سوڭعى شيرەك عاسىردا تۇركيا رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسى قارىشتاپ دامىپ كەلە جاتىر. بۇرىن تۇركيانىڭ تەڭىز ساۋدا ەكونوميكاسى, تۋريزم, تەكستيل وندىرىسىمەن اتى شىقسا, بۇگىندە الەم تۇركيانى ساپالى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىمەن تانيتىن بولدى. ىستامبۇل قالاسىندا 1999 جىلى وكان ۋنيۆەرسيتەتى اشىلعان ەدى. بۇل وقۋ ورداسى بار-جوعى ون ەكى جىلدىڭ ىشىندە تۇركيانىڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىنە اينالىپ ۇلگەردى. وسىنىڭ سىرىن ۋنيۆەرسيتەت قۇرىلتايشىسى بەكير وكاننان سۇراپ بىلگەن ەدىك.
– بەكير مىرزا, وكان ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋداعى نەگىزگى ماقساتىڭىزدى ايتىپ وتسەڭىز؟
– وكان ۋنيۆەرسيتەتى تەك كوممەرتسيالىق جوباعا عانا باعىتتالماعان. نەگىزىنەن, وقۋ ورنى ءتۇركيانىڭ ءبىلىم ساپاسىنىڭ دامۋىن, سونداي-اق, ماڭىزدى سالالار بويىنشا جان-جاقتى جەتىلگەن مامانداردى ازىرلەۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنe ىقپال ەتۋدى كوزدەيدى. قالا بەردى, ەكونوميكادان وزگە حالىقارالىق قاتىناستار, شەت تىلدەرى سالاسىنىڭ مايتالمان ماماندارىن دايىنداۋدى ماقسات ەتەدى.
تۇركيا رەسپۋبليكاسى سەكسەنىنشى جىلداردان كەيىن جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا زاڭدىق تۇرعىدان بارىنشا ءتيىمدى جاعداي جاسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارىندا شەتەلدىك پروفەسسورلار جۇمىس ىستەپ, تۇركيانىڭ ءبىلىم ساپاسى وركەندەي باستادى. ستۋدەنتتەرىمىز شەتەلدەردە تاجىريبەدەن ءوتىپ, ەلگە كەلگەن سوڭ الەمدىك سوڭعى جاڭالىقتاردى وندىرىسكە ەنگىزە باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇركيادا عىلىمي تەحنوكراتيانىڭ دامۋىنا جول اشىلدى. بۇل تۇرىك قوعامىنىڭ سوڭعى جيىرما جىلدىقتاعى جەتىستىگىنىڭ نەگىزگى سىرى.
باسەكەلەستىك قاتتى قارقىن العان قوعامدا سەرپىندى جوبالاردان تىس قالۋعا بولمايدى. سىرت قالساڭ, ەرتەڭ سول سالا بويىنشا مەشەۋلىككە ۇرىناسىڭ. قىسقاشا ايتقاندا, جوعارى وقۋ ورنىن اشۋداعى ماقساتىم – تۇركيا مەملەكەتىنىڭ دامۋىنا ءوز ۇلەسىمدى قوسۋ بولدى دەسەم ارتىق ەمەس.
– وكان ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ستۋدەنتتەردىڭ كونتينگەنتى قانداي؟
– وكان حولدينگ قازاقستان مەن تۇركيانىڭ قۇرىلىس, تۋريزم, تاماق ونەركاسىبى جانە ەنەرگەتيكالىق ءوندىرىس سالالارىندا ساپالى قىزمەت ەتىپ جۇرگەندىكتەن, ادەپكىدە ستۋدەنتتەر سانىنىڭ مول بولۋىنا كومپانيانىڭ اتاعى اسەر ەتتى. كەيىن وكان وقۋ ورنىندا بەرىلەتىن ساپالى ءبىلىم اسەر ەتە باستادى. شەتەلدىك پروفەسسورلاردىڭ ءدارىس بەرۋى, ءاربىر جىلى جاسالاتىن رەيتينگ بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورنى سانالۋى, ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردىڭ تۇركياداعى جوعارى ورىندارىندا قىزمەت ەتۋى, ءبىزدىڭ وقۋ وردامىزعا تالاپكەرلەردىڭ ەكپىندى ىنتا بىلدىرۋىنە ىقپال ەتتى دەپ ويلايمىن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1999 جىلى اشىلعان وكان ۋنيۆەرسيتەتىندە بۇگىندە 7000 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا.
– قانداي سالالار بويىنشا ماماندار دايارلايسىزدار؟
– وكان ۋنيۆەرسيتەتى ۋاقىت تالابىنا ساي جانە بولاشاققا قاجەتتى ماماندار دايىندايتىن فاكۋلتەتتەر مەن بولىمدەردى قۇردى. ءاسىرەسە, ەكونوميكا سالاسىنا قاجەتتى, سونداي-اق, شەت ءتىلى ماماندارىن دايىنداۋعا باسىمدىق بەردى. بۇگىندە وقۋ ورنىندا اعىلشىن ءتىلى, نەمىس تىلىمەن بىرگە ورىس ءتىلى, اراب ءتىلى, قىتاي ءتىلى بولىمدەرى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار, اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن مەنەدجمەنت, ماركەتينگ, ساۋلەت ونەرى, ينجەنەريا فاكۋلتەتتەرى بار. «كاسىپكەرلىككە جاقىن ۋنيۆەرسيتەت» دەگەن لاقاپ اتى بار وقۋ ورنىندا ءبىلىمدى ءتاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋعا ارنالعان جانە ساپالى مامان بولۋعا باۋليتىن كونسۋلتاتسيالىق باعدارلامالار دا جۇمىس ىستەيدى. وكان ۋنيۆەرسيتەتى وتكەن جىلدان باستاپ حالىقارالىق قاتىناستار ءبولىمىن اشتى.
– ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سىرتقى بايلانىسى جونىندە ايتىپ وتسەڭىز؟ ياعني, شەتەلدەردەگى قانداي وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان؟
– وكان ۋنيۆەرسيتەتى اقش-تىڭ گeورگ ماسون ۋنيۆەرسيتەتىمەن, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اتاقتى ءماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن, سونداي-اق, قازاقستانداعى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە ت.ب. جوعارى وقۋ ورىندارىمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتقان. اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ ءتاجىريبەسىن ۇشتاۋ ماقساتىندا بايلانىس جاسايمىز. سونىمەن بىرگە, وكان ۋنيۆەرسيتەتى ەۋروپالىق وداقتىڭ «ەراسمۋس» باعدارلاماسىنا مۇشە تۇركياداعى ساناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى سانالادى. بۇل باعدارلاما ەۋروپاداعى جوو-دا ءبىرىڭعاي جوعارى دەڭگەيدە ءبىلىم ساپاسىنىڭ قالىپتاسۋىن كوزدەيدى.
– وكان وقۋ ورداسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا قانداي جوسپارلارى بار؟
– ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ كورپۋسى, جاتاقحاناسى زاماناۋي قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. پروفەسسورلىق قۇرامىمىز دا وتە جاقسى. الەمنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن ۇستازدارى ءدارىس وقيدى. ياعني, تۇركيادا ءبىزدىڭ وقۋ ورنىنىڭ دەڭگەيى وتە جوعارى. ەندى وسى دەڭگەيدى ساقتاي وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا قوعامعا قاجەتتى دەگەن مامانداردى ازىرلەيتىن ءبولىمدەردى اشپاقشى ويىمىز بار. ءاسىرەسە, عىلىمي تەحنوكراتياعا باسىمدىق بەرمەكپىز.
ءسوز سوڭىندا ايتپاعىم, وكان ۋنيۆەرسيتەتى تۇركيانىڭ ساياسات پەن ەكونوميكاداعى ەڭ جاقىن ءارىپتەسى سانالاتىن قازاقستاننان دا ستۋدەنتتەر قابىلداۋعا پەيىلدى. وسى جىلدان باستاپ وكان وقۋ ورنىندا نازارباەۆ اتىنداعى ستيپەنديانىڭ جانە وزگە دە تاعايىندالعان ستيپەنديالارعا يە بەس قازاق ستۋدەنتى ءبىلىم الۋدا. ولار ۋنيۆەرسيتەت تالابىنا ساي تەرەڭ, جان-جاقتى ءبىلىم الۋدا. قازاق شاكىرتتەرى اعىلشىن تىلىندە ەركىن سويلەۋمەن بىرگە, ىستامبۇلدىڭ باي مادەنيەتىن بويلارىنا سىڭىرۋدە.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن احمەت الياز.