«بابالار ءسوزى» كەۋدەمىزدە ەمەس, سورەلەردە
وتكەن عاسىردا ءبىزدىڭ فولكلورلىق تۋىندىلار ەلدىڭ اۋزىندا جۇرەتىن. تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ايتاتىن داستانداردى ەكىنىڭ ءبىرى جاتتاي الماعانىمەن, ەكىنىڭ ءبىرى ەسكى اڭگىمە بىلەتىن. ولار ونى الدىڭعى بۋىننان مۇراعا العان. الدىڭعى بۋىن ونىڭ الدىنداعى بۋىننان مۇراعا الىپ, سول ساباقتاستىق بەرتىنگە دەيىن ۇزىلمەي كەلدى. ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلگەنى سول, قازىر قازاقتىڭ ءسوزى جالپىلاما ايتقاندا, تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى قارىم-قاتىناس قۇرالىنا عانا اينالىپ, سالماعى ازايدى. بۇل «سالماقسىزدىقتىڭ» ارتىندا نارىق, اقپاراتتان بۇرىن ەڭ الدىمەن پەيىل, نيەت, ادامشىلىق ماسەلەسى تۇرعانىن ايتۋ كەرەك. ەگەر ءبىز ءوز اتا-بابالارىمىزدى ماقتانىش ەتەتىن بولساق, سوعان تاتيتىنداي سالماعى بار ولاردىڭ. ۇنسىزدىگىنىڭ سالماعى مەن ءسوزىنىڭ سالماعى بىردەي. بۇ دۇنيەسى مەن و دۇنيەسىنىڭ قامىنداعى ارەكەتى دە تەڭ. ال جىرشى-جىراۋلار تۋرالى اڭگىمە داڭعايىر كەۋدەنى كوز الدىڭا كەلتىرەدى. سول زامانداردا ءتۇندى تۇنگە قوسىپ, تاڭدى تاڭعا جالعاپ جىر ايتاتىن ونەر يەلەرىنىڭ باقىتى – تىڭدايتىن قۇلاقتىڭ كوپ بولۋىندا, تىڭداعانىن ءسىڭىرىپ الاتىن قازاقى بولمىستىڭ السىرەي قويماعان شاعىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋىندە. قازاقتىڭ كەڭ تىنىستى ەپيكالىق شىعارمالارىنىڭ كوبى جيىرماسىنشى عاسىردا حاتقا ءتۇستى. كىتاپ بوپ باسىلدى, زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. «الپامىس», «قوبىلاندى», «ەر تارعىن», «قامبار باتىر», «شورا باتىر», «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» وسىلاي جالعاسا بەرەدى. ەڭ قىزىعى, بۇلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كەم دەگەندە ون شاقتى نۇسقاسى بار. ال, تۋ تاريحى تىم ارىدە جاتقان داستانداردىڭ, مىسالى, «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ», «الپامىس» داستاندارىنىڭ تۇركى تەكتەس حالىقتار ىشىندە 50-60 شاقتى نۇسقاسىن كەزدەستىرۋ ەش جاڭالىق ەمەس. ءار جىرشى بۇلاردى قازىرگى تىلمەن ايتقاندا ءوز ستيلىمەن جىرلادى. كولەمدى ەپيكالىق داستاندار بولسىن, تۇرمىس-سالت جىرلارى, ەرتەگى, اڭىز اڭگىمەلەردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, حاتقا ءتۇسىپ, كىتاپ بوپ جارىق كورۋىنە وتكەن عاسىر باسىندا الاش زيالىلارىنىڭ مول ۇلەس قوسقانىن, سول زامانداردا ءتىپتى «ەل ىشىنەن فولكلورلىق شىعارمالاردى سۇرىپتاپ, تاڭداپ جينايمىز با, الدە بارلىعىن تۇگەلدەي جيناي بەرۋ كەرەك پە» دەگەن ماسەلە قويىلعانىن دا بۇگىنگى بۋىن بىلە ءجۇرۋ كەرەك. نەگە دەسەڭىز, ءدال سول كەزەڭدە قازاق دەيتىن حالىق ءوزىنىڭ اتا-بابادان مۇراعا قالعان رۋحاني قازىناسىن ءوزى جيناپ, قۇراستىرعان ەدى. جىرشى-جىراۋلاردى بىلاي قويعاندا, ەل ىشىندەگى كەز-كەلگەن قاريا كىسىلەردەن اڭىز اڭگىمەلەر, ەرتەگىلەر, تۇرمىس-سالت جىرلارى جازىپ الىنعان. سەنبەسەڭىز, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ج.ايماۋىتوۆ ەڭبەكتەرىن اقتارىپ كورۋگە بولادى. قازىرگى 100 تومدىق «بابالار ءسوزىنىڭ» نەگىزى قالانعان ۇلكەن ناۋقان جۇرگەن سول شاقتا. بۇگىنگى كۇنى كىتاپحانالاردان «بابالار ءسوزى» كوزىمە وتتاي باسىلىپ كورىنەدى. بىراق, وكىنىشتىسى, سونشاما رۋحاني قازىنانى ءوز كەۋدەسىندە ساقتاعان, ءوز كەۋدەسىنەن وتكىزىپ وتىرىپ جىرلاپ, ۇرپاقتارىنا مۇرا ەتىپ قالدىرا بىلگەن, ەستى ءسوزدى ومىرلىك مازمۇنعا بالاپ, قازاقى بولمىستى قالىپتاستىرعان سول قازاقتار جوق دەرلىك ارامىزدا. بۇگىنگى قازاق ءتۇندى تۇنگە, تاڭدى تاڭعا جالعاپ جىرلاماق تۇگىلى, ەرتەگىنى ەرىنىپ وتىرىپ ارەڭ ايتادى. سالت-ءداستۇر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى سىرتى بار, ءىشى جوق مازمۇنسىز ارەكەتتەرگە اينالعان. بۇگىنگىنىڭ جىرشى-جىراۋلارىنىڭ ونەرى از عانا اۋديتوريادا تىڭدالادى. وندا دا ولار ەپيكالىق كەڭ كولەمدى داستانداردى ايتا بەرمەيدى, ۇزاعاندا ون-جيىرما شۋماق كولەمىندەگى تولعاۋلارمەن شەكتەلەدى. نەگە دەسەڭىز تىڭدايتىن قۇلاق از. مۇلدەم از. بالالارىمىز مەكتەپتىڭ العاشقى جىلدارىندا تاڭدايى تاقىلداپ تاقپاق جاتتاپ جۇرەدى دە, ارى قاراي تاقپاق پەن ولەڭدى, جىر مەن تولعاۋدى, قيسسا مەن داستاندى ەشقاشان دا اجىراتپاعان كۇيى ەسەيىپ كەتىپ جاتادى. سوسىن وسكەندە قازاقپەن بىرگە بەرىسى بەس عاسىردان بەرى جاساسىپ كەلە جاتقان سوزدەرىنىڭ ءتۇبىرىن تابا قالسا, جەردەن جەتى قويان تاپقانداي شۋلاپ شىعا كەلەدى...پوستمودەرنيزمنىڭ بايانعالي الىمجانعا قانداي قاتىسى بار؟
كەيدە الەۋمەتتىڭ كوڭىل-كۇي, حال-احۋالىن ءبىلۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك جەلىنى ءبىر ءسۇزىپ شىعاتىن ادەتىمىز بار. پوستمودەرنيزم ەلەسىنىڭ ەلىمىزدى شارلاپ جۇرگەنىنە كۋا بولامىز. ول اقىن-جازۋشى نە ءجۋرناليستىڭ قولتاڭباسىنان ەمەس, كەز-كەلگەن جۇمىر باستى پەندەنىڭ كەز-كەلگەن جازباسىنان ەلەس بەرەدى. ادامدار «كوپ ءارىپتى» كوتەرە المايدى. وسى زاماننىڭ تىلىمەن ادىپتەسەك, «كوپ ارىپكە» كوپتىڭ سيمپاتياسى قالماعان. «اۆتورسىز ماتىندەردىڭ» زامانى بۇل. نارىق قوعامىندا تاۋارعا اينالماعان «كوپ ءارىبىڭدى» ءوزىڭ وقي بەر. «بابالار ءسوزىن» ەمەس, ءوز ءسوزىن ارتىق سانايتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. جالپى, وسىنداي كوڭىل-كۇيدەگى الەۋمەتكە «كىتاپ وقىمادىڭ» دەۋ ارتىق ارينە. سوندا دا ءبىز قازاقتى ءتۇسىنۋ ءۇشىن, قازاقتىڭ بولمىسىنا بويلاۋ ءۇشىن كەز-كەلگەن كوڭىلى وياۋ جان فولكلوردى تانۋعا تىرىسۋ قاجەت-اۋ دەگەن ويىمىزدان قايتقىمىز كەلمەيدى. ويتكەنى, قازىرگى كىتاپ وقىماۋدىڭ ەڭ تۇكپىرىندە قازاقتىڭ جادىنىڭ السىرەۋ ماسەلەسى تۇر. قازاقشا كىتاپ وقىمايتىن بالانى قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان-كۇيى مەن جىرىن تىڭدايدى, ونى ۇلىقتاي الادى دەگەنگە ءوز باسىمىز مۇلدە سەنبەيمىز. قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارىنىكى سياقتى جىرشى-جىراۋلارىنىڭ دا «التىن عاسىرى» وتكەن عاسىرلاردىڭ قويناۋىنا ەنىپ كەتكەنىمەن, قازىرگى بارىمىزدى دا كورسەتىپ, ناسيحاتتاي الساق جامان ەمەس قوي. بۇل ورايدا ەسكە تۇسەتىن ءبىر تۇلعا – سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ونەر يەسى بايانعالي ءالىمجان اعامىز. كوپشىلىك قاۋىم بەلگىلى ونەر يەسىنىڭ «قوبىلاندى باتىر», «ەر تارعىن», «ەر تاۋكە», «ارقالىق باتىر», «باتىر بايان», «جاناق پەن رۇستەم تورە» سىندى كوپتەگەن جىر-داستانداردى كوپ جىلداردان بەرى ەل ىشىندە جىرلاپ كەلە جاتقانىن جاقسى بىلەدى. ونىڭ سىرتىندا جىرشىنىڭ اتاقتى «ماناس» داستانىنىڭ ەڭ اسەرلى, ەڭ ساپالى تۇستارىن جىرلايتىنىن, قىرعىز ماناسشىلارىنان ءوز باعاسىن العانىنان حاباردار. جىرشىنىڭ ءوز پايىمىنشا, «جىر جاتتالمايدى, جىر قونادى». ول قونعان سوڭ, ونەرپازدىڭ كەۋدەسىندە قايتا تۋادى. بايانعالي ءالىمجان ايتۋشىنىڭ, ياعني جىراۋدىڭ تاسىمالداۋشىلىق قىزمەتىنە ءمان بەرىلۋ كەرەكتىگىنە باسا نازار اۋدارادى. ءبىزدىڭ قالىپتاسقان تۇسىنىك بويىنشا جىراۋ ءوز جانىنان شىعارىپ جىرلايتىن ادام دا, جىرشى ەجەلگى داستانداردى, قيسسالاردى جاتتاپ الىپ ايتاتىن تۇلعا. بىراق جىرشى دا, جىراۋ دا مەيلى ول بۇرىننان بار دۇنيە بولسىن, ءوز جانىنان ايتسىن, ءبارىبىر ءوز كەۋدەسىنەن وتكىزىپ بارىپ ايتاتىنىنا, ۇلكەن ءبىر رۋحاني دۇنيەنى وزىنەن كەيىنگى بۋىنعا تاسىمالدايتىنىنا شىنىندا ءبىز ءمان بەرمەيدى ەكەنبىز.الماس الماتوۆ قانشا جول جىردى جاتقا بىلەدى؟
بەلگىلى جىراۋ, بۇگىندە ەلورداداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرتتەرىن تاربيەلەپ جۇرگەن الماس الماتوۆقا ءدال وسىلاي سۇراق قويدىق. ونداعى ويىمىز قيسسا-جىرلارعا قىزىعاتىن قازاقتاردى ءبىر ەلەڭدەتۋ. جاد, اقىل-ەس, زەردە ۇعىمدارىمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەن بەلگىلى تۇلعا ساۋالىمىزعا بايىپپەن جاۋاپ بەردى. «شاكىرتتەرىمىز ءبىرىنشى كۋرسقا تۇسكەن كەزدە ولارعا بەلگىلى ءبىر داستاندى جاتتاۋعا بەرەمىز. مىسالى, اقەركە بابىلوۆا دەيتىن شاكىرتىم «ەدىگە» جىرىن ءتورت جىل ىشىندە جاتتادى. سول جىردان ديپلوم قورعادى. بۇگىندە ماگيستراتۋرادا وقيدى. شاكىرتكە ءبىر داستان عانا بەرىلمەيدى, ونىڭ قاتارىندا قانشاما تولعاۋ, تەرمە, ناسيحات, وسيەت جىرلار بولادى. سول سياقتى دينا قىراۋباەۆا «قوبىلاندى باتىردى», كۇنسۇلۋ تۇرىكپەن ەسىمدى شاكىرتىم «كورۇعلىنى» جاتتادى. ءاربىر كولەمدى جىر داستانداردىڭ 100 مىڭ جولدان كەم بولمايتىنىن ەسكەرسەك, قازىرگى كۇندە شاكىرتتەرىم وسى جىر-داستانداردى كاسىبي دەڭگەيدە ورىنداي الاتىن بىلىكتى جىرشىلار قاتارىندا دەپ ەسەپتەيمىن», -دەيدى ۇستاز. ال ەندى جىراۋ ءوزى قانشا جول جىر بىلەتىنىن ايتقان جوق. قازاقى بولمىستاعى ونداي ۇلكەن كىسىلەردىڭ جىگىت-جەلەڭنىڭ ءسوزىن سويلەپ, ماقتانبايتىنى تۇسىنىكتى عوي. ونىڭ ورىنداۋشىلىق ونەرىنىڭ بۇگىندە ەلىمىزدەن تىس شەتەلدەرگە دە تانىمالدىعى, سوناۋ اسان قايعىدان باستاپ بۇگىنگى زامان ونەر يەلەرىنە دەيىنگى مىڭ جىلدىق كەڭىستىكتەگى شىعارمالاردى ەركىن ورىندايتىندىعى, 150-دەن استام شاكىرت تاربيەلەگەنى, تاريحي وقيعا جەلىسىمەن «شىڭعىسناما» تاريحي داستانىن جازىپ, ونى مۋزىكالىق داستان كۇيىندە ءوز شاكىرتتەرىمەن بىرگە سىر بويىنىڭ ماقام, ساز اۋەنىمەن كۇيتاباققا ءتۇسىرىپ, حالىققا ۇسىنعانى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ءوزى سۇراعىمىزعا جاۋاپ بولىپ تۇرعان جوق پا؟ ءبىزدى ەڭ قىزىقتىراتىنى, بەلگىلى تۇلعانىڭ قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە ۇستازدىق ەتىپ, رۋحاني-اعارتۋشىلىقتى جەتەكشى فاكتورعا اينالدىرۋدى كوزدەيتىن, ءبىر بويىنا سينكرەتتى ونەر شوعىرىن قالىپتاستىرعان كاسىبي جىراۋلاردى دايىنداۋدى ماقسات ەتىپ العانى. سول ءۇشىن جاد, اقىل-ەس, زەردە ماسەلەسىن كاسىبي, پراكتيكالىق, تەوريالىق تۇرعىدان زەرتتەپ جۇرگەنى. وسى كۇنى الىپ كەمەدەي الماس جىراۋلارىمىزدىڭ ورتامىزدا بولۋى كوڭىلگە مەدەت.الماتىداعى جازۋشى مەن اۋىلداعى قويشى
راس, ءبىز بۇگىن «كىتاپ وقىماۋ» اتتى دەرتكە شالدىقتىق. ءجۇز جەردەن جارناماسىن جاساپ, مىڭ جەردەن تىقپالاساڭ دا ادامدار كىتاپ وقۋعا ناۋمەز. مەكتەپتەگى, ۋنيۆەردەگى ەركىڭنەن تىس وقۋىڭ كەرەك كىتاپتاردى ايتپايمىز. كادىمگى ءوز ەركىڭمەن, جۇرەك قالاۋىڭمەن وقىلۋى ءتيىس كىتاپتار تۋرالى اڭگىمە. ساناعا, تانىمعا اسەر ەتۋى قاجەت دۇنيەلەردى وقۋ ازايىپ بارا جاتقان سوڭ دابىل قاعىلىپ جاتىر. بىراق, وسى كىتاپ وقىماۋدىڭ استارىندا نە سىر بار ەكەنى كوپ ايتىلمايتىن سياقتى. ارينە كىنانىڭ ءبارىن نارىققا, اقپارات زامانىنا, ۋاقىتتىڭ ازدىعىنا جاۋىپ وپ-وڭاي سىتىلىپ شىعۋ كوبىمىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. بىراق, ونىڭ سالدارى قوعامدا ايقىن كورىنىس تاۋىپ, رۋحاني جۇتاڭ كۇيىمىز كوڭىل جۇدەتىپ تۇرعان جوق پا؟ اينالىپ كەلگەندە ماسەلە كىتاپ وقىماۋ عانا ەمەس, تىرشىلىك مازمۇنىنىڭ, ادامي ساپانىڭ كەمۋىندە, جادتىڭ السىرەۋىنە كەلىپ سوعۋدا. راس, كىتاپ وقۋ كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا كەڭ ەتەك العان بولاتىن. الماتىداعى جازۋشى مەن اۋىلداعى قويشىنىڭ اراسىندا رۋحاني بايلانىس بار ەدى. بىراق, ول سول تۇستاعى جازۋشىلاردىڭ مىقتىلىعىنان نەمەسە رۋحاني سۇرانىستىڭ مولدىعىنان ەمەس, يدەولوگيانىڭ اسەرىنەن دە ەدى. سول ءۇشىن دە كىتاپ وقۋ سالتقا اينالدى. بۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, كىتاپتى كىم وقيدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. كىتاپتى شىن مانىندە بەلگىلى ءبىر رۋحاني دايىندىعى بار, بەسىك جىرىمەن الديلەنىپ, قيسسا-داستاندار, ەرتەگى تىڭداپ وسكەن بالا وقيدى. رۋحاني الەمىن ودان ارى بايىتۋ, كىتاپتان ەستەتيكالىق ءلاززات الۋ ونىڭ ماقساتى بولماق. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا دا ءبىزدىڭ ەسكى اڭگىمەلەردى كوپ بىلەتىن, ەپيكالىق داستانداردى جاتقا ايتا الاتىن اتا-اجەلەرىمىز بارشىلىق بولاتىن. اۋىلدا ءبىر ۇيگە جينالىپ الىپ داستان تىڭداۋ بەرتىنگە دەيىن, ياعني تاۋەلسىزدىك العان تۇسقا دەيىن جالعاسقانىن كوزىمىز كوردى.توقسۇلۋ اپا مەن اكادەميك قاسقاباسوۆ
ءوز باسىمىز ادەبيەتكە قۇشتار بولىپ وسسەك, وعان توقسانعا جەتىپ قايتىس بولعان جارىقتىق ءوز اجەمىز بەن كورشىمىز, ەرتەگىشى توقسۇلۋ اپامىزدىڭ دا ۇلەسى بار ەدى. سول توقسۇلۋ اپانىڭ ەرتەگى عىپ ايتقان قارا سوزدەرىنىڭ سيۋجەتتەرىن اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ «جانازىق» كىتابىنان كەزدەستىرگەندە تاڭ قالعانىم بار. حالىق اراسىنداعى اڭگىمە قۇلاققا ءسىڭىپ, ەسەيە كەلە قاعازدان ءجۇز بەرگەندە ونىڭ ادامعا بەرەر اسەرى دە, ارى قاراي قىزىقتىرۋى دا بولەك بولادى ەكەن. توقسۇلۋ اپامىز ايتقاندا ەمىس-ەمىس ەستە قالعان دۇنيەلەر اكادەميكتىڭ جۇيەلى زەرتتەۋىندە كەڭ كوسىلىپ, قۇلپىرىپ سالا بەرگەن. سونى وقىپ وتىرعاندا اجەمىز بەن توقسۇلۋ اپا, بالا كۇنىڭ ەرىكسىز ەسكە ورالادى... ءبىز بۇل جولداردى جازىپ وتىرعاندا كىتاپتى شىن مانىندە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە دايىندىعى بار ادامنىڭ عانا وقيتىنىن العا تارتپاقپىز. بالا كۇنىندە قۇلاعىنا الديمەن سىڭىرىلگەن ءان-جىر, ەسەيە كەلە ۇلكەن ايدىنعا قۇلاش ۇرعىزىپ, ءوزىنىڭ گەنەتيكالىق جادىسى ساۋالدارىنىڭ جاۋاپتارىمەن وڭاي قاۋىشاتىنىن تۇسىنگەندەيمىز. ەندەشە, اكادەميكتىڭ التىنعا بەرگىسىز باعالى دۇنيەسىن جان تۇششىنا وقۋ ءۇشىن دە اۋىلداعى توقسۇلۋداي اپالاردىڭ ايتاتىن ەرتەگى-اڭگىمە, ءالدي-جىرى اۋاداي قاجەت دۇنيە ەكەنى تالاسسىز شىندىق بولدى. ودان قالسا كىتاپ وقۋ ناقتى ءبىر يدەولوگيانىڭ سەبەبىمەن دە سالتقا اينالۋى, جالپىحالىقتىق سيپات الۋى ءتيىس. كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىنداعى سياقتى. ايتپەسە جادى السىرەگەن ۇرپاققا كىتاپ وقىتام دەپ تىراشتانۋ, بەينەلەپ ايتقاندا, تۋماعان سيىردىڭ ۋىزىنان دامەتكەن سياقتى قىسىر ءۇمىت قانا.ءسوز سوڭى
ءبىز قوعامنىڭ مارگينالدانعانىن, بۇل مارگينالدانۋدىڭ تاريحى 100 جىل بۇرىن باستالعانىن جاقسى بىلەمىز. ءدۇبارا قازاقتاردىڭ جادى تۋرالى ءتىپتى ايتپاي-اق قويدىق. ال تىلگە جەتىكتەردىڭ ءوزى ەسكى سوزدەردى بىلمەيتىنى, كىتاپ وقىمايتىنى, قولدانىستاعى از-ماز تىركەستەر مەن سوزدەرگە قاناعات قىلاتىنى, ونىڭ ءوزىن ءىشىن بىلمەي قولداناتىنى ءوزىن قازاقپىن دەپ سانايتىن ءاربىر جاندى ويلاندىرۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. رۋحاني بايلىقتان كەندە بولماعان قازاقتىڭ ءبىر عاسىر اينالماي جاتىپ جۇتاپ سالا بەرگەنى شىنىمەن دە جاعدايدىڭ قيىندىعىن كورسەتەدى. ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»