بۇگىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ قادامدارى ادامزاتتىڭ تابيعاتپەن ءۇيلەسىمدى ءومىر ءسۇرۋى تۇرعىسىنان قارالا باستادى. وسى ورايدا, كونگرەسس اياسىندا وتكەن كورمەدە ەكولوگيالىق تۇرعىدان قاۋىپسىز وتاندىق ونىمدەر تانىستىرىلدى.
ماسەلەن, استانالىق «بيوپاكەت» كاسىپورنى شىعاراتىن ەكوپاكەتتەر كارتوپ جانە جۇگەرى كراحمالى مەن قانت قۇراعىنان جاسالادى. بۇل پاكەتتەردىڭ پوليەتيلەننەن ەرەكشەلىگى – پايدالانىپ بولعاننان كەيىن ءۇش اي مەن ءبىر جىل ارالىعىندا ءشىرىپ كەتەتىندىگىندە. ياعني, قورشاعان ورتاعا قاۋىپسىز. كومپانيا وكىلى ءۋاليحان جۇمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە العاشقى بيوپاكەتتەر ەلوردالىق ساۋدا دۇكەندەرىنە تۇسە باستادى. كاسىپورىن كەلەشەكتە وسى ءىسپەتتى تەز ىدىرايتىن بيوىدىس جاساۋدى جوسپارلاپ وتىر. ال «نۇر قاينار» يننوۆاتسيالىق كلاستەرى» جشس تابيعي شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ تەحنولوگياسى ارقىلى قىلقان كونتسەنتراتى ءوندىرىسىن جولعا قويعان. بۇل ادامعا كۇش-قۋات بەرىپ, يممۋندىق جۇيەسىن نىعايتاتىن جانە كوپتەگەن اۋرۋلارعا شيپا بولاتىن كونتسەنترات سانالادى. سونداي-اق, قالانى قار مەن مۇزدان تازارتىپ قانا قويماي, ونى سۋ كۇيىنە اينالدىرىپ, ارنايى قويمادا تەحنيكالىق سۋ رەتىندە ساقتايتىن جوبا دا ەلىمىزدىڭ قار كوپ تۇسەتىن وڭىرلەرىن قىزىقتىرۋى ءتيىس.
باسقوسۋدا كورنەكتى اقىن, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, «بايتاق بولاشاق» حالىقارالىق اليانسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان حيميا مەن ۋران زامانىندا ەڭ وزەكتى تاقىرىپتىڭ ءبىرى ەكولوگيا ەكەنىن, تابيعاتتى قورعاۋ بولاشاقتى, ءومىردى قورعاۋ بولىپ تابىلاتىنىن, ءبۇگىندە قازاقستاندىقتار مۇنى كەڭىنەن ءتۇسىنە باستاعانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل تاقىرىپ نەگە ءبىزدىڭ جانىمىزعا جاقىن؟ قاي ەلدە اتوم سىناعى قىرىق جىل توقتاماي جۇرگىزىلدى؟ قاي ەلدە وسىنشاما تەمىر, مۇناي, كومىر جەر قويناۋىنان الىندى؟ قازىر جەرىمىزدە 24 ميلليارد توننا وندىرىستىك, 100 ميلليون توننا تۇرمىستىق قالدىق بار. بۇل قالدىقتار جەردى, سۋدى جانە اۋانى ۋلاپ جاتىر. سونىڭ بارلىعى دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەدى. قازاقستان حالقىنىڭ كوبەيۋىنە دە تەجەۋ سالىپ وتىرعان وسى قۇبىلىس. ماسەلەن, كورشىمىز وزبەكستانمەن سالىستىرا قارايىق. حح عاسىر ەكى باۋىرلاس ۇلت ءۇشىن قالاي ءوتتى؟ 1926 جىلى جۇرگىزىلگەن ساناق بويىنشا قازاقتىڭ سانى 6 ميلليون 200 مىڭ ادامدى قۇرادى. سونداي-اق, بارلىق قۇجاتتاردا قازاقتار ءىرى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جازىلىپ ءجۇردى. ال سول جىلدارى وزبەكتىڭ سانى 4 ميلليون ەدى. ارادا 90 جىل ءوتكەندە ولار 31 ميلليونعا جەتتى. ياعني, قازاق حالقىنان ءۇش ەسە العا وزىپ كەتتى. بۇل وتىزىنشى جىلدارى وتە ساۋاتسىز ءارى قىلمىسپەن جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ ناۋقانىنىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس, بۇل ءبىزدىڭ ەكولوگيالىق پروبلەمالارىمىزدىڭ دا ناتيجەسى. ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى بالالى بولا الماي ءجۇر. بۇل – ناعىز اپاتتىق احۋال, – دەدى ولجاس سۇلەيمەنوۆ.
ول وسى رەتتە ەلدى وندىرىستىك ءجانە تۇرمىستىق قالدىقتاردان تازالاپ, ەكولوگيالىق ماسەلەنى ۇكىمەت ءمۇشەلەرىنىڭ موينىنا عانا ارتىپ قويماي, قوعام بولىپ شەشۋگە جۇمىلۋدىڭ ۋاقىتى الدەقاشان جەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جەتەكشىسى ازاماتحان ءامىرتايدىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە ەكولوگيالىق سانا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا اتالعان اليانستىڭ قولداۋىمەن «تازا ەل» اتتى قوعامدىق گازەت شىعا باستادى. سونىمەن قاتار, بايتاق بولاشاقتىقتار بيىلعى كوكتەمدە قازاقستاندىق ءار ازاماتتىڭ جاس وسكىن ەگىپ, 18 ميلليون وتانداسىمىزدىڭ 18 ميلليون تال ەگۋگە قاتىسۋىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الىپ وتىر.
– قورشاعان ورتا – ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ەكولوگ عالىمدارمەن بىرىگە وتىرىپ, وزەكتى پروبلەمالاردىڭ شەشۋ جولدارىن تابۋ. ءويتكەنى, ەلىمىزدە ءوندىرىس كولەمى اسا ۇلعايماسا دا ەكولوگيا ماسەلەسى وزەكتى كۇيىندە قالۋدا. ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سۋدا دا, جەردە دە جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ قىرىلۋى بەلەڭ الۋدا. ادام اۋرۋى ارتا ءتۇسۋدە. بۇل ەكولوگتاردى عانا ەمەس, قاراپايىم ازاماتتاردى دا ويلاندىرادى. الەمدە ەڭ العاش يادرولىق پوليگوندى جاپقان, ارال تەڭىزى تارتىلۋىنىڭ زاردابىن تارتقان, كيىكتەي كيەلى اڭنىڭ ازايىپ كەتۋىنە جاۋاپكەر حالىق رەتىندە ءبىز وسى قوزعالىستى باستادىق, − دەدى ازاماتحان امىرتاەۆ.
تابيعات پەن ادامنىڭ ۇيلەسىمىن دامىتۋ, جاسىل ەكونوميكا مەن ورنىقتى ەكوورتا قۇرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالعان كونگرەسس بارىسىندا وڭتۇستىك كورەيادان كەلگەن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى راە كۆون چۋنگ قازاقستانعا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنىڭ ۇلگىسىندە تولىعىمەن بالامالى قۋات كوزدەرىنىڭ ەسەبىنەن ءومىر سۇرەتىن قالا قۇرۋ جونىندە ۇسىنىس ءبىلدىردى. اقش-تىڭ كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رافيس ابازوۆ ەكولوگيالىق ساياساتتى ءتيىمدى جۇرگىزۋدە ءتورتىنشى يندۋستريالىق توڭكەرىستىڭ ماڭىزدى ورىن الاتىنىن جەتكىزدى. امەريكالىق پروفەسسور زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ سوڭعى ۇلگىلەرى ارقىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ مۇمكىندىكتەرىن سارالادى. ماسەلەن, الەۋمەتتىك يننوۆاتسيا تۇجىرىمداماسى ارقىلى قوعامدى ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋ, جاستاردىڭ ەكولوگيالىق ساياساتقا قاتىسۋىن ءتۇرلى پلاتفورمالار نەگىزىندە نىعايتۋ جونىندەگى ويلارىمەن ءبولىستى. ال پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى يرينا ۋنجاكوۆا, ايگۇل سولوۆەۆا, مارات بوپازوۆ ەكولوگيالىق تالاپتاردى قاتاڭ ساقتاۋداعى زاڭنامانىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ شارالارى تۋرالى ءاڭگىمەلەسە, امانگەلدى ايتالى, توقتار اۋباكىروۆ, مەلس ەلەۋسىزوۆ جانە تاعى باسقا كوپتەگەن ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعالار ءوزدەرىنىڭ وي-ۇسىنىستارىمەن ءبولىستى.
ەندى اتالعان كونگرەسس جىل سايىن ءوتىپ تۇرماق. العاشقى كونگرەسس قارارىندا قازاقستاندا 2018 جىلدى ەكولوگياعا ارناۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسالدى. بيىل كورشى رەسەيدە اتالىپ ءوتىپ جاتقان ەكولوگيا جىلى كەلەسى جىلى ەلىمىزدە جالعاسسا, ودان ءارى كورشى ەلدەردە قولداۋ تاپسا, ايماقتىڭ ەكولوگيالىق احۋالىندا جۇيەلى ىلگەرىلەۋشىلىك بولار ەدى, دەيدى قاتىسۋشىلار. سونداي-اق, ۇكىمەتكە بالاباقشادان جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ەكولوگيالىق مادەنيەتتى وقىتۋ جونىندە دە ۇسىنىس جولداناتىن بولادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»