دەگەن جاسىرىن ارەكەتتەردىڭ جولى كەسىلدى. قۇجاتتارعا تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا ەش كەدەرگىسىز جەدەل قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ال ەڭ باستىسى نىسان باسىنداعى جۇمىس بارىسىن, ساپا مەن قارجىلىق تارتىپتىلىكتى قاعازباستىلىققا سالىنباي ءارى قۇرىلىس باسىنا سابىلماي-اق قاداعالاۋ مۇمكىندىگى تۋىپ وتىر. بۇل جونىندە قايبىر جىلى قىزىلوردادا وتكەن جيىندا «Samruk-Kazyna Construction» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, باسقارما توراعاسى ماۋلەن ايمانبەتوۆتىڭ بىلاي دەگەنى بار-تىن: ء«بىزدىڭ كروسس-پلاتفورمادا مەردىگەرلەر قۇرىلىستىڭ بارىسى تۋرالى اپتا سايىن ەلەكتروندىق فورماتتا ەسەپ بەرەتىن بولادى. وسىلايشا باقىلاۋ بىرنەشە دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلادى. مەكتەپتەردىڭ قۇرىلىسىن ۇزدىكسىز قاداعالاپ وتىرۋعا بولادى. ەگەر مەردىگەر قانداي دا ءبىر جۇمىس تۇرلەرى بويىنشا ۇلگەرمەي جاتسا, نە كەستەدەن كەشىكسە, بارلىق اقپارات «e-Qurylys» جۇيەسىندە اشىق كورسەتىلەدى».
مىنە, باقىلاۋ كۇشەيگەن جەردە وسىنداي ءبىر وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ وڭايىراق: بىرىنشىدەن, ساپا كورسەتكىشى بويىنشا وزگەرىستەرگە كەلسەك, جۇيە ارقىلى قۇرىلىس بارىسى مەن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن دايەكتەيتىن قوسىمشا مالىمەتتەر قوسا تىركەلىپ, تەحنيكالىق جانە اۆتورلىق قاداعالاۋلاردىڭ ەسەپتەرى اۆتوماتتى تۇردە ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇل ادامي فاكتوردىڭ اسەرىن ازايتىپ, كەم-كەتىكتى ەرتە كەزەڭدە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, ساپاسىز قۇرىلىسقا توسقاۋىل قويىلادى.
ەكىنشىدەن, جۇمىستار ءوندىرىسىنىڭ ناقتى كەستەسىن جۇيە ارقىلى جۇرگىزۋ, اكتىلەرگە ەلەكتروندى تۇردە قول قويۋ جانە ەسەپتىلىكتى اۆتوماتتاندىرۋ قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ جەدەلدىگىن ارتتىرادى. قاعازباستىلىق ازايىپ, كەلىسۋ ۇدەرىستەرى تسيفرلىق ورتادا وتەتىندىكتەن قۇرىلىس مەرزىمى قىسقارادى.
ۇشىنشىدەن, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ يگەرىلۋ ۇدەرىسى اشىق فورماتتا قاداعالانىپ, بارلىق قاتىسۋشىنىڭ ارەكەتى تىركەلىپ وتىرادى. بۇل شەكتى باعا شەگىنەن اۋىتقۋلار مەن ارتىق شىعىنداردىڭ الدىن الىپ, مەملەكەتتىك قاراجاتتىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىنا جول اشادى.
قورىتا ايتقاندا, تسيفرلاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ جۇيەلى تۇردە ەنگىزىلۋى – قۇرىلىس سەكتورىندا «ساپا – ۋاقىت – باعا» تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ, جالپى سالانىڭ دامۋ قارقىنىن ارتتىرۋدىڭ ناقتى جولى. ولاي بولسا, سالانى دامىتۋدىڭ ساپالى جولى سانالاتىن – ديجيتالداندىرۋدى جەدەلدەتىپ, پرەزيدەنت ايتقان تسيفرلىق ەلگە تەزىرەك اينالۋعا جۇمىلا كۇش سالعانىمىز ابزال.