جۋىردا پارلامەنت دەپۋتاتتارى وڭىرلەرگە شىعىپ, وندا سايلاۋشىلارمەن كەزدەسىپ, ولاردىڭ كوپتەگەن ماسەلەلەرىن تىڭداپ, شەشىلۋىنە دەپۋتاتتىق ساۋالدار ارقىلى اتسالىسۋعا, جاڭادان قابىلداناتىن زاڭ جوبالارىندا ولاردىڭ الاڭداۋشىلىقتارىن ەسكەرۋگە ۋادە بەرىپ قايتتى. ءبىز دەپۋتاتتاردىڭ اراسىنان سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس بەكنازاروۆقا جولىعىپ, بارعان ساپارى جونىندە ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– حالىقپەن تىكەلەي كەزدەسىپ, كوتەرىلىپ جاتقان ماسەلەلەردى ولاردىڭ ءوز اۋىزدارىنان ەستىپ, قايتىپ كەلگەن سوڭ ولاردىڭ ءبارىن جۇيەلەپ, ءتيىستى ۇسىنىستار بەرۋ – پارلامەنت دەپۋتاتتارى جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى. مەن وڭتۇستىك قازاقستان ءوڭىرىنەن سايلانعان سەناتور ءالي بەكتاەۆپەن بىرگە تۇستىككە ساپار شەكتىم. حالىق وتە تىعىز قونىستانىپ, كوپ ماسەلەلەر تۋىندايتىن ءوڭىردى ءوزىم تاڭداپ الدىم.
– ات باسىن الدىمەن قايدا تىرەدىڭىزدەر؟
– الدىمەن وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ پەن وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ جاڭادان سايلانعان حاتشىسى قايرات بالابيەۆپەن كەزدەستىك. كەزدەسۋ بارىسىندا وبلىستاعى جالپى ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە قۇقىقتىق سالالاردىڭ جاعدايى تۋرالى جان-جاقتى ءسوز بولدى. ەرەكشە توقتالعان ماسەلەلەر قاتارىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ, فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىنا بەرىلەتىن كومەك ماسەلەسىن جاقسارتۋ, مال باسىن كوبەيتۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزاتىن جايىلىمدار ماسەلەسىن شەشۋ تۋرالى اڭگىمەلەر ايتىلدى.
– ايرىقشا كوزىڭىزگە ءتۇسىپ, جاقسارعان دۇنيەلەر بار ما ەكەن وڭتۇستىكتە؟
– بار ەكەن. سونىڭ ەڭ باستىسى – قاي باعىتقا جۇرسەڭىز دە جارقىراپ جاتقان, زاۋلاتىپ جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تاس جولدار بولدى. بۇرىن جولدار ۇلكەن پروبلەمالار تۋدىرىپ جاتاتىن ەدى عوي. مىسالى, وسىدان 3-4 جىل بۇرىن تۇركىستان مەن شىمكەنتتىڭ اراسىنداعى جولدىڭ قيىنشىلىعىن ءوز باسىمنان كەشىپ ەدىم. قازىر جاعداي مۇلدەم وزگەشە. وسى جولى جارقىراپ جاتقان كەڭ جولدارعا تاپ بولىپ, ابدەن ريزا بولدىم. قازىر ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق جاعدايىمىزدىڭ جاقسارا تۇسكەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى. سونىمەن قاتار, جول ۇستىندەگى كولىكتىڭ وتە كوپ ەكەندىگى كوزگە ءتۇستى. بۇل – حالىقتىڭ تىنىم الماي, ءوز شارۋالارىمەن, ءوز ءتىرلىگىن كۇيتتەپ, ۇنەمى قوزعالىستا جۇرگەندىگىنىڭ بەلگىسى.
– حالىقپەن بولعان كەزدەسۋلەردەن نە ءتۇيدىڭىز؟
– كەزدەسۋلەردەن حالىق كوڭىل-كۇيىنىڭ وپتيميستىك رايدا ەكەندىگى كورىنىپ تۇردى. تۇركىستان قالاسىنداعى كەزدەسۋگە اقساقالدار, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى كەلدى. قازىعۇرت, تولە بي جانە سايرام اۋداندارىنداعى كەزدەسۋلەردە دە سونداي, حالىقتىڭ بەلسەندى توبىنىڭ وكىلدەرى كوپ بولدى. سولاردىڭ بارىندە حالىقتىڭ جاسالىپ جاتقان وڭ ىستەرگە قۋانىپ, قولداپ وتىرعاندىعى ءبىردەن كوزگە ءتۇستى. بۇرىنعى قيىندىقتاردىڭ ءبارى ارتتا قالعان. اعىلشىننىڭ عۇلاماسى ۆولتەر: « ۇلى قيىندىقتارسىز – ۇلى جەڭىستەرگە جەتە المايسىڭ» دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, ءبىز ءۇلكەن قيىندىقتاردان ءوتىپ, ەندى ۇلى جەڭىستەردىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسكەن سياقتىمىز.
– دەگەنمەن پروبلەمالار دا بار شىعار, مىسالى قانداي ءماسەلەلەر حالىقتى تولعانتادى؟
– ارينە, پروبلەمالار جوق ەمەس. ماسەلەن, تۇركىستان قالاسىندا ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى جارىلعاسىن ازىرەتبەرگەنوۆ وڭىردە مال ۇرلىعىنىڭ تىنشىماي تۇرعانىن ايتتى. پوليتسيا تاراپىنان ونى تىيۋعا جاسالىپ جاتقان شارالار ىقپالسىز, زاڭنىڭ جۇمساقتىعىنان ولار كۇدىكتى دەگەن ادامداردىڭ ۇيىنە, مال قورالارىنا ءتىنتۋ جاساي المايدى. كۇش قولدانىپ اۋلالارعا كىرۋگە زاڭ رۇقسات بەرمەيدى. ۇرلىعى ءۇشىن ۇستالىپ, سوتتالىپ جاتقاندارعا بەرىلەتىن جازالار وتە جەڭىل دەگەن پىكىرلەر ايتتى.
سونىمەن قاتار, وسى اقساقال ءبىلىم سالاسىنداعى پروبلەمالاردى دا ايتتى. اقساقال ءۇش تىلدىلىككە ەشكىمنىڭ قارسى ەمەستىگىن ايتتى, الايدا ونى ۇيرەتۋدى ەپتەپ, ءۇلكەن دايىندىقپەن باستاۋ كەرەك ەدى عوي. قازىر حيميا, بيولوگيا, ينفورماتيكا دەگەن ءپاندەر اعىلشىن تىلىندە وقىتىلا باستادى. ال ونى ساپالى دەڭگەيدە وقىتاتىن مۇعالىم جوق, ەكىنشىدەن جاڭا ءتىلدى بالا بىردەن مەڭگەرىپ كەتە المايدى. ۇشىنشىدەن, تاريح ءپانىن ورىس تىلىندە وقىتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانىن تۇسىنبەي دال بولىپ وتىرمىز, دەيدى اقساقال. مۇنى ەستىپ مەن دە تاڭ قالدىم. ءبارىمىز دە بۇرىن تاريحتى قازاق مەكتەپتەرىندە انا تىلدەرىمىزدە وقىعان ەدىك قوي. مەن مۇنى قازىر انىقتاپ جاتىرمىن, حالىققا وسىلاي جەتكەن شەشىمنىڭ قايدان شىققانىن, نەگە شىققانىن ءبارىمىز دە ءبىلۋىمىز كەرەك. سونىمەن بىرگە, حالىق انا ءتىلىمىزدى قولداپ, دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
جالپى, قاي ماسەلەدە دە «ات تۇمسىعى جارعا تىرەلگەن ەمەس», شەشۋگە بولاتىن دۇنيەلەر. مىسالى, اۋىلداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن ءوسىرىپ, ولاردى باسقا دا مەملەكەتتىك كومپانيالار مەن ۇجىمداردىكىنە جاقىنداتۋ – تولعاعى جەتكەن ماسەلە ەكەندىگى راس. قازىعۇرت اۋدانىندا امانباي وماروۆ دەگەن اقساقال, ءورىسباي كوپەەۆ, بەكزات سابەتحانقىزى سياقتى ازاماتتار, تولە بي اۋدانىندا قۇدايبەرگەن وڭعاروۆ, سايرام اۋدانىندا الىبەك باينازاروۆ دەگەن اقساقالدار كادر دايارلاۋ ماسەلەسىنىڭ ساپاسى ناشار ەكەندىگىن ايتتى. اۋدانداعى ماماندار دايىندايتىن كوللەدجدىڭ ماتەريالدىق بازاسى تومەن, وقۋشىلاردى ۇيرەتەتىن قۇرال-سايمانداردىڭ جوقتىعى تىلگە تيەك ەتىلدى. سونىمەن قاتار, شارۋا قوجالىقتارىنا جەڭىلدەتىلگەن باعامەن بەرىلەتىن جانار-جاعارمايلاردى ساتىپ الۋدىڭ تەندەرلەرى ناۋرىز-ءساۋىر ايىندا وتەتىندىگى ايتىلدى. ال بۇل ۋاقىتتا وڭتۇستىكتەگى ەگىس ناۋقانى اياقتالىپ تا قالادى ەكەن. سونى قاڭتار ايىندا وتكىزۋگە بولادى عوي دەگەن تىلەكتىڭ نەگە ورىندالمايتىنىنا تاڭعالاسىڭ.
– جۇمىس كۇشى ارتىق ءوڭتۇستىكتەن سولتۇستىك وبلىستارعا قونىس اۋدارۋ ماسەلەسى تۋرالى حالىق نە ايتادى؟
– بۇل ماسەلەنى ءبىز حالىقپەن دە, وبلىس اكىمىمەن دە قوزعاپ, تالقىلادىق. جالپى, حالىق سولتۇستىككە كوشۋگە قارسى ەمەس. بىراق بارعان جەرلەرىندە جۇمىس ورىندارى بولماسا, تۇراتىن مەكەنجاي تابىلماسا, وسىنداي ماسەلەلەرگە جوعارعى وكىمەت نازار اۋدارىپ, ارنايى باعدارلاما دايىنداپ, قاراجات بولمەسە قايدان بارامىز دەگەن سۇراقتار قويىلدى. كەيبىر جەكە ازاماتتار بارىپ, ىسكەرلىك تانىتىپ جاتقاندار دا بار ەكەن.
سونىمەن بىرگە, ۇلكەن توپ بولىپ, تۇتاس اۋىل بولىپ بۇرىنعى تۇرعىندارى تاستاپ كەتكەن جەرى بوس, ەلدى مەكەندەرگە كوشىپ بارۋدى قالايتىندار دا بار ەكەن. بۇل ءبىزدىڭ اعايىنشىل, تۋىسشىل ەكەنىمىزدىڭ كورىنىسى عوي, ارينە, بۇل ماسەلە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپسا شەشىلىپ تە قالار ەدى دەپ ويلايمىن. حالىق تا سونى ايتىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»