«كوكشەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق بيىل ءوزىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتول قۇرداسى ءارى سولتۇستىك وڭىردەگى سۋسىن يندۋسترياسىنىڭ قارلىعاشى سانالاتىن زاماناۋي كاسىپورىن قازىرگى تاڭدا كوكشەتاۋ قالاسى بويىنشا سالىق ءتۇسىمىنىڭ 40 پايىزىن, رەسپۋبليكامىزداعى الكوگولدى ءوندىرىس سالىعىنىڭ 35 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋدە. الەۋمەتتىك باعدار ۇستاناتىن سەرىكتەستىك 1500 ادامعا تۇراقتى ناپاقا كوزىن اشۋمەن قاتار, قۋاتتى دا سالاماتتى قوعام ورناتۋ, ادامداردىڭ ءومىر cاپاسىن جاقسارتۋ مىندەتىن ابىرويلى پارىز سانايدى. بۇل ورايدا تالاي بايگەنىڭ تورىنەن كورىنگەن ونەگەلى ىستەردەن تاراتىپ كوپ اڭگىمە ايتۋعا بولاتىن ەدى. بىراق, ءبىز «بالالارعا شاتتىق سىيلار شيپالى سۋ» اتالاتىن قاناتقاقتى جوبا جايلى وي قوزعاۋدى ءجون كوردىك.
اكتسيونەرلىك قوعام 2009 جىلدان باستاپ «بالالارعا شاتتىق سىيلار شيپالى سۋ» اتالاتىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى قاناتقاقتى جوبا شەڭبەرىندە استانا قالاسىنىڭ مەكتەپتەرى مەن بالالار باقشالارىنا بيوگەندى «تۇران» اۋىز سۋىن جەتكىزۋدە. ءوزىنىڭ فيزيولوگيالىق تولىققاندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن «جاندى سۋ» ادام دەنساۋلىعىنا وڭ ىقپال ەتەتىندىكتەن, جوبانىڭ وقۋ ورىندارىمەن بايلانىستىرىلۋى مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلە بولىپ سانالادى. بۇل ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» جولداۋىنداعى «ۇلت ساۋلىعىنا» قاتىستى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى.
– كوكشەتاۋدا وتىرىپ جۇمىستى استانادان باستاۋىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى, ەلوردا - جاسامپازدىق پەن جاقسى ىستەردىڭ جارشىسى. ۇمتىلىستارىمىز بەن ىزدەنىستەرىمىز دە باس قالامىزدان ءوربىپ, وڭىرلەرىمىزدى قوزعالىسقا تۇسىرۋدە. مۇنى كوممەرتسيالىق مۇددەمەن شەكتەۋگە بولمايدى, – دەيدى قر مينەرالدى رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, «كوكشەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق عىلىمي جۇمىستار ءجونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەۆگەني پياتوۆ.
سونداي-اق, ءبىز ۇجىمدى تولعانىسقا تۇسىرگەن مىنا ءبىر مىسالدىڭ كوكەيدەگى ويدى جەدەلدەتىپ جىبەرگەنىن دە بىلەمىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن استانا قالاسىنداعى اۋرۋحانالاردىڭ بىرىندە ءبىر جاستاعى ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن حيرۋرگيالىق وتا جاساۋ قاجەت بولادى. بىراق, ونىڭ قانىنداعى گەموگلوبيننىڭ تاپشىلىعىنان دارىگەرلەر بۇعان كىرىسە الماعان. ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرالدار ەريتروتسيت قۇرامىنداعى تىنىستىق پيگمەنتتى شۇعىل كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. داعدارىس ساتىندە كونسيليۋم مۇشەلەرى, باسپاسوزدە جازىلعانىنداي, تىرشىلىك پەن تابيعاتتىڭ تۇتاس جۇيەسىن بىرىكتىرەتىن, ياعني, ادام اعزاسىنداعى گەموگلوبيندى تۇراقتاندىراتىن «تۇران» بيوگەندى سۋىن پايدالانۋدى ۇيعارادى. اقىرىندا وپەراتسيا ءساتتى اياقتالىپ, ءسابيدىڭ اتا-اناسىنان, دارىگەرلەردەن كوكشەتاۋعا العىس حاتتار كەلدى.
كاسىپورىن «جاندى سۋ», عىلىمي تىلمەن ايتقاندا, فيزيولوگيالىق تولىققاندى سۋ «تۇراندى» زەرەندى اۋدانىنداعى كەڭوتكەل جەراستى سۋ قورىنان الادى. بۇل تەرمين قۇتىعا قۇيىلاتىن سۋ وندىرىسىندەگى مەملەكەتتىك ءنورماتيۆتى قۇجاتتاردا زاڭدى تۇردە بەكىتىلگەن. «اۋىز سۋ قاۋىپسىز جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولۋمەن قاتار, ونىڭ قۇرامىندا ادام اعزاسىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار بيولوگيالىق بەلسەندى ميكروەلەمەنتتەر بولۋى قاجەت,-دەيدى ەۆگەني الەكساندروۆيچ. ءبىزدىڭ ءونىمىمىز, اسىرەسە, جاس ورگانيزمنىڭ دامۋىنا سەپتىك جاسايتىن تابيعي قوسپالارعا باي. قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا ماماندارىنىڭ زەرتتەۋلەرى «تۇران» سۋىن تۇراقتى پايدالانعان جاعدايدا ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىن, ۇيقىسىن, تابەتىن جاقسارتىپ, قان قىسىمىن, اسقازان-ىشەك جولى قىزمەتىن قالىپتاستىرۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. بۇعان قوسىمشا, بۇيرەكتە جينالعان تۇزدى ەرىتىپ شىعارۋعا, قانداعى گەموگلوبين قۇرامىن تۇراقتاندىرۋعا جانە اعزانى تەمىر تاپشىلىعىنان قورعاۋعا سەپتىك جاسايدى».
ايتىلعانداردىڭ سوڭعىسى «بالالارعا شاتتىق سىيلار شيپالى سۋ» قاناتقاقتى جوباسىن ءتۇزىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدا ماڭىزدى تۇتقا بولعان كورىنەدى. مەديتسينا, رەسپۋبليكانى تۇتاستاي العاندا, بالالاردىڭ ميكرونۋتريەنت (تاعام قۇرامىنداعى قورەكتىك زاتتار) تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىنىن انىقتاپ وتىر. ونى تولىققاندى تاماقتانۋمەن قاتار, ساپالى تابيعي سۋدى پايدالانۋ ارقىلى تولىقتىرۋعا بولادى. ال, «تۇران» سۋىنىڭ كەسەلدىڭ الدىن-الۋ, قاننىڭ ازدىعىن جويۋ ماسەلەسىندەگى ورنى ايرىقشا. جالپى, جوبانىڭ باستى ماقساتى – وسكەلەڭ ۇرپاق دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا, ۇلت ساۋلىعىن قالىپتاستىرۋعا ساپالى سۋدىڭ تيگىزەتىن اسەرىن قوعام نازارىنا ۇسىنۋ.
– ءبىزدىڭ جوبانىڭ قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, قر بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى, استانا قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان قولداۋ تاپقانىنا قۋانىشتىمىز, – دەيدى ە.پياتوۆ. جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندەگى (2009-2010 جىلدار) بارلىق جۇمىسىمىز اقپاراتتىق-اعارتۋ قىزمەتىن قامتىدى. استاناداعى 77 مەكتەپ پەن 36 بالا باقشادا اتا-انالاردىڭ قاتىسۋىمەن بيوگەندى سۋدىڭ شيپالى قاسيەتتەرى تۋرالى لەكتسيالار وقىلسا, ۆالەولوگيا جانە بيولوگيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرىنىڭ كۇشىمەن «سۋ الەمى» ەلەكتروندى وقۋلىعى دايىندالدى. مۇعالىمدەر مەن مەكتەپ باسشىلارى, مەكتەپ دارىگەرلەرى, ەكولوگتار, مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ساپالى سۋ پروبلەماسىن تالقىلاعان ساباقتار مەن «دوڭگەلەك ۇستەل» سۇحباتتارىن وتكىزدى.بالالار اراسىندا ۇيىمداستىرىلعان تازا جانە شيپالى سۋ تاقىرىبىنداعى شىعارماشىلىق بايقاۋلار ۇلكەن اسەر قالدىردى. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە, بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك سۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ, استانا قالاسىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە بىرىڭعاي تاقىرىپتاعى ساباقتار وتكىزىلدى.
العاشقى كەزەڭ قورىتىندىسىنداعى «قازىرگى زامان مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ ساناسىندا دۇرىس تاماقتانۋ جانە ساپالى سۋدى پايدالانۋ داعدىسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى» اتتى جالپىمەكتەپتىك كونفەرەنتسيانىڭ تابىستىلىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ نۇسقاۋلىقتارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تاماقتانۋ قاۋىپسىزدىگى جانە اۋىز سۋدى پايدالانۋ جونىندەگى قولدانىستاعى ۇلتتىق تەحنيكالىق رەگلامەنتكە ەنگىزىلسە, تاماق ينستيتۋتى مەكتەپتەر مەن مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى مەكەمەلەر باسشىلارىنا ارناپ ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار ازىرلەدى. مۇنى قوعامنىڭ بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىندەگى ساپالى اۋىز سۋعا قاتىستى ۇجىمدىق شەشىم قابىلداعانى دەپ ءتۇسىنۋگە دە بولادى. دەمەك, جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ءوز مارەسىنە ايتارلىقتاي تابىسپەن جەتتى دەۋىمىز كەرەك.
جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى بيىلعى وقۋ جىلىندا باستالىپ, عىلىمي ىزدەنىستەردى ماقسات ەتۋدە. ونىڭ بارىسىندا تولىققاندى اۋىز سۋدىڭ بالانىڭ ءومىر ساپاسىنا اسەرى جان-جاقتى زەرتتەلەدى. جۇمىستار ءومىر ساپاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق قوعامنىڭ ارنايى باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋدە. بۇل نەگىزىنەن استانانىڭ ءتورت مەكتەبىندەگى تومەنگى سىنىپتىڭ 800 وقۋشىسىن قامتيدى. وعان «كوكشەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق ماماندارىمەن بىرگە تاجىريبەلى ۇستازدار, ايگىلى عالىمدار مەن ماماندار, اتا-انالار تارتىلعان. مەكتەپتەر 19 جانە 10 ليترلىك ىدىستاعى «تۇران» سۋىمەن, كۋلەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ارنايى كىتاپشاعا بالانىڭ مەكتەپتە جانە ۇيدە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە سۋدى پايدالانعاندىعى جونىندەگى جازبالار, ونىڭ دەنساۋلىعى مەن مىنەز-قۇلقىنداعى وزگەرىستەر مۇقيات تىركەلەدى. بۇل ورايدا, «تۇراندى» ىشەتىن ەكى مەكتەپ پەن ىشپەيتىن ەكى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا سالىستىرمالى زەرتتەۋ جۇرگىزىلەتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى.
ەۆگەني پياتوۆتىڭ جۇمىس بولمەسىندە مۇقيات قاتتالعان قوراپتار بىردەن كوزگە تۇسەدى. مۇندا بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى, مۇعالىمدەر قاتىسقان سۇراۋ سالۋ دەرەكتەرى جيناقتالعان. جەكە پاپكالاردى پاراقتاعانىمىزدا سۇراقتاردىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىن بايقادىق. ءماسەلەن, بالالار مەن ولاردىڭ اكە-شەشەسىنە قويىلعان «وقۋشى ەكى اۆتوبۋس ايالداماسى ارالىعىن ەركىن ءجۇرىپ وتە الا ما؟» سۇراقتى الايىق. ۇلكەندەردىڭ بارلىعى دەرلىك «ءيا» دەسە, بالالاردىڭ باسىم بولىگى «جوق» دەپ جاۋاپ قايتارعان. مەديتسينالىق تەكسەرىس بالا اعزاسىنداعى تەمىر تاپشىلىعى مەن انەمييانى انىقتاپ وتىر. سونداي-اق, وسىناۋ ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىتتاعى «تۇراننان» كەيىنگى تۇرلەنۋ دەرەكتەرى اي-كۇنىنە دەيىن تىركەلىپ, ونداعى وڭ وزگەرىستەر قۋانتادى.
ەلىمىزدەگى ەرەكشە جوبا بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا اياقتالادى. ونىڭ قورىتىندىسى جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىعىپ, مەملەكەت نازارىنا ىلىنەدى دەگەن ويدامىز. جوبانى جۇزەگە اسىرعان ءبىلىم وشاقتارى مەن عالىمدارعا, ماماندارعا, ارينە, «كوكشەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق باسشىلىعىنا كوپشىلىكتىڭ ريزاشىلىعى شەكسىز. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ءاردايىم بيىك ۇستايتىن اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ءوڭىرگە بەلگىلى ازامات اسقار اليەۆ, فيرما پرەزيدەنتى الەكساندر سامويلوۆتىڭ قولداۋىنسىز سەرىكتەستىكتىڭ عىلىم ءبولىمى ماڭىزدى جوبانى قولعا الىپ, ناتيجەلى جۇمىس جاساي الماس ەدى. مۇنداي يگى ىسكە 40 مىڭ دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالىنعانىمەن ءدالەلەدەۋگە بولادى. تاعى ءبىر ايتارىمىز, ءدال استانانىڭ وزىندە كادىمگى سۋ جۇيەسىن پايدالانىپ-اق, ساۋدانى ساپىرىپ جاتقان وننان استام فيرما جۇرتشىلىق نازارىنداعى قاناتقاقتى جوبادان ۇلگى السا دەيمىز.
باقبەرگەن امالبەك.
كوكشەتاۋ.