«گيد-رەيندجەر» ول كىم؟
...ءور التايدىڭ تورىندە ورەل دەگەن اۋىل بار. التايدىڭ بيىك تاۋلارى ەتەگىنەن ويىپ تۇرىپ ورىن العان, جەرى ويقى-شويقى, كەسەك تاستار ءجيى كەزدەسەتىن, بىراق تابيعاتى تامىلجىعان, بيىك تاۋدان سارقىراپ تومەن قاراي اعاتىن اساۋ وزەنى بار شالعايداعى اۋىلدا وتكەن جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىندا ەلىمىزدەگى «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسىمەن اسەم ءبىر مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل مەكتەپتى ساپالى ەتىپ سالىپ بەرگەن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى, ءۇلكەن نارىنداعى «نارىن» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق مەكەمەسىنىڭ باستىعى نيعمەت ءشاۋھيننىڭ ۇجىمى. قازىر اتىلمىش ءبىلىم ورداسىندا 264 شاكىرت ءبىلىم الىپ جاتىر. ءبىزدى اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ, اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى دۇيسەن برالينوۆ, اۋداندىق اكىمدىكتىڭ ءمادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قايىرجان ءسادۋوۆ جانە مەكتەپ ديرەكتورى ءامينا جۇماعۇلوۆا قارسى الدى.
كوركى كوز تارتاتىن جاڭا مەكتەپ ءىشى كىرسە شىققىسىز, ەدەندەرى جارقىراپ جاتىر, ءبولمەلەر كەڭ ءارى جارىق. مۇندا ءتورت مۋلتيمەديالىق كابينەت, حيميا, فيزيكا, ماتەماتيكاعا ارنالعان ارنايى زال, اسحانا, كينو كورسەتەتىن ءبولمەلەر بار. مەكتەپتە 43 ۇستاز جۇمىس ىستەسە, تاربيە جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسار روزا اۋعانباەۆا, تاتيانا قيلىباەۆا, ماريا پونومارەۆا, تاعى باسقالار ءتاجىريبەلى, ءبىلىمدى ماماندار.
– وبلىس اكىمى ب. ساپارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 1-4-ءشى سىنىپتا وقيتىن 67 وقۋشى كۇنىنە 20 گرامم بال, ءبىر ستاقان ءسۇت پەن تاعامدى تەگىن ىشەدى. بالالاردىڭ ساباققا دەگەن ىنتاسى جوعارى بولاتىنى سوندىقتان. ونىڭ ۇستىنە دەمەۋشىلەر كومەگىمەن تاعى 147 شاكىرت تەگىن تاماقتانادى. ورەل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەركىن كوبەشوۆ تە قولدان كەلگەن كومەگىن ايامايدى. ءبىزدىڭ اۋىل ءتۋريزمى دامىعان وڭىردە بولعاندىقتان, مەكتەپتە «گيد-رەيندجەر» دەگەن ۇيىرمە بىرنەشە جىلدان بەرى جۇمىس جاسايدى. وعان ءوزىم جەتەكشىلىك ەتەمىن, – دەدى مەكتەپ ديرەكتورى ءامينا قازياكپارقىزى.
«گيد-رەيندجەر» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قالدىق. امەريكالىق اتىس-شابىسقا تولى فيلمدەردە رەيندجەرلەر جايلى ءجيى ايتىلۋشى ەدى. اتاقتى ءارتىس چاك نورريس رەيندجەر رەتىندە ءتۇسكەن فيلمدەردى بالالار قىزىعا كورەتىن. حالىقتىڭ قامىن ويلايتىن, تابيعات بايلىعىنا قول سۇعۋشىلارعا قارسى اياۋسىز كۇرەس جۇرگىزەتىن رەيندجەرلەر بىزگە دە كەلگەن ەكەن.
– قازىر گيد-رەيندجەر ءۇيىرمەسىندە 20 بالا ءدارىس الىپ ءجۇر. ولاردىڭ ماقساتى ءبىزدىڭ ولكەگە كەلگەن تۋريستەرگە جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ, ءتىپتى بىرگە ەرىپ ءجۇرىپ تۇكپىر-تۇكپىردى ارالاتۋ. وبلىس اكىمى 2 ميلليون تەڭگە بەرگەن, وعان الپينيزمگە قاجەت زاتتاردى ساتىپ الدىق, شاتىر, ءدۇربى, باسقا دا كەرەك-جاراقتى پايدالانىپ ءجۋرمىز. گيد-رەيندجەرلەر ءۇيىرمەسىنە جازىلامىن دەۋشىلەر كوپ. بيىل بىرنەشە وقۋشىمىز شەتەلدەردەن كەلگەن قوناقتارعا قىزمەت كورسەتپەك, – دەدى تاعى دا ءامينا جۇماعۇلوۆا.
– بۇل مەكتەپتىڭ اتاق-داڭقى ەلىمىزدى بىلاي قويىپ, رەسسەيگە دە جاقسى تانىس, – دەپ اڭگىمەگە اۋدان اكىمى ارمان ءىلياس ۇلى ارالاستى. – وسىدان ءتورت جىل بۇرىن سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ءىىى حالىقارالىق جاس ەكولوگتاردىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتتى. سول كەزدەگى كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ديرەكتورى ەرەن جۇماعۇلوۆ بىرنەشە وقۋشىنى رەسسەيگە جىبەردى. شاكىرتتەرىمىز ايدى اسپانعا شىعارىپ, باس جۇلدەنى, 5 مىڭ اقش دوللارىن يەلەنىپ قايتقاندا ابىرويعا بولەندىك. «جاس ەكولوگتاردىڭ» ءبىرىنشى فورۋمىندا دا مەكتەپ تۇلەكتەرى الدارىنا جان سالمادى. 2009 جىلى باقتار شەرۋىندە شالقار ءابۋوۆ جەڭىمپاز اتاندى. قىسقاسى, مەكتەپتىڭ ءوزىندىك قولتاڭباسى بار. وتكەن جىلى مەكتەپ بىتىرگەن 28 شاكىرتتىڭ 26-سى بىردەي گرانت بويىنشا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇستى. اۋدانىمىز ۇلتتىق تەستىلەۋدە وبلىستا ءبىرىنشى ورىن الدى, – دەپ اۋدان اكىمى ا. بەكبوسىنوۆ ءبىراز جايلاردان ماعلۇمات بەرە كەتتى.
مەكتەپ ورمانشىلىعىندا ءۇش تۇقىم باعى بار. ونى وقۋشىلاردىڭ ءوزى كۇتىپ باپتايدى. تۇقىم باعىنا جاس مامان روللان احمەتوۆ جەتەكشىلىك ەتەدى. «جاسىل ءدارىحانا» ەمدىك شوپتەرمەن اينالىساتىن ۇيىرمەدە 30 بالا بار. ەلەمەسوۆا, زاريپوۆا, مۇستافين, اسىلبەكوۆ دەگەن شاكىرتتەر دە جاس ەكولوگ رەتىندە قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. ءبىز كەتەر كەزدە گيد-رەيندجەرلەر ۇيىرمەسىندە جاتتىعاتىن وقۋشىلارمەن تىلدەسىپ ۇلگەردىك, «تابيعاتى عاجاپ ءور التايدىڭ ءتورىندەگى مۇزتاۋ, بەرەل قورىعى, باسقا دا مادەني ءجادىگەرلەردى باسقا مەملەكەتتەرگە تانىتا بەرۋ ارمانىمىز», دەدى ولار.
تىنىسى كەڭ «نۇر بۇلاق»
شىركىن, كاتونقاراعايدىڭ تابيعاتى كەرەمەت قوي. اسقار تاۋلار مەن بيىك شىڭدار ءالى اق كورپەسىنە ورانىپ جاتىر. ءتىپتى شىلدەنىڭ شىلىڭگىرىندە مۇزتاۋدىڭ قاسات قارى ەرىمەيدى-اۋ. ونىڭ ۇستىنە بۇل ءوڭىردىڭ تابيعي-كليمات جاعدايى ەرەكشە. جەر بەدەرى جان-جانۋارلار, قۇستارعا باي. راحمان قاينارى, اعىندى دا اساۋ بۇقتىرما ەشكىمدى ەنجار قالدىرمايدى. سوندىقتان بولار, اۋداندا ءتۋريزمدى دامىتۋ باعدارلاماسى قابىلدانعان, ول ورىندالىپ جاتىر. مىسال كەرەك پە, جەتكىلىكتى.
– جاقىندا «وسكەمەن – زىريان – ۇلكەن – نارىن – كاتونقاراعاي» كۇرە جولىنىڭ ورەلدەن اتاقتى «راحمان قاينارى» شيپاجايىنا دەيىنگى جولىن كۇن تالابىنا ساي سالۋ ءۇشىن جوبالاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولدى. ونىڭ قۇنى – 106 ميلليون تەڭگە. ەگەر راحمان قاينارىنا دەيىن اسفالت جول توسەلسە, شەتەلدەردەن تۋريستەر بەرى قاراي اعىلارى ءسوزسىز. كاتونقاراعاي اۋىلىندا «بايان» تۋريستىك ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلدى. توپقايىڭ اۋىلىنا جاقىن جەردە «نۇر بۇلاق» تۋريستىك ساۋىقتىرۋ كەشەنى ىسكە قوسىلدى. مۇندا پانتىمەن ەمدەۋ, فيتوەمدەۋ, سىلاپ-سيپاۋ, اتپەن, جاياۋ سەرۋەندەۋ قىزمەتى كورسەتىلەدى. اۋدان اۋماعىندا 9 پانتىمەن ەمدەۋ ورىندارى قىزمەت ىستەپ تۇر. «نۇر بۇلاق» جاقىن جەردە, بارايىق, كورەيىك, – دەدى اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى دۇيسەن برالينوۆ.
وتكەن جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا شىمكەنتتىك جازۋشى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى بويىنشا ءتىلشىسى مارحابات بايعۇت سۋ تاسقىنى كەزىندە وبلىستىڭ ءۇش اۋدانىندا بولىپ, ءبىراز جايلارمەن تانىسقان, باس باسىلىمدا ءۇش بەت ماقالا جاريالانعان. قوناق كەلسە توردەن ورىن بەرەتىن اعايىندارىمىز سول جولى ۇلكەن نارىن اۋىلىندا جاڭادان اشىلعان دامحاناعا مارحابات اعامىزدىڭ ەسىمىن بەرگەن ەدى. ءدامحانا قازىر حالىققا قىزمەت ەتە باستاپتى. «نۇر بۇلاق» ءبىر جىلدىڭ ىشىندە كوركەيە تۇسكەن.
«نۇر بۇلاق» كاسىپكەرلەردىڭ قارجىسىنا تۇرعىزىلعان. اقتاۋلىق نۇرجان جۇماعۇلوۆ, الماتىلىق تەلمان جامەنتينوۆ دەگەن ازاماتتار حالقىنا قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا توپقايىڭ اۋىلىندا شيپاجاي سالدى. قاز-قاتار تۇرعان جيىرماعا تارتا ءۇي تۇرۋعا قولايلى-اق. اشىق, جابىق باسسەين, جاڭادان سالىنعان مەيرامحانا, اتپەن سەرۋەندەيتىن, فيتومەن ەمدەۋ, پانتىمەن سىلاپ-سيپاۋ كىمدى بەي-جاي قالدىرسىن, دەمالۋشىلار كەلە باستاپتى. ءبىر شەتتە التايدىڭ ەكى قوڭىر ايۋى تەمىر توردا قاماۋلى تۇر, ءسىرا دەمالۋشىلاردىڭ كوڭىلىن اۋلايتىن بولسا كەرەك. الداعى ۋاقىتتا بۇل جەردەن زووباق اشۋ ويدا بار, دەيدى ۇيلەستىرۋشى ارمانگۇل نۇرقاسوۆا.
«نۇر بۇلاققا» قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندار قاتارى كوبەيۋدە. ونىڭ سەبەبى, شيپاجاي كۇرە جولدىڭ بويىندا, الىس ەمەس. ال بيىك تاۋلاردا ورنالاسقان شيپاجايعا جەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
– جوعارىدا اتى اتالعان ەكى ازامات «اقسۋ» سەرىكتەستىگىنىڭ مارالدارىن, جەرىن ساتىپ الدى. ءتىپتى پانتىدان ءدارى-دارمەك جاسايتىن «اقسۋ-دەەن» فيرماسى دا سول ءجىگىتتەردىڭ ەنشىسىندە. ىسكەر ازاماتتاردىڭ پايدا تابۋدى ەمەس, حالقىنا قىزمەت كورسەتۋدى كوزدەگەنى بەلگىلى. سەبەبى, جاقىندا ەكى جاقتى كەلىسىم-شارتقا قول قويىپ, اقسۋ اۋىلىندا كوشەلەردى اسفالتتاپ, كوپىر سالىپ بەرەتىن بولدى. ارداگەرلەر ساياباعىنا قارجى سالىپ, بالاباقشانىڭ جوباسىن جاسادى. مەكتەپتەرگە قاجەتتى جابدىقتاردى دا اپەرەتىن بولدى, – دەپ اۋدان اكىمى ارمان بەكبوسىنوۆ جاقسى جاڭالىقپەن تانىستىرا كەتى.
– دەمالۋشىلارعا كۇنىنە ءتورت رەت ىستىق تاماق بەرىلەدى. باعاسى كەلىسىم بويىنشا. جولدامانى ءوسكەمەننەن دە ساتىپ الۋعا بولادى, – دەدى ارمانگۇل نۇرقاسوۆا.
اتاپ وتەرلىك ءجايت, كورشى بەلقاراعاي اۋىلىندا وندىرىستىك بازاسى جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. ونى ايدىن ماتيكوۆ دەگەن ازامات باسقارادى. اعاشتان ءتۇيىن تۇيەتىن بەكەن بولىساەۆ, ەرجان جاراسباەۆ دەگەن ازاماتتار بالقاراعاي, سامىرسىننان بوشكە, ۇستەل, ورىندىق, توسەك, ساندىق سياقتى ويۋمەن اشەكەيلەنگەن زاتتاردى جاساپ, ساتۋدا. بۇل دا كاسىپتىڭ ءبىر ءتۇرى.
«نۇر بۇلاق» شيپاجايىنىڭ قازىرگى جاعدايى وسىنداي.
وڭداسىن ەلۋباي.
شىعىس قازاقستان وبلىسى, كاتونقاراعاي اۋدانى.
___________________________
سۋرەتتەردە: «گيد-رەيندجەرلەر» ۇيىرمەسىندە جاتتىعاتىن شاكىرتتەرى; «نۇر بۇلاق» شيپاجايى.