قازىر ءبىراز جۇرتتىڭ نازارى كيپر ارالىنا اۋعان. سىرتتاي ءبىر مەملەكەتتەي كورىنگەنمەن, وندا ءىس جۇزىندە, ەكى مەملەكەت قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردى بىرىكتىرۋ تۋرالى اركەز اڭگىمە بولادى, بىراق ءساتى تۇسكەن ەمەس. وسى جولى دا ءساتى تۇسەتىنىنە كۇمان كوپ.
ءيا, جەنەۆا قالاسىندا كيپر رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نيكوس اناستاسياديس پەن سولتۇستىك كيپر تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇستافا اكىنجى اراسىندا كەلىسسوز ءجۇرىپ جاتىر. وعان تۇركيا مەن گرەكيانىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, 1960 جىلعا دەيىن ارالدى وتارلاۋشى بولعان ۇلىبريتانيانىڭ وكىلى قاتىسۋدا.
بۇل كەلىسسوزدىڭ ءمانىن ۇعۋ ءۇشىن ازىن-اۋلاق تاريحقا ۇڭىلمەي بولمايدى. ارالدا گرەك جانە تۇرىك حالىقتارىنىڭ وكىلدەرى تۇرادى. گرەكتەر سانى كوپتەۋ. سول كوپتىگىنە باسىپ, اركەز تۇرىكتەرگە قىسىم كورسەتەدى. بۇلاردىڭ ومىرىنە, سونداي-اق, گرەكيا مەن تۇركيانىڭ ارالاساتىنى بار. سونداي وقيعا 1974 جىلى بولعان. سول تۇستا گرەكيانى اسكەريلەر بيلەگەنى بەلگىلى. ولار كيپردى تۇرىكتەردەن «تازالاۋدى» ويلاعان. ودان كەيىن تەك گرەگى عانا قالعان ارالدى گرەكياعا قوسىپ الۋعا جول اشىلادى. گرەكيادان مۇنداي ەمەۋرىن اڭعارعان كيپرلىك گرەكتەر كيپرلىك تۇرىكتەرگە شابۋىلعا كوشتى. كوشكەندە, قىرىپ-جويۋدى باستادى. بالالاردى دا ايامادى. ازشىلىق تۇرىكتەر توپتاسىپ, قارسىلىق كورسەتكەنىمەن, كوپتىڭ اتى – كوپ, ءبىراز ادام قىرىلعان, ءبىرازى قاشقان. سوندا ولارعا تۇركيا كومەككە كەلگەن. اسكەرىن ءتۇسىرىپ, ارالدىق تۇرىكتەردى دە, ولاردىڭ جەرىن دە قورعاپ قالعان. ءسويتىپ, ارال, ونداعى مەملەكەت ەكىگە جارىلعان.
سول بولىنگەن كيپرگە وسىدان ون جىلداي بۇرىن ءبىزدىڭ دە بارعانىمىز بار. بارعاندا, ونىڭ تۇرىك جاعىنا. وزدەرىنىڭ شاقىرۋىمەن. ولار جىل سايىن ازاتتىق كۇنىن اتاپ وتەدى. سوعان شاقىرعان. ءبىر اپتا بويى شاعىن ايماقتى ارمانسىز ارالاعانبىز. سوندا كيپرلىك گرەكتەردىڭ تۇرىكتەرگە جاساعان وزبىرلىعىنىڭ ەسكەرتكىشتەرىن دە كوردىك. ءجانتۇرشىگەرلىك كورىنىس. قىرىلىپ قالعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءتىزىمى تاسقا قاشاپ جازىلعان. بۇدان ءارى قىرىپ-جويۋ جالعاسا بەرمەس ءۇشىن, تۇركيانىڭ سوندا ارالاسقانىن ءجون كورگەن ويدا بولعانبىز.
ءبىر جەردە, ءبىر ەلدە تۇرعان سوڭ, جاۋلاسا بەرمەي, ىنتىماقتاسقان جاقسى. كيپر حالقىن بىرىكتىرۋ ماسەلەسى ۇنەمى كوتەرىلىپ جاتادى. جانە ول الەمدىك اۋقىمدا ءسوز بولادى. اسىرەسە, كەزىندە بۇۇ باس حاتشىسى كوفي اننان بۇعان بەل شەشىپ كىرىسكەن ەدى. «اننان جوسپارى» دەپ اتالعان «كيپر پروبلەماسىن جان-جاقتى شەشۋدىڭ نەگىزدەرى» دەگەن قۇجات پايدا بولدى. ەۋرووداققا بىرىككەن مەملەكەت بولىپ مۇشەلىككە كىرۋ ماقساتىندا رەفەرەندۋم دا وتكىزىلدى. ونى كيپرلىك تۇرىكتەردىڭ 65 پايىزى قۇپ كورسە, كيپرلىك گرەكتەردىڭ 76 پايىزى قارسى بولدى. سوندا كوفي اننان: گرەكتەر «جوسپارعا عانا ەمەس, جالپى رەتتەۋگە قارسى», دەدى.
بىراق ەۋروپا, ناقتىراق ايتقاندا, ەۋرووداق باسقا پىكىردە بولدى. ارادا ءبىر اپتا وتكەندە ەو وڭتۇستىك كيپردى, ياعني كيپردىڭ گرەكتەر تۇراتىن جاعىن وزىنە مۇشە ەتىپ قابىلدادى. جانە تۇركيانى ارالعا اسكەر كىرگىزدىڭ دەپ ايىپتاپ, سول ءۇشىن ونى ەۋرووداققا قابىلدامايتىنىن مالىمدەدى. بۇل ادىلەتسىزدىك بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سكتر ەۋروپادان سىرت قالىپ وتىر.
قازىرگى كەلىسسوز جايىندا ءارتۇرلى پىكىر ايتىلىپ جاتىر. ول وتكەن جىلعى 12 جەلتوقساندا باستالعان. بىرەۋلەر بۇل كەلىسسوز كەلىسىمگە جەتكىزەدى دەسە, باسقالار كۇمانمەن قارايدى. كۇمانداناتىندار ىشىندە بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش تە بار. قالاماعاندىقتان ەمەس-اۋ, كەلىسە المايتىن جايلاردىڭ كوپتىگىنەن سولاي دەيدى.
ول قانداي جايلار؟ بىرىككەن كۇندە دە, بۇلار فەدەراتسيا بولماق. ارالارىن شەكارا بولمەك. دەمەك, ارقايسىسىندا ءوز جەرى بار. قازىر سكتر ارالدىڭ 36 پايىز اۋماعىن يەمدەنسە, كيپر ۇكىمەتى سونىڭ ءبىرازىن گرەك جاعىنا بەرىڭدەر دەيدى. ايتپەسە بىرىكپەيتىنىن ايتادى. ازىرگە تۇرىكتەر 6,8 پايىز ۇسىنادى. وعان وڭتۇستىك جاق كەلىسپەۋى مۇمكىن.
سودان سوڭ, سىرتتان كەلگەندەردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ دا ماسەلە. شيەلەنىس باستالعالى بەرى مۇندا 100 مىڭداي تۇرىك كەلگەن. ءبىر جاعى, قانداستارىنىڭ قاراسىن كوبەيتىپ, گرەكتەردىڭ قىسىمىنا قارسى تۇرماق نيەتپەن كەلسە, تاعى ءبىراز جۇرت ارالدىڭ جۇماقتاي جەرىندە ءوز شارۋاسىن جۇرگىزبەك ويدا. سولاردىڭ مارتەبەسى قانداي بولماق؟ ولارعا ازاماتتىق بەرۋگە گرەك جاعى قارسى.
تۇركيا ارال بىرىككەن كۇندە ونداعى ءتۇرىك حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كۇمانمەن قارايدى. سودان دا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءماۋلىت چاۋىشوعلى ارالدان ءوز اسكەرىن اكەتپەيتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى. ال كەلىسسوزدە حالىق قاۋىپسىزدىگىن بۇۇ-نىڭ كۇشتەرى قاداعالايتىنى تۋرالى اڭگىمە ايتىلۋدا.
كيپرلىكتەر بىرىگە مە؟ ازىرگە بەلگىسىز.
ماماديار جاقىپ,
جۋرناليست