عاسىرعا بەرگىسىز جيىرما جىلدىق عۇمىر ءوتتى. 1991 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇل مەن قىز ءبۇگىندە ستۋدەنتتەر قاتارىنا ىلىكتى, ازامات بولدى. جيىرما جىل (دا سەزىم, ادەت, داعدى, سانا وزگەرىسكە ءتۇستى. جيىرما جاسقا جەتكەن جاستاردىڭ سەزىم, ساناسى, ارينە, ارنايى ولشەمدەردى قاجەت ەتپەك. ولار ءبىز سياقتى وكتيابريات, پيونەر, كومسومول ۇجىمدارىندا بولىپ, ماركسيزم-لەنينيزم ءىلىمىن سەزىم, سانالارىنا سىڭىرگەن جوق. سوتسياليستىك قوعامنىڭ كوپ جاعدايلارىن كورىپ-ءبىلىپ, باستارىنان كەشىرمەگەن, سوندىقتان وتكەن تاريحتان بىلمەيتىندەرى دە كوپ. بۇل ءبىر جاعىنان, جاقسىلىق, سانا-سەزىمدەرى كوممۋنيستىك ۋتوپيادان تازا, ال ەكىنشى جاعىنان, وتكەن تاريحي وقيعالاردى ءتۇسىنىپ, قابىلداۋدا ءارى باعالاۋدا ولار ءۇشىن قيىندىق بارىن دا ەسكەرگەن ءجون. بۇل – ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا قاتىستى ماسەلە. ءار ۇرپاقتىڭ باسىنان كەشكەن الەۋمەتتىك ءتاجىريبەسى, ونىڭ قۇپياسى بولادى. ال ءبىزدىڭ قۇپيامىز كىمدەرگە كەرەك, ونىڭ قانداي قۇندىلىقتارى بار. جيىرما جىلدىق تاريحتىڭ ار جاعىندا, سوتسياليزم كەزىندە عۇمىر كەشكەن ۇرپاقتاردى قايدا قويماقپىز. كسرو اسا قۋاتتى الەمدىك دەرجاۆا بولاتىن. بىزدەر سول مىقتى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى ەدىك. ءسوتسياليزمنىڭ سىر بەرمەگەن كەزى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بەت قاراتپايتىن زامانى. كوممۋنيستىك يدەولوگيا جانە ءتارتىپ تەمىردەن قاتتى. ساناعا كۇدىك ۇيالاماعان كەز. سەزىم دىننەن تازا, اتەيستىك دۇنيەتانىم عىلىمي دارەجەگە جەتكەن ۋاقىت. عىلىم مەن ءدىن اراسى جەر مەن كوكتەي دەگەن ۋاعىز كۇندە ايتىلاتىن. تاۋەلسىزدىك تۋرالى قوعامدا قالىپتاسقان تۇسىنىك جوقتىڭ قاسى. حالىق وسى كەزدە ءبىرىڭعاي كوركەم ادەبيەتكە قاراعاندا, تاريحي تاقىرىپقا جازىلعان شىعارمالاردى قۇمارتا وقي باستادى. بۇگىنگى كۇن بيىگىنەن ويلاساق, ول ەركىندىكتى اڭساۋدان تۋعان قۇشتارلىقتىڭ ءبىر كورىنىسى ەكەن. وسى ىنتاعا سايكەس تاريحي روماندار جازىلدى, ولار وقىلدى.
ەندى, تاۋەلسىزدىككە قالاي كەلدىك دەگەنگە ساۋال ىزدەسەك, تاۋەلسىزدىك دەگەن تەك ءبىر عانا ەلگە قونعان باق ەمەس, ول ادامزاتتىڭ بولمىسىنان, ونىڭ تاريحىنان, اياق الىسىنان, شارشاپ-شالدىعۋىنان, اقيقات جولىنا تۇسۋگە تالپىنىسىنان, ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ باق سىناسۋىنان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەر دەپ اتالاتىن پلانەتانىڭ تابيعي تىنىسىمەن انىقتالاتىن فەنومەن ەكەن. تاۋەلسىزدىك دەگەن ۇعىم, ول كەزدە وتارشىلدىقتان بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتقان, نەگىزىنەن افريكا, ازيا, لاتىن امەريكاسىنداعى «ءۇشىنشى الەم» دەپ اتالاتىن ەلدەرگە قاتىستى ايتىلاتىن. كسرو-دا كەڭەستىك ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى قازان توڭكەرىسىندە شەشىلگەن دەگەن يدەولوگيالىق قاعيدا ۇستەم بولعان مەزگىل. ولاي دەمەسكە امال جوق بولاتىن. سوندىقتان دا قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى مۇمكىن بولۋى ءۇشىن, الدىمەن الىپ يمپەريا – كسرو كۇيرەۋى قاجەت بولدى. كسرو اسا قۋاتتى ەل بولعانىمەن, ونىڭ قۇرامىنداعى ەشبىر حالىقتىڭ شىن مانىسىندەگى تاۋەلسىزدىگى جوق ەدى. انىعىن ايتقاندا, كسرو-نىڭ نەگىزىن قۇراۋشى ورىس حالقىنىڭ دا تاۋەلسىزدىگى بولمادى. ول كەزدە «كەڭەس حالقى» دەگەن ادامداردىڭ جاڭا تاريحي يدەولوگيالىق قاۋىمداستىعى تۋرالى ايتىلا باستادى. «كەڭەس حالقى» مەن «ورىس حالقى» دەگەن ءبىر ۇعىم ەمەس. كەڭەس حالقى سول كەزدەگى كەڭەستەر وداعىنا ەنگەن بارلىق سوتسياليستىك ۇلتتاردىڭ ورتاق ساياسي اتاۋى. تاۋەلسىزدىككە العاشقى قادام, ول حالىقتاردىڭ سوتسياليزمنەن ارىلۋىنان باستاۋ الماق ەدى. ءسوتسياليزمنىڭ جەڭىلىسى كەڭەستەر وداعىنداعى سوتسياليستىك ۇلتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جول اشتى. ءسوتسياليزمنىڭ كۇيرەۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العىشارتى بولدى. وسى ماسەلەنى ءتۇسىنۋ قازىر دە كەيبىر اعايىندارعا قيىن بولۋدا. سوتسياليزم مەن تاۋەلسىزدىك اراجىگىن اجىراتا الۋعا قاۋقارلارى جەتپەگەندەر بەي-جاي بولىپ, امالسىزدان جاڭا ساياسي اعىمعا بەيىمدەلىپ عۇمىر كەشۋگە داعدىلانا باستادى, بىراق سانا سوتسياليزم «اۋىلىندا». ءسوتسياليزمنىڭ كۇيرەۋى, شىن ءمانىسىندە ميحايل گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋىنان» باستاۋ الدى, ونىڭ ساياساتى كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي داعدارىسىنا تۋرا باستاپ اكەلدى. 1991 جىلدىڭ تامىز ايىندا «فوروس تۇتقىنىنان» ءماسكەۋگە ورالعان ميحايل گورباچەۆتى رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين جوعارعى كەڭەس ءماجىلىسىنە شاقىرىپ الىپ, ەلدىڭ كوزىنشە رەسەيدە كوممۋنيستىك پارتيا قىزمەتى زاڭسىز دەگەن دەكرەتكە قول قويدى, ول ءىستىڭ ءمانىسى كەڭەس وداعى كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ميحايل گورباچەۆتىڭ قىزمەتى زاڭسىز جانە ەندىگى جەردە كوممۋنيستەردىڭ ەل بيلەۋدەن تىس قالعانى تۋرالى قابىلدانعان تاريحي قۇجات بولاتىن. وسىدان باستاپ سوتسياليزم, كەڭەستىك قوعام تاريحقا اينالا باستادى. جاڭا ءتارتىپ ورنادى. ەلدى كوممۋنيستەرسىز باسقارۋ ءمۇمكىندىگى اشىلدى.
سوتسياليزمگە سوڭعى شابۋىل 1991 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىندا بەلورۋسسيا ورمانى «بەلوۆەجە» دەمالىس ۇيىندە رەسەي پرەزيدەنتى بوريس ەلتسين, ۋكراينا پرەزيدەنتى لەونيد كراۆچۋك, بەلارۋس پرەزيدەنتى ستانيسلاۆ شۋشكەۆيچ قول قويىپ, كسرو دەپ اتالعان «سوتسياليستىك يمپەريانى» تاريح بەتىنەن مۇلدەم جويدى. «بەلوۆەجە كەلىسىمىنەن» كەيىن كسرو پرەزيدەنتى ميحايل گورباچەۆ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتاتىنىن حالىققا تەلەديدار ارقىلى جاريا ەتتى. بۇل امالسىز شارا بولاتىن. ەلى تاراپ كەتكەن سوڭ, پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن توقتاتپاعاندا نە قالدى. بۇرىنعى ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكالار ءوز تاۋەلسىزدىكتەرىن جاريالاپ ۇلگەردى. ءسويتىپ, وزگەلەرمەن بىرگە قازاق حالقى دا جاڭا زامانعا اياق باستى. قازاقتار عاسىرلار بويعى ارمانىنا جەتتى, ەلگە ەركىندىك ەندى.
سوتسياليزم بۇعاۋىنان باتىس ەۋروپا ەلدەرى (بولگاريا, رۋمىنيا, يۋگوسلاۆيا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا, ۆەنگريا, گەرمانيا دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى, ت.ب.) بوسانىپ, ناعىز تاۋەلسىزدىككە قولدارى جەتتى.
ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى نەدە دەسەك, ايتارىم, سوتسياليزم مەن تاۋەلسىزدىك ءبىر-بىرىمەن قابىسپايتىن جايلار. سوتسياليزم كەزىندە تولىققاندى تاۋەلسىزدىك بولۋى مۇمكىن ەمەس-ءتى. سوندىقتان تاۋەلسىز ەل بولۋ ءۇشىن سوتسياليزمنەن كەتۋ قاجەتتىلىك. سوتسياليزمنەن قانشا الىستاساق, تاۋەلسىزدىككە سونشا جاقىنداي بەرمەكپىز, بۇل – زاڭدىلىق, تاۋەلسىز ەل قۇرۋ زاڭدىلىعى.
تاۋەلسىزدىك قازاقتارعا, وزگە دە بۇرىنعى سوتسياليستىك ۇلتتار اتانعان حالىقتارعا نە بەردى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەسەك, سوتسياليزم زامانىندا, ناقتىلاپ ايتساق, كەڭەستىك قوعامدا ءۇش ءماسەلەنىڭ مۇلدەم شەشىمى تابىلماعانىن ايتقان ءجون, ولار: ەڭبەك ەركىندىگى, ءدىن بوستاندىعى جانە تۇلعا بوستاندىعىنىڭ بولماعاندىعى.
1. ەڭبەك ەركىندىگى, ادامنىڭ تابيعي بولمىسىنا قاتىستى. ادام دۇنيەگە جەر بەتىندە حارەكەت ەتىپ, ەڭبەك ەتىپ كۇن كورۋ ءۇشىن, ۇرپاق ءوسىرۋ ءۇشىن كەلەدى. ول, ونىڭ تابيعي بولمىسى. ادامنىڭ بولمىسى – ەڭبەكتە. سوندىقتان ءاربىر ادامنىڭ ەڭبەككە دەگەن ەركىندىگى بولۋى تابيعي جاعداي. سوتسياليزم كەزىندە ەڭبەك ەركىندىگى ورنىنا ەڭبەكپەن ماجبۇرلەۋ ساياساتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. وسى تۇستا لەنيننىڭ 1918 جىلعى شەتەلدىك پولكوۆنيك ر.روبينسپەن سۇحباتىنا نازار سالايىق. 1989 جىلى (21.04) «پراۆدا» گازەتىندە پولكوۆنيك ر.ءروبينستىڭ لەنينمەن كەزدەسكەندەگى ەستەلىگى جاريالاندى.
«1918 جىلى مارت ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مەن كرەملدە لەنينمەن اڭگىمەلەستىم, – دەيدى ر.روبينس. – ول پاتشا كابينەتىندە شالقايىپ وتىرىپ, ماعان بۇرىلىپ بىلاي دەدى:
– پولكوۆنيك روبينس, ءسىز ورىس رەۆوليۋتسياسىنىڭ يدەياسىن بىلەسىز بە؟
مەن سۇراق ءمانىسىن اڭعارماي:
– تۇسىنبەدىم, ءسىز نە تۋرالى ايتىپ وتىرسىز, كوميسسار؟
– ءسىز, رەۆوليۋتسيا يدەياسىن بىلەسىز بە؟ – دەپ ول سۇراعىن تاعى قايتالادى.
– ارينە, – دەدىم مەن. – ول, ءسىرا, پاتشا بيلىگىنە قارسى دەموكراتيا بولار.
– جوق, – دەدى ول. – ول يدەيا ەمەس. ءبىزدىڭ يدەيامىز وندىرۋشىلەر ەكونوميكاسى جانە ولاردى الەۋمەتتىك باقىلاۋ ساياساتى...» («پراۆدا», 21.04.1989).
بولشەۆيكتەر وندىرۋشىلەر ەكونوميكاسىن الەۋمەتتىك باقىلاۋدى پارتياعا بەردى, ول ءوز ديكتاتۋراسىن ورناتتى. سوندىقتان, ەڭبەك ەركىندىگى بۇزىلدى. ەركىندىك شەكتەلگەن جەردە, ەڭبەك شىعارماشىلىق سيپاتىنان ايرىلىپ, ەڭبەك ءونىمدىلىگى مەن تاۋار ساپاسى تومەندەۋىنە جول اشىلدى.
سوتسياليزم كەزىندە ەڭبەكتى قاداعالاۋدى قاتاڭ تارتىپكە سالىپ, ەڭبەك ءونىمىن ءبولىسۋ ىسىنەن ەڭبەككەرلەردى تىس قالدىرىپ, ونى وزگەلەرگە, ياعني تىكەلەي ءونىم وندىرۋگە قاتىسى جوقتارعا ساياسي قۇقىق بەرىلگەن ەدى.
ەڭبەك ەركىندىگى – داۋلى تاقىرىپ. كارل ماركس وسى داۋلى تاقىرىپتى شەشپەك ماقساتتا «كاپيتال» دەگەن ەڭبەگىن جازدى, بىراق شەشە المادى, سەبەبى ونىڭ ادامشىلىق نيەتىندە ەدى. ول شايتاندىق جولعا ءتۇستى. ءدىندى اپيىن دەپ جاريالادى. ول ءازازىل جولى ەدى. نەگە دەيسىز عوي, جاۋاپ بەرەيىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ادام باي, ءداۋلەتتى بولعانىنا كىنالى اتانىپ, تاپ رەتىندە جويىلۋى ادامشىلىق پا ەدى؟! بايدى, بايلىقتى جويۋ نە ەكەنىن كارل ماركس ءبىلدى, بىلە تۇرا سوعان باردى. ءوز نيەتىن عىلىمي تۇردە دالەلدەۋ ءۇشىن ول قوسىمشا كۇن تەورياسىن ويلاپ تاپتى. ماسەلەنىڭ شىندىعى سولاي ما ەدى؟ بۇل ءىستىڭ سولايى دا, سولاي ەمەسى دە بار. سوندىقتان كۇنى بۇگىنگە دەيىن كارل ماركس ءىلىمىن جاقتاۋشىلار مەن قارسىلاستارى وسى ماسەلەدە مامىلەگە كەلە الماۋدا.
ادام تابيعاتى سول, ءبىر قاتەلەسكەن جايعا قايتا ورالا بەرەتىنى بار. ول كۇدىككە قاتىستى. سول قاتە دەگەنىمىز شىندىق ەمەس پە ەكەن دەگەن كۇدىكتىڭ ۋاقىت وتە جاندانا بەرەتىنى بار. 2007 جىلدان الەمدە قارجى داعدارىسى باستالعاندا, بىرەۋلەر داعدارىستان شىعۋدىڭ جولى كارل ماركستىڭ «كاپيتال» كىتابىندا بار ەكەن, ادامدار سول كىتاپتى قايتا وقۋدا دەگەن لاقاپ تاراتسا, سوعان كەيبىرەۋلەردىڭ سەنىپ قالعاندارىنا تاڭقالدىم. مۇنى ايتىپ, وعان سەنىپ جۇرگەندەر دە «كاپيتال» وقىماق تۇگىل, قولدارىنا الماعاندار. ءبىز كەڭەستىك زاماندا «كاپيتالدى» بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن كونسپەكتىلەپ وقىعانبىز, ونى تاجىريبەگە قولدانعانبىز, ودان نە شىقتى. كارل ماركس كوپ عالىمنىڭ, «كاپيتال» كوپ كىتاپتىڭ ءبىرى. وقىدىق دەگەندەر وقىسىن, ودان تۇسەر بۇل زامانعا دارمەن جوق. الەمدىك دەڭگەيدەگى ەكونوميستەر كارل ماركستەن وزگە جولعا تۇسكەن.
1968 جىلدان باستاپ ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى بەرىلە باستادى, بۇگىنگە دەيىن ونى 64 ەكونوميست يەلەندى. ارينە, ونىڭ باسىم كوپشىلىگى – 44-ءى امەريكالىق, 7-ءى اعىلشىن, ەكى-ەكىدەن نورۆەگيا, شۆەتسيا جانە يزرايل ەكونوميستەرى بار. وسى تىزىمگە قاراپ وتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكالىق ساياسات قالاي جانە قاي ەلدەردە جاسالىپ جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى.
2010 جىلى ەكونوميكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعى ءۇش عالىمعا بىرگە بەرىلدى: ماسساچۋسەتس شتاتىنىڭ 70 جاستاعى ەكونوميسى پيتەر دايموندقا, اقش-تاعى سولتۇستىك-باتىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 71 جاستاعى ەكونوميسى دەيل مورتەنسەنگە جانە لوندون ەكونوميكا مەكتەبىنىڭ جانە ساياسات عىلىمدارىنىڭ 62 جاستاعى پروفەسسورى كريستوفەر پيسساريدەسكە. ۇشەۋى دە ەڭبەك رىنوگىن زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
عالىمدار «نارىقتى تالداۋدىڭ اۋىتقۋدى ءىزدەۋگە نەگىزدەلگەن ادىستەرىن وڭدەپ شىعارعاندارى ءۇشىن» ماراپاتقا يە بولدى, دەپ حابارلادى شۆەتسيا كورولدىك عىلىمدار اكادەمياسى.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنان كەيىن ەكونوميكاسى قارقىندى وزگەرىستەرگە ءتۇسىپ, العا شىققان ەل – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, داعدارىستان شارتتى تۇردە تىس قالعان وڭتۇستىك-شىعىس ايماعىنىڭ ەلدەرى: مالايزيا, سينگاپۋر, يندونەزيا. سوندىقتان, ەندىگى جەردە ەكونوميكا سالاسىندا وزگە ولشەمدەر قاجەت ەكەنى اڭعارىلا باستادى. ول تۋرالى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «داعدارىستان شىعۋدىڭ كىلتى» اتتى ماقالاسىندا جاڭاشا ويلاۋ قاجەتتىلىگىن ايتقان بولاتىن.
ەۋروپادا كارل ماركستەن كەيىن ەكونوميكا سالاسىندا بىرنەشە لەك تولقىندار بولدى. سونىڭ ءبىرى, دجون مەينەر كەينستىڭ (1883-1946) «ارالاس ەكونوميكا» تەورياسى. ارالاس ەكونوميكا جۇيە رەتىندە قاراستىرىلعاندا نارىق ەركىندىگى تەجەلىپ, وعان مەملەكەتتىڭ رەتتەۋشى رەتىندە ارالاسۋى جانە قوعامداعى بارلىق الەۋمەتتىك كۇشتەردىڭ ۇلتتىق كەلىسىمگە كەلۋى قاراستىرىلدى. بۇل جۇيە ءوز ءناتيجەسىن دە بەردى. ونىڭ ەكونوميكانى «قاجەتتى ۇلگى تاڭداۋ ونەرى» دەپ انىقتاۋى عالىمدار اراسىندا ديسكۋرسكە ءتۇسىپ, كەينسياندىق رەۆوليۋتسيا, جاڭا كەينسياندىق, پوستكەينسياندىق دەگەن ءتۇرلەرى 50-60-جىلدارى نەگىزگى اڭگىمە تاقىرىبى بولعان. ەكونوميستەر ماكرو جانە ميكرو اۋقىمداعى نارىقتىق قاتىناستاردى زەرتتەۋدە ەكونومەتريا (ەكونوميكالىق ءولشەم) دەگەن ءبىلىم سالاسىن قالىپتاستىرعان. وسىعان وراي ايتارىم, ەكونوميكا الەمدىك دەڭگەيدە داعدارىستا, ەكونوميستەر ىزدەنىستەر ۇستىندە.
كارل ماركستىڭ ەكونوميكالىق ءىلىمى قازاق حالقىنىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. 20-30-جىلدارى كونفيسكاتسيا ناۋقانى ءجۇرگىزىلىپ, بايلار تاپ رەتىندە جويىلدى. بۇل قاسىرەت حالىق بولاشاعىنا وتە اۋىر سوققى بولدى. بايلارىنان, ياعني ەل باسشىلارىنان ايىرىلعان حالىق ازىپ-توزدى, قىرىلدى, الەمگە تارىداي تاراپ كەتتى. ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن سول سولاقاي ساياساتتىڭ زاردابىن شەگۋدەمىز. مىنە, ەڭبەك ەركىندىگىنە قاتىستى اڭگىمەنىڭ ءبىر ارناسى.
بولشەۆيكتەر عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالىقتىڭ كۇنكورىس ءتارتىبىن بۇزىپ, قيراتىپ, جاڭا ارناعا سالدى. ول كوللەكتيۆتەندىرۋ ساياساتى بولاتىن. ءسويتىپ, كولحوز, سوۆحوزدار قۇرىلعان ەدى. بۇل دا حالقىمىزعا اۋىر زارداپ اكەلگەن جاڭا ەكونوميكالىق ءتارتىپ. «قىرىق كۇننەن كەيىن كورگە دە ۇيرەنەسىڭ» دەگەن حالقىمىزدىڭ ءسوزى بار. وسى حالگە وراي حالىق كولحوز, سوۆحوز بولىپ ەڭبەك ەتۋگە دە داعدىلاندى, بىراق ول دا تاۋەلسىزدىك جىلدارى قيرادى. نارىقتىق قاتىناستارعا قولايسىز ءارى كەرەكسىز دەپ سانادىق. بۇل تۇسىنىك مۇمكىن دۇرىس, مۇمكىن تەرىس. وسى ماسەلە بۇگىنگى قوعامدا ديسكۋرسكە ءتۇسۋدە. مەن وسى ديسكۋرسكە ساي پىكىرىمدى بىلدىرەيىن.
ءبىلىم سالالارى ىشىندە پسيحولوگيا دەگەن بار, ول ادامنىڭ, توپتىڭ, قوعامنىڭ پسيحيكاسىن, ونىڭ قالپىن ت.ب. زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيدى. پسيحيكا دەگەنىمىز ءبىر جاعدايعا بەيىمدەلۋ, سوعان ءتان ادەت, داعدى, كەلە-كەلە كوزقاراس, سانا قالىپتاستىرۋ. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وزىنە-ءوزى قولايلى «ءۇي» نەمەسە «ۇيشىك» جاساپ الىپ, سوندا ءومىر سۇرە بەرۋى, تىنىشتىق قالپىن ساقتاۋى. بۇل جاقسى, بىراق ۇنەمى جاعداي ولاي بولا بەرمەك ەمەس, «ۇيدەن», «ۇيشىكتەن» شىعۋ دا قاجەتتىلىگى بولماق. ال, ول ادامعا ديسكومفورت, تىپتەن ۇرەي سەزىمىن تۋدىرماق.
كولحوز, سوۆحوز تۇرمىسىنا قالىپتاسقان اعايىن وسىنداي پسيحولوگيالىق حال كەشۋدە. ولار ايتادى, كولحوز, سوۆحوز قيراماعان بەلورۋسسيادا حال جاقسى دەپ, مۇمكىن سولاي دا شىعار, بىراق ول اۋەل باستا قىزىل قىرعىنمەن ورناتىلعان ەكونوميكالىق ەڭبەك ءبولىنىسىنىڭ ءتارتىبى ەمەس پە ەدى, ول قاي زاماندا حالىقتىڭ تابيعي بولمىسىمەن ۇيلەسىمىن تاپقان. ولاردا ەڭبەك ەركىندىگى قالاي شەشىلدى ەكەن, سەبەبى, 70-جىلدار ىشىندە كولحوز بەن سوۆحوزدا ەڭبەك ەركىندىگى بولماعان, ول تازا اكىمشىلىك جۇيەگە تاۋەلدى بولدى ەمەس پە؟ ولار نارىقتىق قاتىناستار ورىسىندە مودەرنيزاتسياعا تۇسپەۋشى مە ەدى, بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەڭبەك ەركىندىگى دەگەن ادامداردىڭ رۋح ەركىندىگىن تالاپ ەتەتىن بازيستىك تۇسىنىك. بۇل ماسەلە قالايشا شەشىمىن تاپپاق.
ەكونوميكانى اكىمشىلىك جۇيە نەگىزىندە جۇرگىزۋدىڭ دە ءتيىمدى جاقتارى بار, ول اسىرەسە قوعام ومىرىندە بولاتىن «ءولىارا شاقتاردا», ياعني «وتپەلى كەزەڭدەردە» ءتيىمدى كورىنەر. ال ەلدىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگى كەمەلدەنگەن سايىن, ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ اكىمشىلىك جۇيەسى ەركىندىكتى قاجەت ەتپەك. ەركىندىك دەگەن – شىعارماشىلىق. ەڭبەك ەركىندىگى مىندەتتى تۇردە تۇلعا ەركىندىگىن تالاپ ەتپەك, ول ەكونوميكانى ءتيىمدى باسقارۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىنە, تەحنولوگيالىق ۇردىستەرگە, ساپاعا تىكەلەي قاتىستى. سوندىقتان سوتسياليزم كەزىندە قالىپتاسقان ەڭبەك تاجىريبەسى, ونىڭ باسقارۋ جۇيەسى مىندەتتى تۇردە وزگە ساپالىق كۇيگە اۋىسۋى كەرەك, بىزدە بۇل پروتسەسس باستالدى, بىراق ءداپ قازىر قيىنشىلىقتار ورىن الۋدا, ال سارا باعىتىمىزدا بۇل ساپالىق وزگەرىستەر ناتيجە بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ العان باعىتىمىز دۇرىس, ماسەلە قازىرگى كەزدەگى قيىنشىلىقتارعا قاتىستى.
تاۋەلسىزدىك العان ەلدەر (پوستكەڭەستىك ەلدەر) كولحوز, سوۆحوزدى قيراتپاي مودەرنيزاتسياعا ءتۇسىرۋى كەرەك-اق ەدى, بىراق جەر-جەردە ۆاليۋتاريستىك شەشىمدەر ورىن الىپ كەتكەنى انىق. ەتتى ەلىمىزدە وندىرگەنشە, ونى ساتىپ (وزگەلەردەن) العان ارزان دەگەن سۋبەكتيۆتىك ۇندەۋلەردىڭ بولعانى جانە ونىڭ ناقتىلى ىسكە اسىرىلعانى, سونىڭ سالدارىنان ەت, ءسۇت, قىزىلشا, ت.ب. وندىرۋشىلەرى دالادا قالىپ, شەت ەلدەردەن ءونىم تاسىعانىمىزدان ءالى دە شىعا الماي وتىرمىز, بۇل نارىق كەزىندە ءورىس الاتىن ەڭبەك ەركىندىگىن تەرىس ءتۇسىنۋ عانا ەمەس, ەل مۇددەسىن كورىنەۋ ساۋداعا سالۋ بولاتىن, وسىنداي سولاقاي ساياساتتىڭ زاردابىن ءبۇگىندە حالىقپەن, ياعني تۇتىنۋشىلارمەن بىرگە اۋىل شارۋاشىلىعىن وندىرۋشىلەر دە كورىپ وتىر. سوندىقتان, كولحوز بەن سوۆحوز قاز قالپىندا قالسا دۇرىس بولار ەدى دەگەنگە قوسىلا المايمىن, ولار اۋەل باستاعى قاتەلىك بولاتىن, بىراق ولاردى ءتيىمدى تۇردە نارىق جاعدايىنا كوشىرۋ باسقا ماسەلە, ونىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قىتاي جۇزەگە اسىردى.
سوتسياليزم داۋىرىندە قالىپتاسقان تازا كولحوزدىق-سوۆحوزدىق كوزقاراس نارىققا دا, ياعني ەڭبەك ەركىندىگىنە دە, رۋح ەركىندىگىنە دە جاۋاپ بەرە الاتىن كوزقاراس ەمەس. قازاق ەلى عاسىرلار بويى اگرارلىق ەل بولىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ كەلگەن, ەندىگى ماسەلە جاڭا زامانعا, نارىقتىق قاتىناستارعا وراي وسى سالادا ەڭبەك ەركىندىگى تاۋەلسىزدىك كونتەكستىندە ءوسىپ-ءوربۋى قاجەت.
2. ءدىن بوستاندىعى بولمادى. كەڭەس قوعامى, ونىڭ قۇرامىنداعى قازاق قوعامى اتەيستىك يدەولوگيا ورىسىندە بولدى. اتەيزم – سوتسياليستىك مەملەكەتتىڭ يدەولوگياسى. بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا «اتەيزم نەگىزدەرى» دەگەن ءپان وقىتىلدى. وقۋلىقتار تەگىس اتەيستىك دۇنيەتانىمعا نەگىزدەلىپ جازىلدى. دىنگە سەنۋشىلەر مەملەكەتتىك ىستەردەن الاستاتىلىپ وتىردى, ارينە, وعان قاراپ, قوعام مۇلدەم ءدىنسىز قالدى دەۋگە بولمايدى. ءدىن قوعامدا بولدى, بىراق وعان قارسى ۇزدىكسىز, اتەيستىك ناسيحات پارمەندى تۇردە جۇرگىزىلدى, ول ىستەن مەملەكەت قاراجات ايامادى. وسى تۇستا نەگە سوتسياليزم دىنگە قارسى بولدى دەگەن ساۋال ورىندى.
سوتسياليزم مەن ءدىننىڭ تابيعاتتارى بولەك. سوتسياليزم يدەياسىن ناسيحاتتاۋشى بولشەۆيكتەر, كەيىننەن كوممۋنيستەر دىندەگى «جۇماق» يدەياسىن وزگە تۇردە پايدالاندى. ولار «جۇماق» ادامدار و دۇنيەگە وتكەن سوڭ ەمەس, وسى دۇنيەدە بولماق, دەدى, ونى ولار «كوممۋنيزم» دەپ اتادى. كوممۋنيزم ول دا قوعام, بىراق ءسوتسياليزمنىڭ ابدەن جەتىلگەن فازاسى. ول – جۇماق قوعام. وسى نەگىزگى ماسەلەدە سوتسياليزم مەن دىنشىلدەر باسەكەلەس بولدى, ءبىرىن-ءبىرى قابىل المادى. سونىمەن بىرگە, كوممۋنيستەر ۇجىمعا سۇيەنسە, ءدىن جەكە ادام سەزىمىنە باعىتتالعان.
3. سوتسياليزم كەزىندە تۇلعا بوستاندىعى بولمادى. سوتسياليزم ۇستەمدىك قۇرعان ءداۋىردە تۇلعالىق قۇندىلىقتارعا قاراعاندا, ۇجىمدىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ يدەولوگيا وزەگى بولدى. ۇجىم, جەكە ادامداردىڭ قۇقىقتىق, وتباسىلىق, ت.ب. ىستەرىنە مەيلىنشە ارالاستى. سول كەزدەگى كوركەم شىعارمالاردى, كينوفيلمدەردى كورسەڭىز, وسى ايتقانعا تاپ بولاسىز دا, تاڭ-تاماشا قالاسىز. ءاربىر ادام عۇمىرى ساياسي-يدەولوگيالىق ۇيىمداردىڭ باقىلاۋىندا بولدى. ادەبيەت پەن ونەرگە تسەنزۋرا بيلىك ءجۇرگىزدى. حالقىمىزدىڭ تۇلعا دەپ تانىلا باستاعان, تانىلعاندارىنىڭ ءبارى دەرلىك تۇتقىندالدى, سوتتالدى, اتىلدى, جەر اۋدارىلدى, تىپتەن, ولاردىڭ ايەلدەرى مەن بالالارى جازا, جاپا شەكتى.
حالىق ساناسىنا جالعان تۇلعالار ناسيحاتتالدى نەمەسە كەيبىر حالىقتىق تۇلعالاردىڭ قىزمەتى بۇرمالانىپ ناسيحاتتالدى.
***
كەڭەستىك زاماندا شەشىمى تابىلماعان وسى ءۇش ماسەلەنى وتكەن جيىرما جىلدا شەشۋ جەڭىل بولعانى جوق. ول زاماندا قالىپتاسقان قۇلدىق سانا بويىمىزدان, ادەتىمىزدەن, داستۇرىمىزدەن, كوزقاراسىمىزدان تولىعىمەن شىعىپ ۇلگەرمەگەن. تاۋەلسىز ەل قۇرۋ ىسىنە كەڭەستىك زاماننىڭ كادرلارى ارالاسىپ كەتتى. باسقا امال دا جوق ەدى. الايدا, 1991 جىلدان بەرى جيىرما جىل ىشىندە قازاق ەلىندە نەندەي جاعدايلار, قانداي ساپالىق وزگەرىستەر بولدى دەسەك, ايتىلاتىن اسقاق ءناتيجەلەر, ۇلگىلى ىستەر كوپ, بىراق سولاردىڭ ەڭ باستىسى وتكەن جىلدار ىشىندە ءوسىپ شىققان جاڭا ۇرپاق. جوعارىدا ولاردىڭ الدىڭعى لەگى ستۋدەنتتەر قاتارىنا ىلىكتى دەدىك. الدىمىزداعى 2020 جىلدارى ولار وتىزدى تولتىرىپ, «وردا بۇزاتىن» جاسقا جەتىپ, ستراتەگيالىق باعدارلاماعا ساي, 2030 جىلى بۇل ۇرپاق «قامال الاتىن» قىرىق جاسقا كەلمەك, ياعني ەل بيلىگىنە يە بولماق. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ قوعامنىڭ باستى ماسەلەسى وسى جيىرما جاسقا كەلىپ وتىرعان جاس ۇرپاقتىڭ تۇسىنىگىن, تىلەگىن, ارمانىن, ءبىلىمىن, كوزقاراسىن, ەڭ باستىسى, ونىڭ قازاق ەلىنە دەگەن پاتريوتتىق سەزىمىن تاربيەلەپ, قالىپتاستىرۋ, سەبەبى, ول قازاق ەلىنىڭ رەنەسسانس عاسىرىنىڭ ازاماتى, قازاعى.
***
ۇرپاقتار ساباقتاستىعى قازىرگى كۇننىڭ باستى ماسەلەسى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ۇرپاق جاسى – وتىز. جۇزجىلدىق ء(ى عاسىر) ءۇش ۇرپاقتىڭ عۇمىرى, ولار اتا ۇرپاق, اعا ۇرپاق جانە نەمەرە ۇرپاق. قۇندىلىقتار دا وسى ءۇش ۇرپاققا قاتىستى سارالانباق. ءار وتباسىندا دەرلىك وسى ءۇش ۇرپاق وكىلدەرى باس قوسىپ عۇمىر كەشۋدە. قوعامنىڭ دا الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق قۇرىلىمى نەگىزىنەن وسى ءۇش ۇرپاق وكىلدەرىنەن قۇرالعان.
ەلباسىنىڭ 1997 جىلى قابىلداعان «قازاقستان-2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنىن وسىلاي تۇسىنەمىن. ۇرپاقتار الماسۋى – قۇندىلىقتار الماسۋى, بۇل – ءبىر ماسەلە. ۇرپاقتار الماسۋىنىڭ ناتيجەسى – قۇندىلىقتاردىڭ تۇراقتالۋى, بۇل – ەكىنشى ماسەلە. ەگەر 2030 جىلعا دەيىن ۇرپاقتار الماسۋى, قۇندىلىقتار الماسۋى ۇزدىكسىز بولاتىن بولسا, 2030 جىلدان كەيىن قۇندىلىقتاردىڭ تۇراقتالۋى, ءسويتىپ, قازاق ەلىنىڭ جاڭا ساپالى ءداۋىرى باستالماق. اسان قايعى لەكسيكونىنا سالساق, جەرۇيىق بولىپ اتالماق. بۇل قازاقتىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنىڭ ورىندالۋى, ياعني قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى بولماق. تاۋەلسىزدىك سوتسياليستىك ادەت, داعدى, ءداستۇر, كوزقاراستاردان ارىلعان سايىن نىعايا تۇسپەك. سول ءۇشىن ۇرپاقتار الماسۋى – تابيعي قاجەتتىلىك.
قازىرگى كەز – قۇندىلىقتاردىڭ الماسۋ ءداۋىرى. ول ءۇردىس اياقتالىپ بىتكەن جوق, سەبەبى, سوتسياليزم كەزىندە ءومىر ءسۇرىپ, ونىڭ قۇندىلىقتارىن قورعاعان, ناسيحاتتاعان, سول قۇندىلىقتارمەن ءومىر سۇرگەن اتا, اعا ۇرپاق وكىلدەرى قازىرگى ەگەمەن ەلدىڭ جاستارىمەن بىرگە ءومىر سۇرۋدە. مۇنى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ اراسىنداعى قۇندىلىقتار الماسۋ ءداۋىرى دەپ اتاعان ءجون. ەستە بولاتىن جاي, ەلدىڭ قۇندىلىقتار الماسۋى كەزىندە ورىن العان ساياسي كۇشتەر, ساياسات, قۇندىلىقتار ورنىعىپ, بىرسىدىرعى تۇراقتىلىققا تۇسكەن كەزدەگى ساياسي كۇشتەر مەن ساياسات ءبىر باسقا. ءبىزدىڭ قازىر قۇندىلىقتار الماسۋى ءداۋىرىن باسىمىزدان كەشىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇگىندە ەلىمىزدى نەگىزىنەن تاۋەلسىزدىكتەن وتىز جىل بۇرىن, ياعني 60-جىلدارى ومىرگە كەلگەن ۇرپاق وكىلدەرى باسقارۋدا. ولار بيلىگىن 2020-جىلدارى تاۋەلسىزدىك جىلدارى ومىرگە كەلگەندەرگە, 2030-جىلدارى عاسىر باسىندا ومىرگە كەلگەندەرگە وتكىزەتىن بولماق. بۇل كەزدە ساياسي كۇشتەردىڭ دە, ساياساتتىڭ دا مازمۇنى وزگەرمەك.
ءۇش ۇرپاق بىرگە ءومىر سۇرەدى, بىراق سونىڭ بىرەۋى ۇنەمى باسىم بولماق (دومينانتتىق قىزمەت اتقارماق). زامان جۇگى سوعان تۇسپەك, ساياسات سولارعا قاتىستى انىقتالماق, بۇل دا زاڭدىلىق. وسى تۇستا ۇرپاق دەگەن ۇعىممەن قاتار, ۇرپاقتار لەگى دەگەندى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنباقپىن.
ۇرپاق لەگى, ول نە؟ ءداستۇرلى قازاق قاۋىمى كەزىندە ايتىلعان بابالاردان «ەلۋ جىلدا ەل – جاڭا» دەگەن اتالى ءسوز قالعان. بۇل –وركەنيەت ۇردىستەرى شارپىماعان, عىلىم, تەحنيكا جانە تەحنولوگيا بۇگىنگى اياق الىسىنا تۇسپەگەن, ءبىلىم قارقىنى جىل سايىن ەسەلەپ ءوسىپ وتىرماعان, ءسوزدىڭ قىسقاسى, ادام ايتىپ بولماس تەحنولوگياسى بار اقپاراتتىق قوعامنىڭ ۇستەمدىك قۇرماعان كەزىندە ايتىلعان قاعيدا. قازىرگى زاماندا ەل ەلۋ جىلدا ەمەس, ون جىلدا جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرۋدا. بۇل ءداستۇر حح عاسىردا ەندى. ايشىقتى مىسال, ءبىرىنشى جاھاندىق سوعىس 1914 جىلى بولدى, اراعا جيىرما بەس جىل عانا سالىپ 1939 جىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك قىرعىن سوعىس باستالىپ كەتتى. سەبەپ, جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە الەم وزگەرىسكە ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ەدى. 1914 جىلى كاپيتاليستىك ەلدەر سوعىسسا, 1939 جىلى فاشيزم مەن بولشەۆيزم اراسىنداعى يدەولوگيالىق سوعىس بولدى. ەكى سوعىستىڭ مازمۇنى باسقا.
نەمەسە, 1975 جىلى حەلسينكيدە ەقىۇ-نىڭ تۇڭعىش باسقوسۋى بولسا, 1979 جىلى پاريج حارتياسى «قىرعي-قاباق سوعىس» اياقتالدى دەپ جاريا ەتتى. نەبارى ءتورت جىلدا الەم وزگەردى. نەمەسە, 1985 جىلى ميحايل گورباچەۆ «قايتا قۇرۋدى» باستادى, 1991 جىلى الىپ يمپەريا – كسرو كۇيرەدى. نەبارى التى جىل ىشىندە. تاعى ءبىر مىسال, 1986 جىلعى «جەلتوقسان وقيعاسىنان» كەيىن بەس جىلدا قازاق ەلىنىڭ ناعىز تاۋەلسىزدىككە قولى جەتتى. ال, قازىرگى زاماندى الساق, ەلدىڭ جاڭارۋى ون جىلدىڭ ىشىندە بولۋى زاڭدىلىققا اينالىپ بارادى.
ايتالىق, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەل كەلەشەگىنە تۋرادان جول تاپقان ساياساتى, جاڭا جەرگە جاڭا قالا, جاڭا استانا سالۋ يدەياسىن ۇسىنىپ, ون جىل ىشىندە وسى يدەيانىڭ شىندىققا اينالۋى.
جانە دە, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى قازاقستان حالقىنا 2010 جىلعى جولداۋىندا قازاقستاننىڭ الداعى ون جىلدىقتاعى مۇمكىندىكتەرىن بىلاي دەپ كورسەتكەن ەدى: ««قازاقستان-2030» ستراتەگياسىن ورىنداي وتىرىپ, العاشقى ونجىلدىققا باعدارلاما جاساپ, ونى تامامدادىق. ەندىگى ماقسات – وسى ستراتەگيانىڭ كەلەسى ونجىلدىعىنا قاراي قادام جاساۋ». وسى كەلەسى ونجىلدىققا جاسالاتىن قادامنىڭ جوسپارىن «2020 ستراتەگيالىق جوسپارى – كوشباسشىلىققا قازاقستاندىق جول» دەپ بەلگىلەۋى.
ون جىلدا ۇرپاقتار اۋىسپاسا دا, ۇرپاقتار لەگى اۋىسىپ ۇلگەرەدى. جانە دە وسى ۇرپاق لەگى دومينانتتى ۇرپاققا ءوز ىقپالىن جۇرگىزىپ, ونىڭ اياق باسۋىنا, ساياساتىنا ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىرادى. سوندىقتان بابا سوزىنە زامانعا وراي تۇزەتۋ ەنگىزسەك, «ون جىلدا ەل – جاڭا». ءححى عاسىر قازاق ەلىنىڭ جاڭارعان رەنەسسانس عاسىرى دەگەندە, ءبىزدىڭ ولشەم ونجىلدىقتار تىنىسى ارقىلى ايقىندالىپ وتىرماق.
ساياساتىمىز وسىلاي بولسا, الەمدىك وركەنيەت ۇردىسىنەن, اقپاراتتىق تەحنولوگيادان, پوستيندۋستريالىق قوعام قۇرماق ىنتادان الىستاماي, نىق قادام باسا الامىز. الىستى جاقىنداتۋ ءۇشىن ءبىر نىق قادام قاجەت. وسى نىق قادامدى جاساۋشى ۇرپاق لەگى, ونىڭ جاسى – ون جىل.
ەلباسىنىڭ 2030 باعدارلاماسى – مازمۇندى. ونىڭ مازمۇنىندا ۇرپاقتار الماسۋ زاڭدىلىعى بەلگىلەنگەن. قاي زامان بولسا دا قوعامنىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى – ادام, ۇرپاق. سوندىقتان بۇل باعدارلامادا تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلىپ, 2030-دا قىرىق جاسقا تولاتىن ۇرپاققا قۇندىلىقتاردى وتكىزۋ يدەياسى باياندالعان.
قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى دەگەن ەلدىك تىلەكتەن تۋعان ىزگى سانا – يدەيا. ونىڭ بولمىسى – قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى كۇنى. رەنەسسانس يدەياسى – وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنان باستاۋ الىپ, 1991 جىلى ەگەمەن ەل اتانعاندا ايقىندالىپ, بۇگىنگى تۇرمىس, بولمىسىمىزبەن تولىعىپ, جەتىلىپ, كەلەشەككە باستايتىن ەلدىك يدەيانىڭ سارا باعىتى.
***
قازاقتىڭ رەنەسسانس عاسىرى باسىندا تۇرعان ۇرپاق –تاۋەلسىزدىككە قۇرداس, قازىرگى جاس ۇرپاق. بۇل بولاشاققا كوشباسشى, وتىزدا «وردا بۇزىپ», قىرىقتا «قامال الاتىن» ۇرپاق اتانباق.
بۇل – رەنەسسانس-ۇرپاق.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك, سەناتور.