سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنەن حابار الدىق. رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان جانە ءوزىمىزدىڭ قازاقستاننان جاساقتالعان جۋرناليستەر كورپۋسى قۇرامىندا يران يسلام رەسپۋبليكاسىنا جولىمىز تۇسەتىن بولىپتى. بۇل باسپاسوز تۋرىن ۇيىمداستىرۋشى «Fars News» اقپاراتتىق اگەنتتىگى ەكەن. ماقساتى – مەملەكەتتىلىگىنە 2545 جىل تولعان, سول ۋاقىت ارالىعىنان بەرى الەمدىك ءوركەنيەتكە وزىندىك ۇلەسىن قوسا بىلگەن ەلدىڭ بۇگىنگى ءومىرىن ءوزى دوس كورەتىن شەت جۇرت وكىلدەرىنە تانىستىرىپ كورسەتۋ, سول ارقىلى جاناشىر مەملەكەتتەرمەن مادەني-رۋحاني سالاداعى بايلانىستاردى كەڭىنەن دامىتۋعا ۇمتىلۋ. «جاقسى وي, ىزگى نيەت, دۇرىس شەشىم ەكەن», – دەدىك ىشتەي. سويتتىك تە, بەلگىلەنگەن كۇن, بەلگىلەنگەن ساعاتتا رەسپۋبليكالىق «ايقىن» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ, «قازاقستان» ۇلتتىق تەلەارناسىنىڭ شەف-رەداكتورى بەينەگۇل اباۋوۆا مەن «حابار» اگەنتتىگىندەگى «24 KZ» جاڭالىقتار باعدارلاماسىنىڭ ءتىلشىسى نازەركە سۇلتانقۇلوۆا جانە وپەراتورلار قۋانىش ءابۋوۆ پەن سەرىك قوڭىرباەۆ ءبارىمىز الماتىدان تەگەرانعا ۇشتىق.
يران استاناسىنداعى يمام حومەيني اۋەجايىنا جەتىپ, ودان قالا ورتاسىنداعى «Asareh» قوناق ۇيىنە كەلىپ ورنالاسقاننان كەيىن «Fars News» ورتالىعىنداعى جۇزدەسۋ باستالدى. بۇل يرانداعى تۇڭعىش تاۋەلسىز اگەنتتىك ەكەن. 2002 جىلى اقپاندا نەگىزىن قالاعان ول دۇنيەجۇزى مەن ءوز ەلىندەگى الەۋمەتتىك-ساياسي جانە ەكونوميكالىق وقيعالاردىڭ بارلىق قىرلارىن كەڭىنەن كورسەتۋ ماقساتىنا قىزمەت ەتەتىن اقپارات مەكەمەسى بولىپ شىقتى. قازىرگى كەزدە ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ۇجىم ينتەرنەتتىڭ ءتورت ءتۇرلى سايتى نۇسقالارىنان ورىن الىپ, حابارلارىن پارسى, اعىلشىن, تۇرىك جانە اراب تىلدەرىندە تاراتىپ كەلەدى. «ال سايتقا وقىرمانداردىڭ كىرۋى جونىندەگى كورسەتكىش بويىنشا «Fars News» يراندا ءبىرىنشى ورىن الادى», – دەدى وسى ۆەدومستۆونىڭ باس ديرەكتورى سەيد نەزومولدين مۋساۆي.
ول بۇدان كەيىن اگەنتتىكتىڭ حالىقارالىق ءبولىمى جۇمىسىنا توقتالدى. ونداعى ماماندار ءوز وقىرماندارىن مەيلىنشە تولىققاندى جانە نانىمدى مالىمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋ ماقساتىندا ماڭىزدى ايماقتىق جانە حالىقارالىق وقيعالار تۋرالى اقپارلاردى تولاسسىز بەرىپ تۇرادى ەكەن. وسىنىڭ ناتيجەسىندە «Fars News» سايتىن پايدالانۋشىلار سانى سوڭعى كەزدەرى وتە جاقسى ءوسۋ دەڭگەيىنە يە بولعان. اتالمىش ءبولىم سونداي-اق ءوز وقىرماندارىن ازيا ەلدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ورتالىق, شىعىس ازيا, كاۆكاز مەملەكەتتەرىنىڭ, افريكانىڭ, امەريكا مەن ەۋروپانىڭ, بۇعان قوسا وكەانيا مەن ءۇندى سۋبكونتينەنتىنىڭ ەلدى ەلەڭ ەتكىزەتىن جاقسى جاڭالىقتارىمەن شۇعىل تانىستىرىپ تۇرۋدى ءوز جۇمىستارىنىڭ وزەگى سانايدى. ومىرگە كەلگەن 15 جىلدىڭ ىشىندە اگەنتتىك جۇرتقا قاجەتتى دەگەن اقپارلاردى جەدەل دە كەڭىنەن بەرە الاتىندىعىمەن ەرەكشەلەنە وتىرىپ, تەك يران باق-تارى اراسىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, حالىقارالىق باسىلىمداردىڭ دا قاجەتتى حابارلار الاتىن كوزىنە اينالىپ ۇلگەرگەن.
«Fars News» اگەنتتىگى 2010 جىلى يراننىڭ مەشحەد قالاسىندا ءوزىنىڭ ايماقتىق وكىلدىگىن قۇرىپتى. «باستاپقىدا ول وقىرمانداردى تەك ەلدىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىك شىعىسىندا بولىپ جاتقان وقيعالارمەن عانا تانىستىرىپ تۇرعان, – دەيدى باس ديرەكتوردان كەيىن ءسوز العان ونىڭ زەرتتەۋ جانە اقپاراتتىق ماسەلەلەر جونىندەگى ورىنباسارى سايد ياسير دجەبراليلي. – كەيىن بولىمشە رەداكتسياسىنىڭ قامتيتىن اۋماعى كەڭي ءتۇسىپ, ونىڭ اياسىنا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان, پاكىستان كىردى. وسىعان بايلانىستى الەمنىڭ ءسوز ەتىپ وتىرعان بۇل جەرلەرىنەن ءتۇرلى حابارلاردى جەدەل بەرىپ تۇرۋ جولعا قويىلدى. قازىرگى تاڭدا اگەنتتىكتىڭ مەشحەدتەگى ايماقتىق ءبولىمشەسىنىڭ وكىلدىكتەرى دۋشانبە, اشحاباد, كابۋل, يسلاماباد, بىشكەك ءجانە تاشكەنت قالالارىندا دا جۇمىس ىستەيدى».
ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اقپارات مەكەمەسىندە 150 ادام ەڭبەك ەتەدى ەكەن. ولار وتىرعان ءوفيستى ارالاپ كوردىك. كومپيۋتەر كلاۆيشىن باسقان, تەلەفون قۇلاعىن كوتەرگەن, مونيتور ەكراندارىنداعى بەينەجازبالاردى كوشىرىپ جاتقان قايناعان قىزۋ تىرلىك. «24 ساعات بويى وسىنداي ەڭبەك ىرعاعى – دەيدى مودەراتور. – مۇندا الەمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن كۇندىز-ءتۇنى اعىلعان اقپاراتتار قابىلدانىپ الىنادى. سۇرىپتالادى. وڭدەلەدى. سوسىن تەلەراديونىڭ جاڭالىقتار لەنتاسىنا قويىلىپ, گازەتتەرگە بەرىلەدى جانە بىزبەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان باسقا باق-تارعا جونەلتىلەدى». اڭگىمە يەسىنىڭ بۇدان كەيىنگى سوزىنەن ۇققانىمىز, اگەنتتىك قىزمەتكەرلەرى كەستەلىك اۋىسىممەن جەتى كۇن قاتارىنان جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ءبىزدەگىدەي سەنبى, جەكسەنبىدە دەمالۋ جوق. زامان تالابىنان قالماۋ, ۋاقىتپەن ساناسپاي ەڭبەك ەتۋ دەگەن مىنە, وسى-اۋ شىركىن!
«Fars News»-تەگى كەزدەسۋدەن سوڭ تمد-نىڭ 4 ەلىنەن كەلگەن جۋرناليستەر قاۋىمىنا جاۋاپتى ءارى اۋدارماشى حايرەددين حوسيمي ءبىزدى تەگەرانداعى ەڭ بيىك عيمارات – ميلاد تەلەمۇناراسىن كورۋگە باراتىنىمىزدان حاباردار ەتتى. ۇلتى تاجىك ول 1977 جىلى دۋشانبە مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس ءتىلدەرى فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپتى. ءتىلماش, ءتارجىمەشىلىك قىزمەتتى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستانداعى 1979-1988 جىلدارى تۇرعان شەكتەۋلى كونتينگەنتى كەزىندە باستاعان ەكەن. سودان ەلىنە ورالىپ, بەيبىت ومىرگە ەندى كىرىسە بەرگەندە تاجىكستانداعى ازامات سوعىسى باستالادى دا 1995 جىلعا دەيىن دالا كومانديرلەرى مەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى اراسىنداعى ارااعايىن توبىنىڭ مۇشەسى بولادى. «ال 1998 جىلدان بەرگى ءومىرىم وسى يرانمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ كەلەدى, – دەدى ول اۆتوبۋس ءىشىندەگى اڭگىمەدە. – نەگىزگى جۇمىس ورنىم مەشحەدتەگى «Fars News» اگەنتتىگىنىڭ ايماقتىق بولىمشەسىندە. باسشىلارىمىز قاجەت كەزدە رەسەي, كاۆكاز, ورتالىق ازيادان كەلگەن سىزدەر سەكىلدى دەلەگاتسيا وكىلدەرىنە جولباسشى بولىپ, اۋدارماشىلىق قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن تەگەرانعا شاقىرىپ الادى».
وسىلاي اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعانىمىزدا ميلاد تەلەمۇناراسىنا كەلدىك دەگەن حابار دا ەستىلدى. ونى كەيدە بوردج-ە ميلاد دەپ تە اتايدى ەكەن. بۇل ءومىرگە كەلۋ, دۇنيە ەسىگىن اشىپ, ءوسىپ-ءوركەندەۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. تەگەران مۋنيتسيپاليتەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن 1997 جىلى باستالىپ, 2007 جىلى اياقتالعان عاجايىپ كەشەننىڭ بيىكتىگى 435 مەتر بولىپ شىقتى. گيدتىڭ ايتۋىنشا, كۇنى كەشەگە دەيىن ول الەمدەگى الىپ تا اسقاق تەلەمۇنارالار اراسىندا 5-ءشى ورىندى يەمدەنىپ كەلىپتى. تاياۋدا عانا توكيوداعى 634 مەترلىك اسپان اعاشى, گۋانچجوۋداعى 600 مەترلىك شولۋ الاڭى, تورونتوداعى 553 مەترلىك سي-ەن-تاۋەر, ماسكەۋدەگى 540 مەترلىك وستانكينو, شانحايداعى 468 مەترلىك شىعىس ءىنجۋى سەكىلدى عاجايىپتاردان كەيىن ءبىر ساتى كەيىن سىرعىپ, 6-شى ورىنعا ءتۇسىپتى. كورنەكى قۇرال رەتىندە قويىلعان دياگراممادا ودان سوڭ كۋالا لۋمپۋرداعى 421 مەترلىك مەنەرا كەشەنى تۇر. «ءار كاللادا ءبىر قيال», – دەگەندەي وسى ارادا نۇرتورە ەكەۋمىزدىڭ ويىمىزعا ءوزىمىزدىڭ الاتاۋ باۋرايىنداعى الماتى تەلەمۇناراسىنىڭ ساپ ەتە تۇسپەسى بار ەمەس پە؟! «ءوز ۋاقىتىندا دۇنيەجۇزى بويىنشا العاشقى وندىقتىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن العان «وتانداسىمىز» قازىر قاي دەڭگەيدە ەكەن؟» – دەيمىز ءبىر-بىرىمىزگە كۇبىرلەپ. سويتسەك, 1983 جىلى بوي كوتەرگەن 371,5 مەترلىك قازاقستاندىق ارحيتەكتۋرانىڭ ءوز كەزىندەگى وزىق ۇلگىسى قازىرشە ءححى عاسىرداعى عاجايىپتارمەن يىق تىرەسە 14-ءشى ورىندا تۇر ەكەن. «بارەكەلدى!» – دەدىك ءسۇيسىنىپ. ويتكەنى, الەمدە جوعارىداعىداي اسپانمەن تالاسقان 45 نىسان بار دەسەك, سولاردىڭ ىشىنەن مۇنداي دارەجەدەن تابىلۋ جامان ەمەس. ءبىزدىڭ كوكتوبەدەگى وسى الماتى تەلەمۇناراسىنان كەيىن ريگا, بەرلين, سانكت-پەتەربۋرگ كەشەندەرى كوزگە شالىنادى. سالىستىرۋ رەتىندە ايتا كەتەيىك, پاريجدەگى اتاقتى ەيفەل مۇناراسى بار ەمەس پە؟ سونىڭ ءوزى قازىرگى فانتاستيكالىق كەيىپتەگى سۋپروماتيكالىق ءساۋلەت ۇلگىلەرىنە ىلەسە الماي, 30-شى ورىنعا ءتۇسىپ قالىپتى.
گيدتىڭ سوزىنە قاراعاندا, ميلاد عيماراتى ەلدەگى كوممۋنيكاتسيا كوزى – تەلەۆيدەنيە, راديو, ەلەكترونيكانى كەشەندى ءتۇردە بايلانىستىراتىن زاماناۋي ورتالىق ەكەن. بۇل عاجايىپ قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسىن ءساۋلەتشى مۇحاممەد رەزا حافەزي سەگىز بۇرىشتان تۇراتىن ءداستۇرلى پارسى ارحيتەكتۋراسى نەگىزىندە قالاپ, ونى ءححى عاسىر قۇرىلىسىنا ءتان ستيلمەن قابىستىرا بىلگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە عيماراتقا ءبارى: ءتۇرلى سالادا كەلىسسوزدەر جۇرگىزەتىن كونفەرەنتس-زال, حالىقارالىق بيزنەس ورتالىعى, تۋريستەرگە ارنالعان كەڭىستىكتەگى شولۋ الاڭى جانە ءىت ءوفيسى تۇگەل سىيىپ تۇر. بۇعان 276 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسىپ, بۇكىل تەگەراندى كوز الدىعا اكەلەتىن اينالمالى مەيرامحانانى قوسىڭىز. ءبارى دە جاراسىمدى. ءبارى دە اسەم ءارى ادەمى. توقەتەرىن ايتقاندا,بىزگە بۇل جەر مىناۋ مازاسىز عاسىرداعى ۋ-شۋدان ادا كوك جۇزىندەگى تىنىش تا تازا كەڭىستىك نۇكتەسى بولىپ كورىندى.
وسى كۇنى كەشكە جاقىن ءبىز «Owj organization of media arts» («ۇكىمەتتىك ەمەس مەدياونەر ۇيىمى») اتتى اگەنتتىككە دە سوعىپ, ونداعى شىعارماشىلىق ۇجىم جۇمىسىمەن تانىستىق. ۇققانىمىز – بۇل مەكەمە تەگەرانداعى تالانتتى سۋرەتشى, رەجيسسەرلەر مەن ەرەكشە قابىلەتكە يە ستسەناريست, ديزاينەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, شاعىن مەتراجدى كينو, دەرەكتى لەنتالار مەن كوركەمسۋرەتتى فيلم, فوتوالبومدار جانە جارنامالىق سيپاتتاعى تەلەروليكتەر شىعارادى ەكەن. «قازاقستاننىڭ تابيعاتى ءبىزدى ءوزىنىڭ قايتالانباس سۇلۋ ەرەكشەلىكتەرىمەن تاڭعالدىرادى. تاپسىرىس بولسا, استانادا وتەتىن ەكسپو-2017-گە ارناپ تانىمدىق كينو جاساپ بەرەر ەدىك», – دەدى كەزدەسۋدى جۇرگىزىپ وتىرعان مودەراتور ءسوز اراسىندا. ءوفيستىڭ كورمە زالىندا اگەنتتىكتىڭ شىعارعان كىتاپتارى, ءار جانردا ءتۇسىرگەن فيلمدەرى مەن ءوتىمدى يدەيالاردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇيىتقى بولعان تاقىرىپتىق شارالاردان كوز تۇنادى. ولاردى كورگەندە مۇنىڭ ءبارىن بۇلاردىڭ وزدەرى عانا ومىرگە اكەلمەگەنىن, قاجەت جاعدايدا قىزىق, تارتىمدى جوبالاردى قارجى جاعىنان قولداپ, جەتىستىككە سونداي جولدارمەن ورتاقتاسا جەتىپ وتىراتىنىن اڭعارعانداي بولدىق. بۇل ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مەكەمەنىڭ ستۋديا زالىنداعى مۇحاممەد پايعامبار تۋرالى ءفيلمنىڭ قالاي ءتۇسىرىلگەندىگى تۋرالى جانكەشتى جۇمىستى سيپاتتاعان دەرەكتى لەنتانى كورگەننەن كەيىن تۋعان وي ەدى.
ال «Owj organization of media arts» ساراپشىلارىنىڭ ايتۋى بويىنشا «پايعامبار» كارتيناسى راسۋلدىڭ ءومىرى تۋرالى تريلوگيانىڭ ءبىرىنشى بولىگى بولىپ تابىلادى دەيدى. ول سالاللاحۋ عالەيحي ۋاسالامنىڭ 12 جاسقا دەيىنگى بالالىق شاعىن سۋرەتتەيدى. فيلمدە سونىمەن قاتار قاسيەتتى يسلام ءدىنىنىڭ پايدا بولۋى تاريحي كەزەڭىنىڭ باتىس الەمى ءۇشىن ونشالىقتى تانىس ەمەس بەيمالىم تۇستارى دا بارىنشا اشىلىپ, ايشىقتالىپ كورسەتىلەدى.
اتالمىش لەنتانى جاساۋ جولىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى رەجيسسەر مادجيد مادجيدي باستاعان حالىقارالىق شىعارماشىلىق توپ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. ولار كارتينانى ءتۇسىرۋگە كىرىسپەس بۇرىن تاقىرىپتى تەرەڭ مەڭگەرە ءتۇسۋ ماقساتىندا وتە اۋقىمدى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, تاياۋ شىعىستاعى ليۆان, يراك پەن سولتۇستىك افريكاداعى ماروككو, الجير, تۋنيس ەلدەرىندە ساقتالعان الدەنەشە ونداعان تاريحي ماتىندەردى مۇقيات ءسۇزىپ شىققان. ءفيلمنىڭ ستسەناريىن دايىنداۋدى 2007 جىلى قولعا العان رەجيسسەر ونىڭ تەك قارا جۇمىسقا قاجەت نۇسقاسىن دايىنداۋدىڭ وزىنە عانا ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىتىن جۇمساپتى.
كينولەنتانىڭ نەگىزگى ءتۇسىرىلىمى تەگەراننان 55 شاقىرىم جەردەگى لاندشافتى ەجەلگى مەككە مەن مەدينەنىڭ تابيعاتىنا ۇقسايتىن اۋماقتا جۇرگىزىلگەن. وسى ءۇشىن بۇل ماڭدا «نۇر» دەپ اتالاتىن ارنايى دەكوراتيۆتىك قالاشىق تا سالىنعان. كورىنىستىڭ تاعى ءبىر بولىكتەرى دەشت-لۋت ءشولى مەن پارسى شىعاناعى جاعالاۋىندا, سونداي-اق, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى ەلىندە جۇزەگە اسىپتى. ءتۇسىرىلىم پروتسەسىنە قاجەت قىزمەت ادامدارى مەن ستسەناري توبىن, سونداي-اق, رەجيسسەرلەردى قوسپاعاندا, كارتيناعا 500-دەن استام اكتەر تارتىلعان. لەنتانى دايىنداۋعا شاقىرىلعان ماماندار قاتارى دا ءبىراز مەملەكەتتىڭ باسىن بىرىكتىرەدى. ولاردىڭ اراسىندا ءۇش ءفيلمى «وسكار» سىيلىعىن العان ايگىلى يتاليان كينووپەراتورى ۆيتتوريو ستورارو, مونتاجداۋشى روبەرتو پەرپينياني, ارنايى ەففەكتىلەر جاساۋشى سكوتت اندەرسو, كومپوزيتور اللا راكحا راحمان, سۋرەتشى-قويۋشى موحسەن شاح ەبراحيمي بار.
كارتينا ناقتىلى تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە تۇسىرىلگەن. ول VII عاسىرداعى ارابيا تۇبەگىندە بولعان وقيعالاردى باياندايدى. ءفيلمنىڭ تاريحي دىڭگەگى ادامزاتقا مۇحاممەد پايعامبار اكەلگەن مورالدىق جانە ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار تۋرالى سىر شەرتۋدىڭ ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى. نەگە دەسەڭىز سالاللاحۋ عالەيحي ۋاسالام ساناعا سىڭىرگەن سول اسىل قاسيەتتەر – قايىرىمدىلىق, مەيىرىمدىلىك, جومارتتىق, ۇلاعاتتىلىق, تاعاتتىلىق پەن ادام بالاسىن ىزگى سەزىممەن قۇرمەتتەۋشىلىك كەز كەلگەن حالىقتىڭ بارلىق ۋاقىتتارداعى ىزگى نيەتى بولىپ كەلەدى.
بۇل كينو «شەتەل تىلىندەگى ەڭ ۇزدىك كوركەم فيلم» نوميناتسياسى بويىنشا «وسكار» سىيلىعىنا ۇسىنىلىپتى. لەنتانىڭ اتالىپ وتىرعان سالاداعى جەتىستىگى وتە جوعارى ەكەنى داۋسىز شىعار. دەگەنمەن, ونىڭ ەڭ باستى قۇندىلىعى, ءسىرا, بۇگىنگى تاڭدا ادامزات قوعامى ەرەكشە دىلگىر بولىپ وتىرعان رۋحاني ومىرگە ءنار بەرەرلىك قۋاتتى سەرپىندە بولسا كەرەك. شىندىقتىڭ شىرايىن شىعارا جەتكىزە الاتىن بۇل فيلم, اسىرەسە, يسلام ءدىنىنە دەگەن كوزقاراس پەن پىكىرلەردىڭ سان الۋاندىعى كەڭ ءورىس الىپ, جاقسىلىق پەن جاماندىق كوپ جاعدايدا قاتار باسەكەگە ءتۇسىپ جاتقان مىنا مازاسىز زاماندا جۇرتتىڭ نەنىڭ نە ەكەنىن دۇرىس ايىرا بىلۋلەرى ءۇشىن ەرەكشە قاجەت تە وتە كەرەك بولىپ تۇر.
* * *
– بۇگىنگى ساياحاتىمىزدى وسى قالاداعى يمام حومەيني تۇرعان ءۇيدى كورۋدەن باستايمىز, – دەدى جولباسشىمىز تاڭەرتەڭگىلىك شايدى ءىشىپ وتىرعانىمىزدا. – 1979 جىلعا دەيىن اياتوللا پاريجدە ەميگراتسيادا بولاتىن. شاح رەجىمى قۇلاتىلعان سوڭ تەگەرانعا كەلىپ, وسىنداعى ۋچيليششەنىڭ وقىتۋشىلار ۇيىندە تۇردى. سودان سوڭ كۋم قالاسىنا قونىس اۋدارعان-تىن. 1981 جىلعى جۇرەك تالماسىنان كەيىن دارىگەرلەر اياتوللانى بىلىكتى مەديتسينا ماماندارى مول استانادا تۇرماسا بولمايدى دەپ شەشكەن.
– سوندا ءبىزدىڭ باراتىنىمىز قاي ءۇي؟ يمامنىڭ ۋچيليششەدەگى باسپاناسى ما, جوق الدە...
– كۋم قالاسىنان كەلگەننەن كەيىنگى ورىن تەپكەن مەكەنى.
...شاھاردىڭ سولتۇستىگىنە قاراي بەتتەپ كەلەمىز. جۇرە-جۇرە تاۋ بوكتەرىندەگى دجاماران دەپ اتالاتىن ماحاللاعا جەتتىك. بۇل كەدەيلەر تۇرىپ, تىرشىلىك ەتەتىن ورام ەكەن. كوشەلەرى وتە تار. ارى قاراي اۆتوبۋس بارا المايتىنىن ءبىلىپ, جاياۋ تارتتىق. ەسىمىزگە 80-جىلدارداعى جاعداي ءتۇستى. ول كەزدە كەڭەس وداعى مەن يران اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءارى-ءسارى كۇيدە ەدى. كىنالى, ارينە, كسرو. استامشىل دەرجاۆا سول ۋاقىتتا اۋعانستانعا اسكەر كىرگىزگەن. يران بۇعان نارازىلىق بىلدىرمەي تۇرا الماعان. بۇدان كەيىن كەڭەس ەلى ءبىر ۋاقىت يراكتىڭ دوسى بولا قالعان. وزىمەن جەتى جىل سوعىسىپ جاتقان قارسىلاسىن قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىپ جاتقان جۇرتقا يراننىڭ ءىشى قالاي جىلىسىن. وسىنداي جاعدايلار ەكى ەلدى توماعا تۇيىقتىقتا ۇستاپ تۇرعان ەدى. سونداي كەزدە, ياعني, 1989 جىلدىڭ قىسىندا «پراۆدا» گازەتىندە كسرو مەن يران اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ قالپىنا كەلۋىنە جاڭا قادام جاسالعانى تۋرالى حابار جىلت ەتە تۇسپەسى بار ما؟! وندا: «ورتا شىعىس ەلدەرىنە ساپارى بارىسىندا كەڭەس وداعىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ە.ا.شەۆاردنادزە يرانعا كەلدى. رەسمي قابىلداۋلاردان كەيىن وسى ەلدىڭ رۋحاني جەتەكشىسى يمام حومەينيگە كەلىپ جۇزدەستى», – دەگەن سويلەمدەر بار بولاتىن. «سول وسى جەر ەمەس پە ەكەن؟ – دەيمىز ىشتەي. – ولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە ۇلكەن ەلدىڭ ۇلكەن ۆەدومستۆو باسشىسى اناۋ تومەننەن مىنا بەتكەيگە دەيىن جاياۋ ءجۇرىپ كەلدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟ ونى كورگەن-بىلگەن بىرەۋ بار ما قازىر؟».
مىنە, وسىنداي ويلارمەن قام كىرپىشتەن سوعىلعان كوزگە قوراش دۋال جانىنا كەلىپ توقتادىق. بۇل حاسان شاحيد كوشەسى دەپ اتالاتىن مۇيىستەگى اياتوللا حومەيني تۇرعان ءۇي ماڭايى ەكەن. قاقپانى احماد فاللاح مەحردەردجي اتتى ادام اشتى. ونى يمامنىڭ بۇرىنعى كۇزەتشىلەرىنىڭ ءبىرى دەپ تانىستىردى ءبىزدى ەرتىپ جۇرگەن كىسىلەر. اۋلا ىشىنە زەر سالا قاراۋدامىز. وڭ جاقتا بار-جوعى ەكى بولمەلىك كىشكەنتاي ءۇي كورىنەدى دە, سول جاقتا وسى باسپانا ەسىگىنەن شىعا سالا بىردەن مەشىتكە ءوتىپ كەتەتىن شاعىن اسپالى جول تۇر. قۇجىرانىڭ وتە تار ەكەندىگىنە بايلانىستى ءبارىمىز ىشكە كىرە المادىق. باسپانا جاعدايىن تەك تەرەزەدەن عانا كورىپ, تانىسۋعا مۇمكىندىك الدىق.
بولمە ءىشى تىم جۇپىنى. ەدەندە كونەتوز سۇر كىلەم جاتىر. سول جاق بۇرىشتاعى اينەكتى شكافتا ونشاقتى كىتاپ كورىنەدى. ال وڭ جاقتا شاعىن ديۆان تۇر. سودان سوڭ... ءيا, سودان سوڭ... ءبىزدىڭ كوزىمىزگە ءتۇسىپ, ويلاندىرعانى توردەگى قابىرعادا سۇيەۋلى تۇرعان ەكى مايلى بوياۋلى سۋرەت بولدى. بىرەۋى باسىنا جۇقا سالدە وراعان جاس بالا بەينەسىندەگى ءراسىم دە, ەكىنشىسى ءجۇزىم ءوسىرۋشى باعبان با, سونداي پورترەت. اۋدارماشى بۇلاردى يمام پاريجدەگى ەميگراتسيادان تەگەرانعا قايتقاندا وزىمەن بىرگە الىپ كەلگەن ەكەن دەپ ءتۇسىندىردى. 12 شارشى مەترلىك شاعىن بولمەدەگى بار نارسە مىنە, وسى. باسقا ەشتەڭە جوق.
باسپالداققا بۇرىلا بەرە كۇزەتشىنى سوزگە تارتتىق. احماد فاللاح مەحردەردجيدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا اياتوللا حومەيني دارىگەرلەردىڭ تالاپ ەتۋىمەن كۋمنان تەگەرانعا كەلەر الدىندا ۇكىمەت ادامدارىنا مىنا جاعدايدى ەسكەرتەدى. ول مەملەكەت مەنشىگىندەگى كەرەمەت كوتتەدج نەمەسە باي جيھازعا تولى پاتەرگە تۇرۋدان باس تارتقان ۇيعارىم ەدى. «ماعان, – دەيدى يمام, – شەنەۋنىكتەر ەمەس, قاراپايىم حالىق تۇراتىن اۋداننان, سونداعى مەشىتى ىرگەلەس جەردەن ءۇي ىزدەڭدەر. جالعا الىناتىن ول باسپانا وتە قاراپايىم بولسىن. اقشاسىن ءوزىم تولەيمىن». سول, مىنە, وسى مەكەنجاي ەكەن. قوجايىنىنا اي سايىنعى 15 دوللار اقىسىن بەرىپ, زايىبى ەكەۋى بارعا قاناعات دەگەن تاقۋالىق ۇعىممەن تىرلىك كەشكەن يمام مۇندا ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇرىپتى.
– ءۇي دە, اۋلا دا, بارلىعى ونىڭ كوزى ءتىرى كەزىندەگىدەي ساقتالىپ تۇر, – دەدى اڭگىمەگە ارالاسقان كۇزەتشى. – بىردە ول كىسى ناماز وقيتىن مەشىتتى رەتكە كەلتىرەيىك دەپ ونى ارلەپ, سىرلاي باستاعانبىز. يمام مۇنى كورىپ قالىپ: «نەمەنە, قالاداعى بارلىق مەشىتتەردىڭ قابىرعالارى وسىلاي جاڭارتىلىپ جاتىر ما؟ قويىڭدار مۇنى. ودان دا ىرگەدەگى مىنا قاراپايىم حالىقتىڭ قۇلاعالى تۇرعان قۇجىرالارىن جوندەسەڭدەرشى», – دەدى. يمامنىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن جۇمىستى دەرەۋ توقتاتا قويدىق. بايقايسىزدار ما, مىنە, سودان بەرى مىنا مەشىت جارتىلاي سىرلانعان كۇيى ءالى تۇر.
– 1989 جىلى يرانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەدۋارد شەۆاردنادزەنى يمام وسىندا قابىلدادى ما؟ – دەپ سۇرادىق كەلەسى كەزەكتە مۇراجاي-ءۇي شىراقشىسىنان.
– ءيا, – دەدى ول. – كەزدەسۋ وسى جەردە بولدى. ەلشىلىك زيل-ءى تار كوشەدەن وتە الماعانى ەسىمىزدە. سول سەبەپتى كولىك كوشەنىڭ اناۋ باسىندا قالىپ قويدى. ال ودان تۇسكەن قوناقتار بولسا, تومەننەن مىناۋ توبەگە دەيىنگى جولدى جاياۋ ءجۇرىپ وتىرىپ كەلگەن.
– حومەينيگە بەرىلگەن حات... ول نە, قانداي قۇجات ەدى؟ قازىر ونى بىلەتىندەر بار ما؟
– بىرىنشىدەن, – دەدى وسى كەزدە سوزگە ارالاسقان حايرەددين حوسيمي, – كەڭەس وداعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ مۇندا اكەلگەنى حات ەمەس-ءتىن. كسرو باسشىسىنىڭ جاۋابى ەدى. ەكىنشىدەن, ول ساپاردىڭ ءمان-جايى ەدۋارد شەۆاردنادزەنىڭ مەمۋارىندا انىق ايتىلعان. قازىر بەسىن ۋاقىتى عوي. ءبىز مىنا مەشىتكە كىرىپ ناماز وقىپ شىققانشا, كومەكشىم ايداري سىزدەردى اناۋ بولمەدەگى Wi-Fi ارقىلى ەستەلىك كىتاپتاعى دەرەكتى تاۋىپ بەرەدى. سونى وقىپ, وتىرا تۇرىڭىزدار.
ايتقانداي-اق, ە.شەۆاردنادزەنىڭ 2011 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن مەمۋارى ينتەرنەتتەن تەز تابىلدى. ونداعى باياندالعان جايعا قاراساق, ماسەلە بىلاي ەكەن. 1989 جىلعى قاڭتاردا يمام حومەيني كرەمل باسشىسىنا حات جازادى. فيلوسوفيالىق مانگە يە بۇل قۇجاتتا قايتا قۇرۋ اۆتورىنا كوممۋنيزمنەن باس تارتۋ قاجەتتىگىن, بۇل رەفورماتور ونىڭ قولىنان كەلەتىنىن ايتادى. سويتەدى دە, ونى قازىرگى دۇنيە مەن و دۇنيە تۋرالى وي بولىسۋگە شاقىرادى. كوممۋنيست, اتەيست م.گورباچەۆ مۇنى تۇسىنبەيدى. دوگماعا عانا جۇگىنگەن, فيلوسوفيانى بولمىسپەن بايلانىستىرا بىلمەگەن ول يمامعا «ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قايتا قالپىنا كەلتىرەيىك, وڭىرلىك بايلانىستاردى دامىتىپ, جانداندىرايىق» دەگەن سيپاتتا جاۋاپ بەرەدى دە ونى تاپسىرۋدى ورتا شىعىس تۋرنەسىنە اتتانعان ە.شەۆاردنادزەگە جۇكتەيدى. ونى كۋاگەر ءوز مەمۋارىندا بىلاي دەپ بايانداپتى:
«يرانعا كەلگەننەن كەيىن وسى ەلدىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆالاياتي ماعان يمامنىڭ كەزدەسۋگە دايىن ەكەنىن ايتتى. ءوزىنىڭ كوڭىل-كۇيىنىڭ بولماۋىنا جانە دارىگەرلەردىڭ اقىل-كەڭەسىنە بايلانىستى حومەيني بۇعان دەيىن شەتەلدىكتەردەن ەشكىمدى قابىلداماعان جانە اڭگىمەلەسپەگەن ەكەن. جۇزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋعا جاۋاپتى رەسمي ادامدار ماعان بۇل مۇمكىندىكتى كسرو سەكىلدى ۇلى دەرجاۆانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترىنە كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ ءتۇسىندىردى.
اقپان ايىنىڭ باسى ەدى. قار جاۋىپ تۇردى. يمامنىڭ ءۇيى قالا شەتىندەگى تاۋدىڭ بيىك بەتكەيىندە ەكەن. پاتەردىڭ كىرەبەرىسىندە مەشىتتەگىدەي اياق كيىمدى شەشۋ كەرەك بولدى. مەن قاسىمداعى ادامداردىڭ ايتقانىن ىستەپ, ولاردىڭ وزدەرى سياقتى ش ۇلىقپەن عانا قالدىم. بۇل ماعان ازداپ قولايسىزدىق تۋعىزدى. ديپلوماتيالىق ادەپكە ساي كيىنگەن, بىراق اياق كيىمسىز رەسمي كەيىپتەگى ادامدى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. ىڭعايسىز-اق.
يمامدى ءۇنسىز كۇتىپ وتىرىپ, ءۇي ىشىنە كوز جۇگىرتتىك. تاقۋالىق تۇرمىس. بۇدان ءومىردىڭ ءمانىن ۇعىنۋعا باسا ءمان بەرىلەتىنى كورىنىپ تۇردى. وسىلاي 15 مينۋتتاي وتىردىق. ءبىر ۋاقىتتا بولمەدەگى ادامدار قوزعالاقتاي باستادى. كوزىمىزگە الدىمەن يمامنىڭ بالاسى كورىندى. ماعان ەرەكشە ىزەت بىلدىرگەن ول حومەينيدىڭ كەلە جاتقانىن يشارا-ىممەن جەتكىزدى. سودان كوپ كەشىكپەي باسىندا جەرگىلىكتى داستۇرگە ساي شاعىن ءارى جۇقا قارا سالدەسى بار, سۇر كيىمدى, ادەمى ءجۇزدى, اق ساقالدى ءالجۋازداۋ قارت كىسى كىردى. ول امانداسىپ, قارسى الدىمىزداعى ديۆانعا بارىپ وتىردى دا بارىمىزگە بارلاي قارادى. ۋاقىت وتكىزبەۋگە تىرىسقان ءبىز الدىمىزداعى قاعازدارىمىزدى ىڭعايلاۋعا كىرىستىك. ويتكەنى, مانا يمامدى توسىپ وتىرعاندا ۆالاياتي كسرو باسشىسىنىڭ جاۋاپ حاتتا نە جازعانىن 15-20 مينۋتتان اسىرماي, اڭگىمەلەپ بەرگەنىم ءجون ەكەنىن ەسكەرتىپ ايتقان ەدى. مەن سولاي ەتتىم دە. يمام ءسوزىمدى ءۇنسىز تىڭدادى. كەيدە باسىن يزەگەنىن دە بايقاپ قالدىم. سونان سوڭ تەرەڭ ويعا بەرىلىپ, ءبىراز وتىردى دا بىلاي دەدى.
– مەن گورباچەۆتى ويعا جۇيرىك ادام دەپ ەستىگەن ەدىم. بىراق مىنا جاۋاپقا قاراپ, كوڭىلىم قالىپ وتىر. وعان جىبەرگەن حاتىمدا ادامزاتتىڭ قازىرگى دۇنيەدەگى جانە و دۇنيەدەگى ورنى تۋرالى پايىمدارىم ايتىلعان-تىن. بىراق... مەن بۇل دۇنيەنىڭ پروبلەمالارى تۋرالى كوپ ويلانا بەرمەيمىن. ءبىزدىڭ قاي-قايسىمىز دا از دا بولسا و دۇنيە تۋرالى پايىمداۋدى ءجون كورۋىمىز كەرەك ەدى. وسى ماسەلەگە جاۋاپ الا المادىم. دەگەنمەن, حاتتا ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋ دەگەن پىكىر بار ەكەن. بۇل ماسەلەگە كەلسەك, مەن مۇنى قولدايمىن.
ول وسى سوزدەردەن كەيىن ورنىنان تۇرىپ قوشتاستى».
ە.شەۆاردنادزە ءوز ەستەلىگىندە مىنە, وسىلاي دەيدى. اتالمىش كەزدەسۋدەن سوڭ, ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي جاقسارعان. وڭىرلىك بايلانىستار دامىپ, ءوز ارناسىنا تۇسكەن.
...مەشىتتەگى تۇسكى نامازدان شىققان سوڭ دجاماران ماحاللاسىن ارتقا تاستاپ بارا جاتىپ, حاسان شاھيد كوشەسىندەگى كىشكەنتاي ۇيگە قايىرا كوز سالدىق. وسىندا, قالىڭ بۇقارا حالىق مەكەندەگەن ورامدا 1989 جىلعى 3 ماۋسىمدا حومەيني قارت دۇنيەدەن وزىپتى. ءوزى جانە زايىبى عانا تۇرعان شاعىن قۇجىرادا يمامنان تابارىك بولاتىن نە قالعان دەيسىزدەر عوي. ايتايىق: ءتاسپى, جايناماز جانە ەكى-ءۇش اۋىز وسيەت. ومىردەن وتەرىندە يمام ءوزىنىڭ قاجەت دەگەن اقىل-ويلارىن حالىق اعارتۋ ىسىنە پايدالانىپ, سول سالاعا ارناۋدى تاپسىرىپتى. «مەنى رۋحاني باسشى ەمەس, قىزمەتشى دەپ اتاڭدار, – دەگەن ەكەن جارىقتىق وتانداستارىنا. – يسلام ءبىزدى حالىققا قىزمەت ەتۋگە, بۇقارانى ادىلەتسىزدىكتەن قورعاۋعا, كەمباعالداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قاراسۋعا مىندەتتەيدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋعا كوپ نارسەنىڭ كەرەگى جوق. مەن ماسەلەن شاحتىڭ وزبىرلىعىنا قالامىمنىڭ جانە بىرنەشە پاراق قاعازدىڭ كۇشىمەن قارسى شىعىپ كۇرەستىم عوي». سوسىن دانا قارت ءوزىنىڭ اتى مەن بەدەلىنە قاراپ بالالارى مەن تۋىستارىن بيلىك ورىندارىنا قويماۋىن وتىنگەن. تاقۋا اعزام ءبىزدىڭ ويىمىزشا وسىنداي ادال, اسىل ادامگەرشىل قاسيەتى ارقىلى ارتىنداعى ءىزباسار ۇرپاقتارىنا ءوزى قۇرعان يسلام مەملەكەتىنىڭ يماندىلىق ۇيىعان ۇلگىسىن, بارلىق دىندەر مەن كونفەسسيا ادامدارىنىڭ ورتاق مورالدىق قاعيداتتار جانە الەۋمەتتىك-ادىلەتتىلىك نەگىزىندە بىرلەسۋىنىڭ ۇلى ماقساتىن قالدىرعانى انىق. ءيا, سولاي.
* * *
تۇسكە تارتا يران شاحتارىنىڭ سارايلارى ورنالاسقان سااداباد كەشەنىنە قاراي بەت الدىق. تاۋ باۋرايىنداعى بۇل جەر بىزگە قاتتى ۇنادى. مۇنداعى رەزيدەنتسيالار حح عاسىردىڭ باسىندا سالىنعانىمەن, قازىرگى زامان تالابىنا تولىق سايكەس كەلەتىن كەرەمەت مەكەن-جاي بولىپ شىقتى. كەشەن تەگەراننىڭ سولتۇستىك جاعىندا ورنالاسقان. كەزىندە ونىڭ 110 گەكتار جەردى الىپ جاتقان اۋماعىندا شاحتىڭ ءوزى مەن ءۇرىم-بۇتاعىنا تيەسىلى 18 ساراي بولعان ەكەن. بۇل كۇندەرى ولاردىڭ كوپشىلىگى حالىققا مۋزەي رەتىندە قىزمەت اتقارىپ تۇر.
كەشەندەگى ەڭ نەگىزگى عيمارات – ەكى قاباتتى اقساراي. ول بىلايىنشا «مۋزەي مەللاد», ياعني «ۇلت مۇراجايى» دەپ اتالادى. ساراي پەحلەۆي اۋلەتىنەن شىققان ەڭ العاشقى بيلەۋشى رەزا شاحتىڭ پارمەنىمەن 1937 جىلى سالىنعان. 1942 جىلدان باستاپ مۇندا ونىڭ ۇلى, پەحلەۆيلەردىڭ ەكىنشى ءامىرشىسى مۇحاممەد رەزا دا تۇرىپ, 1979 جىلى ءبۇكىلحالىقتىق تولقۋ باستالعاندا شەتەلگە وسى جەردەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان.
جالپى سانى 54 بولمەدەن تۇراتىن بۇل عيماراتتا كىمدەر بولماعان دەسەڭىزشى. 1937-1979 جىلدار ارالىعىندا يرانعا كەلگەن مەملەكەت, ۇكىمەت ادامدارىنىڭ مۇندا تابانى تيمەگەندەرى نەكەن-ساياق دەيدى گيد. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سوڭعىلارى 1977 جىلى وسى ەلگە قۇرمەتتى قوناق رەتىندە شاقىرىلعان يوردانيا كورولى مالىك حۋسەين مەن 1978 جىلى رەسمي ساپار اياسىندا جولى تۇسكەن اقش پرەزيدەنتى دجيممي كارتەر ەكەن.
– ايتپاقشى, ستالين دە وسىندا بولعان, – دەدى ەكسكۋرسوۆودتان كەيىن ىلە ءۇن قاتقان اۋدارماشى حايرەددين حوسيمي ويلانىپ تۇرعان نۇرتورە ەكەۋمىزگە قاراپ. – كەشە سىزدەر 1943 جىلعى تەگەران كونفەرەنتسياسى بولعان جەردى قالاي كورەمىز دەپ ەدىڭىزدەر عوي. بىردەن ايتايىن, ول تاريحي كەزدەسۋ كەرەمەت زاموك نەمەسە اتاقتى قورعان, جەكە ۆيللادا وتكىزىلمەگەن. سەبەبى, بۇل سول ۋاقىتتاعى نەمىس ديۆەرسانتتارى تاراپىنان وتە قاۋىپتى ەدى. سوندىقتان باسقوسۋعا كسرو مەن ۇلىبريتانيا ەلشىلىكتەرىنىڭ ۇيلەرى تاڭدالعان. ونى قايتار جولدا سىرتىنان كورەسىزدەر. ال ءستاليننىڭ مۇندا كەلۋى... ول مىنا جاعدايعا بايلانىستى بولعان.
اڭگىمە يەسىنىڭ سوزىنە قاراعاندا شاح مۇحاممەد رەزا پەحلەۆي 1943 جىلى 23-24-تەگى جاس جىگىت ەكەن. كونفەرەنتسيا كۇندەرىندە مونارح-بيلەۋشىنىڭ ءوز ەلىنە كەلگەن ءۇش ۇلى دەرجاۆا باسشىلارىن ۇيىنە شاقىرىپ, ءىلتيپات كورسەتۋگە ويى كەتەدى. وسى نيەتىن بىلدىرگەندە رۋزۆەلت دىمكاس دەنساۋلىعىن العا تارتىپ, راحمەت ايتادى. چەرچيلل جۇمىسىنىڭ كوپ ەكەنىن سىلتاۋراتىپ, باس تارتادى. ستالين: «يران – ۇلكەن, ەجەلگى مەملەكەت. ەلىڭىزدى سىيلايمىز. حالقىڭىزعا قۇرمەتپەن قارايمىز. سوندىقتان شاقىرۋىڭىزدى قابىل الامىن. بىراق كۇزەت, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءبىزدىڭ جاقتان بولسىن», – دەيدى.
كەڭەس وداعىنىڭ كوسەمى تۇسكەن كسرو ەلشىلىگىنىڭ ءۇيى مەن سااداباد باۋرايىنداعى شاح تۇراتىن اقسارايدىڭ اراسى 7 شاقىرىمداي جەر ەكەن. مىنە, سول ارالىققا كەڭەس اسكەرلەرى كونتينگەنتىنىڭ كۇشەيتىلگەن كۇزەتى قويىلادى. ستالين كەلىپ جايعاسقاننان كەيىن داستارقان باسىندا ءتۇرلى تاقىرىپتاعى اڭگىمەلەر باستالادى. ۇلكەن استان كەيىنگى شاي ءىشۋ ءراسىمى كەزىندە شاح كسرو باسشىسىنان وتباسى, بالالارى تۋرالى سۇرايدى. «ەكى ۇل, ءبىر قىزىم بار, – دەيدى بۇل ساۋالعا قوناق. – ۇلكەن ەر بالام سوعىس باستالعاندا مايدانعا اتتانعان. قازىر نەمىس تۇتقىنىندا. كىشى ۇلىم – ۇشقىش. ول دا مايداندا». سوندا قالاي؟ – دەيدى جوعارىداعى ءسوزدى ەستىگەننەن سوڭ اڭ-تاڭ بولعان شاح. – ءسىز ۇلكەن مەملەكەتتىڭ ۇلكەن باسشىسىسىز. سويتە تۇرا تۇتقىندا وتىرعان ۇلىڭىزدى قۇتقارۋعا قولۇشىن سوزباۋىڭىز...». «جوق, – دەپ جاۋاپ بەرەدى بۇعان ستالين. – سوعىس ەشكىمدى تاڭدامايدى. ءولتىرىپ, جۇتىپ, قۇرتىپ جاتىر. سول قان قاساپتىڭ ىشىندە كىمدەر جوق دەيسىڭ. بىرەۋدىڭ جالعىزى, ەكىنشىسىنىڭ جان جارى... ءبارى-ءبارى دە بار. مەنىڭ بالام سولاردان ارتىق پا؟ ءوز قايعىمدى حالىق قاسىرەتىنەن ءبولىپ قاراي المايمىن. سوعىس تراگەدياسى, مىنە, وسىندا».
حايرەدديننىڭ جوعارىداعى اڭگىمەسىنەن كەيىن اقسارايدى قايتادان ارالاي باستادىق. بايقاعانىمىز, ول نەگىزىنەن نەمىس ارحيتەكتۋراسى ۇلگىسىمەن سالىنعان ەكەن. بىراق ىشكى بولىكتەرى ءتۇگەلدەي فرانتسۋزداردىڭ ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلارداعى عيماراتتارى نۇسقاسى بويىنشا جاسالىپتى. سوندىقتان ينتەرەر زاتتارىنىڭ باسىم بولىگى پاريجدەن اكەلىنگەن بولىپ شىقتى. دەسەك تە, تەرەزە مەن باسپالداق جانە بولمە جيەكتەرىندەگى اشەكەيلەر, جيھازدار, كىلەمدەر مەن شامدالدار شىعىس الەمىنىڭ اتريبۋتتارىنان قۇرالعان. مينياتيۋرالىق ستيلدەگى ولاردىڭ ءبارى دە قاراعان كوزدىڭ جاۋىن الاتىنداي وتە ادەمى, اسەرلى.
ءبىزدى قايران قالدىرعانى اقسارايدىڭ جانىندا تۇرعان ەتىك بولدى. ءيا, بۇل كادىمگى وزىمىزگە تانىس ەتىك ەدى. بىراق ۇزىندىعى كىسى بويىنداي. باقساق, ول مۇحامەد رەزا شاحتىڭ وراسان زور ەتىپ جاسالىنعان ەسكەرتكىشىنىڭ ءبىر بولىگى ەكەن. ەلدەگى 1979 جىلعى توڭكەرىستەن كەيىن ەسكەرتكىش-تۇلعانىڭ تىزەدەن جوعارى تۇسى كەسىپ الىنىپ تاستالعان دا ونىڭ قونىشتى ەتىگى وسىلاي قالىپ قويىپتى. شاماسى, الدەنەنى مەڭزەيتىن نىشان ەسەبىندە تۇرسىن دەگەن بولۋى كەرەك. ول سيمۆول ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەسكەرتكىشتىڭ ەڭ تومەنگى تۇعىرى يران جەرى بولسا, ەتىك – قىلىشىنان قان تامعان شاحتىڭ بەينەسى. ال اياق كيىمنىڭ ءنان, جالپاق تابانى مونارح-بيلەۋشىنىڭ بۇقارا حالىقتى اياۋسىز تاپتاپ, وزبىرلىقپەن جانشىعانى دەگەنگە سايادى.
سارايدىڭ ءدال الدىندا وسى ەل ەپوسىنداعى اراش اتتى باتىردىڭ ەسكەرتكىشى تۇر. بۇل – ميفولوگيالىق ساداقشى مەرگەننىڭ پەرسوناجى. اڭىزدىڭ ايتۋىنشا, يران مەن تۇران سوعىسىپ جاتقان كەزدە ول ساداعىنان اتىلعان جەبە ارقىلى ەكى ەلدىڭ شەكارا بەلدەۋىن انىقتاپ بەرۋگە ءتيىس بولعان. وسىعان كوپ كۇشىن جۇمساپ, قايراتىن سارقا دايىندالعان اراش پىرىنە سىيىنىپ, ءزىلدىڭ كۇشىن شاقىرىپ, ساداعىن اسپانعا زىرقىراتا اتىپ جىبەرگەننەن كەيىن, جەرگە ەس-ءتۇسسىز قۇلاپ تۇسەدى. ەسىل ەر وسىلايشا جان ءتاسىلىم ەتكەنىمەن, تۋعان ەلىنە يران جەرلەرىن قايتارتىپ بەرگىزگەن ەكەن! «شاحناما» داستانىندا ساداقشى اتقان جەبە سوڭىنان قوسىلا شاپقان بىرنەشە سالت اتتىنىڭ وكپەسىن ءوشىرىپ, وق ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن بويى توقتاۋسىز ۇشىپتى. مىنە, ەۋروپانىڭ كەي ەلدەرىندەگى اڭىزدار بويىنشا, بىرەۋلەر قولىنا ساداق ۇستاپ, اتقان جەبەسى تۇسكەن جەردەن وزىنە لايىقتى جار ىزدەپ جۇرسە, ورتالىق ازيانىڭ ەپوسىنداعى پەرسوناج ەل-جۇرتىنىڭ مۇددەسى مەن بولاشاعى ءۇشىن تۇرىپ جاتقان جەرىنىڭ كولەمىن كوبەيتەمىن دەپ جانىن بەرەدى.
* * *
...كۇن ەڭكەيىپ قالعان كەز. تەگەراننىڭ قىز-قىز قايناپ جاتقان ورتالىق ورامى. ونداعى نوفل-لە-شاتو كوشەسى. وسىنداعى كولىك كەپتەلىسىندە تۇرمىز. ۋاقىت وتكىزۋ ءۇشىن اۆتوبۋس تەرەزەسىنەن جان-جاعىمىزدى شولىپ قويامىز. «انە, انا جاققا قاراڭىزشى, اعا!» – دەدى ءبىر كەزدە جانىمدا وتىرعان نۇرتورە. ول نۇسقاعان تۇسقا كوز تىكسەم, 200 مەتردەي جەردە رەسەي فەدەراتسياسى مەن ۇلىبريتانيا ەلىنىڭ تۋلارى جەلبىرەپ تۇر. سولاردىڭ ەلشىلىكتەرىنىڭ ۇيلەرى-اۋ شاماسى. قايتا-قايتا قارايمىز. سەبەبى, بۇل عيماراتتار بىزدەردى زارىقتىرا كۇتتىرىپ قويعان اينالما جولدىڭ ۇستىنەن انىق كورىنەدى ەكەن. وعان قوسا ولار ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ورنالاسقان. ونىڭ الميساقتان وسىلاي ەكەنىن وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا تەگەرانعا كسرو-نىڭ مۇناي جونىندەگى وكىلى بولىپ كەلگەن جازۋشى, پۋبليتسيست سابىر ءشارىپوۆ «رۋزي يران» جولجازباسىندا ايتىپ وتكەن. بۇل ەكى ەل ۆەدومستۆوسى باياعى پاتشا زامانىنان بەرى باقتالاس ەدى دەيدى قالامگەر. ونى سول كەزدەرى اعىلشىنداردىڭ ورىس ەلشىلىگىنىڭ اۋلاسىندا نە بولىپ جاتقانىن كورىپ تۇرامىز دەپ ءوز عيماراتتارىن ءبىر قاباتقا بيىكتەتكەنىنەن, ول پيعىلدى سەزگەن قارسى جاقتىڭ دا ءوز كەڭسە كەشەنىن ەكى قاباتقا جوعارى كوتەرگەنىنەن, اقىرى بۇل تايتالاس ەكى جاقتىڭ دا ەلشىلىك ۇيلەرىنىڭ ءتورت-ءتورت قاباتقا بارىپ توقتاعانىنان بايقاۋعا بولادى.
– مىنە, وسى جەردە 1943 جىلى تەگەران كونفەرەنتسياسى وتكەن, – دەدى ءبىزدىڭ نازارىمىز اۋعان جاقتى نۇسقاي سويلەگەن حايرەددين. – باسقوسۋ كەزىندە چەرچيلل مەن ستالين ءوز ەلشىلىكتەرىندە تۇرۋدى قالاسا, رۋزۆەلت اقش ديپلوماتيالىق كورپۋسى ورنالاسقان ءۇيدى ەمەس, كسرو عيماراتىن دۇرىس كورگەن. سەبەبى, سول كەزدەگى امەريكا ەلشىلىگى تەگەراننىڭ شەتكى جاعىنداعى قاۋىپ-قاتەرى كوپ, ءجۇرىس-تۇرىستارى كۇماندى ادامدارعا تولى ورامعا قونىس تەپكەن ەدى.
– نەمىس ديۆەرسانتتارى «ۇلكەن ۇشتىك باسشىلارىنا» ءبارىبىر قاستاندىق جاساۋ پيعىلىنان قايتپاعان عوي.
– ءيا. الدىمەن ولار اۋە ارقىلى تەگەراننان 70 شاقىرىم جەردەگى كۋم كولى ماڭايىنا 6 ءراديستى تۇسىرەدى. بۇلار بەرلينمەن بايلانىس جاساپ, وتتو سكورتسەني باستاعان نەگىزگى توپتى قابىلدايتىن قۇپيا اەرودروم دايىنداي باستايدى. سول كەزدە اعىلشىنداردىڭ مي-6 قۇرىلىمىمەن بىرلەسە قيمىلداعان كەڭەستىك بارلاۋشىلار قارسىلاستارىن قولعا تۇسىرەدى. ولار بارلىق بارلىق جوسپاردى بىلەدى. ءسويتىپ كونفەرەنتسيا اشىلۋعا بىرنەشە كۇن قالعاندا تەگەراندا قيمىل جاساۋعا ءتيىس جاۋ تىڭشىلارىن جاپپاي تۇتقىنعا الۋ وپەراتسياسى جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە نەمىستەردىڭ 400-دەن استام اگەنتى قاماۋعا الىنادى. ەڭ سوڭىنان استىرتىن جۇمىس ىستەۋ تاسىلىنە كوشىپ كەتكەن ديۆەرسانتتاردىڭ فرانتس مايەر اتتى جەتەكشىسى قولعا تۇسەدى. ول ساقالىن بوياپ, ءوسىرىپ جىبەرىپ, ۇلىبريتانيا ەلشىلىگىنىڭ ار جاعىنداعى ارميان زيراتىندا كور قازۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرىنەن ۇستالادى.
– مەن 1943 جىلعى تەگەران كونفەرەنتسياسى وتكەن تاريحي ورىندى كوردىم, – دەدى جوعارىداعى اڭگىمەدەن كەيىن جولباسشىمىز حايرەددين حوسيمي. – وسىدان 5 جىل شاماسى بۇرىن ماسكەۋدەن بيزنەس وكىلدەرىنىڭ كەلگەنى بار. ولارمەن رەسەي ەلشىلىگى ۇيىندەگى كەزدەسۋگە يران جاعىنىڭ ىسكەر توپتارى دا شاقىرىلدى. سولارعا مەنىڭ ءتارجىماشى بولۋىما تۋرا كەلدى. ءۇزىلىس كەزىندە ءدالىز قابىرعاسىنان ءبىر نارسەنى بايقاپ قالدىم. ول ستالين, رۋزۆەلت, چەرچيللدىڭ 1943 جىلى وسى تەگەراندا قاتار وتىرىپ تۇسكەن تاريحي سۋرەتى ەدى. ال ونىڭ جانىنداعى سارى, جەز تاقتاعا باسقوسۋدىڭ وسى قاباتتاعى زالدا وتكەنى تۋرالى انىقتاما جازىلىپ قويىلىپتى. (راس ەكەن. ەلگە كەلگەن سوڭ كومپيۋتەردەن قاراساق, يرانداعى رەسەي ەلشىلىگى سايتىندا 1943 جىلعى تەگەران كەزدەسۋى وتكەن زال, پورترەت جانە ەسكەرتكىش تاقتا, ءبارى-ءبارى تۇر ەكەن. – اۆت.)
– ال «اقىلدىڭ ازابى» شىعارماسىنىڭ اۆتورى, ديپلومات الەكساندر گريبوەدوۆكە ورناتىلعان ەسكەرتكىش شە؟ ول قايدا؟ وسى جەردە دەپ ەدى عوي, – دەيمىز ءبىز جازۋشى سابىر ءشارىپوۆتىڭ وسىدان 80 جىل بۇرىنعى جازباسىنداعى دەرەكتى ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ.
– ول... انە! ەلشىلىك اۋلاسىنداعى اللەيانى كوردىڭىز بە؟ سول جەردە تۇر.
مۇنى ايتقان وسى ساپارعا ريا-نوۆوستي اگەنتتىگى اتىنان كەلگەن ءماسكەۋلىك ارىپتەسىمىز ناتاليا چەرنيتسا ەدى. اراسى اشىق تەمىر شىبىق قورشاۋدىڭ ار جاعىنداعى بۇلدىراعان بەينەگە ويلانا قاراعان ول ءبىزدى جازۋشى يۋ.تىنيانوۆتىڭ «ءۋازىر مۇحتاردىڭ ءولىمى» شىعارماسىنداعى وقيعالاردان مۇلدە بولەك تىڭ دەرەكتەردى ايتۋىمەن ەلەڭ ەتكىزدى. ونىڭ اڭگىمەسىنە قاراعاندا 1829 جىلعى سول قاندى وقيعادا پاتشالىق رەسەي ديپلوماتيالىق وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ا.گريبوەدوۆ پەن كۇزەتكە جاۋاپتى 35 كازاك اسكەرى تۇگەل قازا تابادى. جاسىرىنىپ ءتىرى قالعان حاتشى, جالعىز كۋاگەر ن.مالتسەۆتىڭ جازباسىنا قاراعاندا, ەلشى دەنەسىنىڭ زاقىمدانعانى سونشا, كەيىننەن ساراپشىلار ونى سول قولىنىڭ بىلەزىك تۇسىنداعى دۋەلدە العان جاراقات ءىزى بويىنشا عانا تانيدى. ءمان-جاي حاتتالىپ, قاعازعا ءتۇسىپ بولعان سوڭ ا.گريبوەدوۆتىڭ دەنەسىن گرۋزياعا اكەلىپ, سونداعى داۆيد شىركەۋى جانىنا, ال ميسسيانى قورعاپ قازا تاپقان 35 كازاكتىڭ سۇيەگىن تەگەرانداعى تاتەۆوس اۋليەنىڭ ارميان عيباداتحاناسى اۋلاسىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا قويادى.
يرانداعى ورىس ەلشىلىگى ءۇيى قيراتىلىپ, ونداعى قىزمەتشىلەردىڭ تۇگەلدەي ءولتىرىلۋى رەسەي جاعىنان ۇلكەن ديپلوماتيالىق داۋ تۋىنداتادى. سولتۇستىكتەگى كورشىسىنەن سەسكەنىپ, قارىم-قاتىناستى قايتادان قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن پارسى شاحى پەتەربۋرگكە ءوزىنىڭ نەمەرەسى حوزرەۆ-ميرزا باسقارعان رەسمي دەلەگاتسيانى جونەلتەدى. ەلشىلەر رەسەي ۋاكىلىنىڭ ءولىمى ءۇشىن رەسمي كەشىرىم سۇراپ قانا قويمايدى. سونىمەن قاتار توگىلگەن قاننىڭ وتەۋى رەتىندە ءى نيكولايعا وزدەرى اكەلگەن مول تارتۋ-تارالعىنى تاپسىرادى. ولاردىڭ ىشىندە الەمدەگى ەڭ باعالى تاستاردىڭ بىرىنەن سانالاتىن مولشەرى 88 كارات دەپ باعالانعان ايگىلى «شاح» المازى دا بار ەدى. (بۇگىندە ول ماسكەۋ كرەملىندەگى الماز قورىنىڭ كوللەكتسياسىندا تۇر. – اۆت). ارادا 80 جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ يرانداعى ورىس كولونياسى جوعارىدا ءسوز ەتىلگەن قىرعىن قۇرباندارىن ەستە قالدىراتىن بەلگى تۇرعىزۋعا دەپ اقشا جينايدى. سول قاراجاتقا سكۋلپتور بەكلەميشەۆ 1912 جىلى ا.گريبوەدوۆكە قولا ەسكەرتكىش جاساپ, ونى 1829 جىلعى قيراتىلعان ەلشىلىك ءۇيىنىڭ جانىنا ورناتادى.
...ساپارىمىز اياقتالۋعا ءبىر كۇن قالعاندا جۇمىس وتە قاۋىرت بولىپ كەتتى. ولار: پارلامەنت ۇيىنە بارۋ, «بويان» اتتى ۇكىمەتتىك ەمەس مادەنيەت ورتالىعىنداعى دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋ, ءوزىمىزدىڭ وسىندا, تەگەراندا ورنالاسقان قازاقستان ەلشىلىگىنە كىرىپ شىعۋ سياقتى ءىس-شارالار ەدى. مىنە, سولارعا قايتسەك ۇلگەرەمىز دەپ جۇرگەنىمىزدە يران استاناسىنداعى اتاقتى ازادي اركاسىن بارىپ كورەتىن توپتان قالىپ قويىپپىز. قوناق ۇيگە كەلىپ, كەشكى تاماعىمىزدى ىشكەننەن كەيىن نۇرتورە, بەينەگۇل, نازەركە مەن سەرىكبول, قۋانىش ءبارىمىز تاكسي جالداپ, جوعارىداعى ايتىلعان عاجايىپ نىساندى كورۋگە اتتاندىق.
بارعاندا بىلدىك, اركانىڭ كەي جەرىندە جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. سوعان قاراماستان ونى اسىقپاي تاماشالاپ, ءبىراز جاعدايلارعا كوز جەتكىزدىك. اتاپ ايتقاندا, تەگەراننىڭ ءرامىزى سانالاتىن ازادي مۇناراسى «بوستاندىق ءزاۋلىمى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن ۇعىم بولىپ شىقتى. كەشەن 1971 جىلى پارسى ەلى مەملەكەتتىلىگىنىڭ 2500 جىلدىعىنا ارناپ سالىنىپتى. جوبا اۆتورى سول كەزدە 24 جاسقا جاڭا عانا تولعان تالانتتى ارحيتەكتور حۋسسەين امانات ەدى دەيدى گيد. اركانىڭ ازادي اتىنان باسقا «يران قاقپاسى», «تەگەراننىڭ ەيفەل مۇناراسى» دەگەن سياقتى اتاۋلارى دا بار بولىپ شىقتى. بيىكتىگى 45 مەترلىك وسىناۋ وراسان زور كەشەننىڭ قۇرىلىسىنا يسفاحاننىڭ اق مارمارىنەن تۇراتىن, كولەمى جانە سالماعى كومپيۋتەرمەن قاتاڭ ەسەپتەلگەن 800-گە جۋىق تەكشە تاس – بلوك پايدالانىلىپتى.
ءسوز ەتىپ وتىرعان نىساننىڭ اۋماعى 50 شارشى شاقىرىمعا جۋىق جەردى الىپ جاتىر ەكەن. 4 ليفت جانە 2 اينالما جول ارقىلى مۇنارانىڭ ەڭ شىرقاۋ بيىگىنە كوتەرىلۋگە بولادى. اۆتور يدەياسى بويىنشا دۇعا جاساۋ ۇستىندەگى ادامنىڭ جوعارى كوتەرىلگەن قولى بەينەلەنگەن ادەمى اق ءمارمار ەسكەرتكىش ماڭى ادامدار وتە كوپ جينالاتىن جەر ەكەنىن ۇقتىق. سول سەبەپتى دە ول الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن تۋريستەردىڭ, سۋرەتشىلەردىڭ, فوتوگرافتاردىڭ نازارىن وزىنە ەرەكشە اۋدارادى دەيدى ەكسكۋرسوۆود. ءبىز مۇندا كەشكە, ءىڭىر قاراڭعىلىعى تۇسكەن كەزدە كەلگەنبىز. سوندا بايقاعانىمىز, تۇندە ازادي مۇناراسى, ونداعى الاڭ, كوككە قاراي شاپشىعان سۋبۇرقاق عاجايىپ كورىنىسكە اينالىپ جۇرە بەرەدى ەكەن. اق ءمارمار قابىرعا نەون شامدارمەن استاسىپ, ءارتۇرلى تۇسكە ەنۋدە. اسىرەسە, مۇنارانىڭ ەلەكتر جارىعى ەففەكتىسىمەن يراننىڭ ۇلتتىق تۋىنىڭ ءتۇسىن بەينەلەيتىن ءساتى ءتىپتى عاجاپ. وسىنىڭ ءبارى ادامدى قىزىقتىرادى. وزىنە ەرەكشە باۋراپ تارتادى. تولقىتادى.
...تەگەران. يمام حومەيني اتىنداعى ءا