سوناۋ 1996 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلىمىز سۋديالارىنىڭ 1-ءشى سەزى ءوتىپ, وندا سۋديالار وداعى قۇرىلعانى, سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەرى بويىنشا بىرقاتار شارالاردىڭ قابىلدانعانى ەسىمدە. ول كەزدە جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جانە كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ ماسەلەلەرى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراماعىندا بولاتىن. مەن ول كەزدە وسى سەزگە تالدىقورعان وبلىستىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باستىعى رەتىندە قاتىستىم. جالپى, سۋديالاردىڭ ءاربىر سەزىندە دە اۋقىمدى ماسەلەلەر قارالىپ, مەملەكەت باسشىسى سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كۇشەيتۋ باعىتىندا العا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ كەلەدى. ماسەلەن, وتكەن سەزدەر ناتيجەسىندە سۋديالاردى تاعايىنداۋدا كادرلاردى ىرىكتەۋدىڭ ايقىندىعى, سۋديالاردى مامانداندىرۋ جانە سوت ءوندىرىسىن وڭايلاتۋ ماسەلەلەرى شەشىلدى. 2009 جىلى قاراشا ايىندا وتكەن بەسىنشى سەزدە سۋديالاردىڭ ەتيكا كودەكسى قابىلداندى.
قازىرگى كەزدە سوتتار – قوعامداعى قاتىناستاردى تۇراقتاندىرۋعا باعىتتالعان زور وكىلەتتىلىكتەرى بار بيلىكتىڭ شىن مانىندەگى دەربەس تاۋەلسىز تارماعى. قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە سەنىمى جىلدان-جىلعا ارتىپ, سونىمەن قاتار سۋديالار مەن سوتتاردىڭ جۇمىسىنا تالاپ تا كۇشەيە ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىندا سۋديالاردىڭ جۇمىسىنا, سونىمەن قاتار, سۋديالاردى ىرىكتەۋ پرينتسيپتەرىنە, ولاردىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتاڭ تالاپتار قويۋى بەكەر ەمەس.
سوندىقتان الداعى سەزدە ەلىمىزدىڭ سۋديالارىنىڭ تالقىلايتىن باستى ماسەلەسى – سۋديالاردىڭ كاسىبي جانە مورالدىق كەلبەتىنە قوعامنىڭ قويىپ وتىرعان تالابى, سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ جاڭا ادەپ كودەكسىن قابىلداۋ. بۇل بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام – بارشاعا ارنالعان قازىرگى زامانعى مەملەكەت» ۇلت جوسپارىنىڭ 19-قادامىن ءىس جۇزىندە ورىنداۋ بولىپ تابىلادى.
سۋديالاردىڭ ادەپ كودەكسىنىڭ جوباسىندا ەل پرەزيدەنتىنىڭ, قوعامنىڭ سۋديالارعا قويىپ وتىرعان بارلىق تالاپتارى ەسكەرىلگەن. كودەكس سۋديالاردىڭ مىنەز-ق ۇلىق, ءجۇرىس-تۇرىس ۇستانىمدارىنىڭ بانگولور پرينتسيپتەرىنە جانە وزىق حالىقارالىق تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلگەن. ويتكەنى, سۋديا ازاماتتىق قوعامنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ ءمۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ جاراسىمدى ۇيلەسىمىن قامتاماسىز ەتىپ, تاۋەلسىز سوت تورەلىگىن قولداۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن بۇقارا حالىقتىڭ سوتقا سەنىمىن نىعايتۋ ماقساتىندا مىنەز-ق ۇلىق پەن ادەپتىڭ جوعارى ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋعا جانە دامىتۋعا مىندەتتى.
ادەپ كودەكسىن قابىلداۋمەن قاتار, تۇتاستاي سوت جۇيەسىنە جانە جەكە سۋديالارعا قاتىستى باسقا دا ماسەلەلەردى تالقىلاعان دۇرىس دەپ ويلايمىن. ماسەلەن, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاي وتىرىپ سۋديا پروتسەسكە قاتىسۋشىلار تاراپىنان, نە بولماسا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراپىنان بولماسىن, قانداي دا ءبىر ىقتيمال قىسىمنان قورعالۋ قۇقىن سەزىنۋگە ءتيىس. جاسىراتىنى جوق, سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلار, ءاسىرەسە, جەڭىلىپ قالعان جاق, جوعارى تۇرعان سوت ساتىلارىنا جولداعان شاعىمدارى مەن جۇگىنىستەرىندە ءوزىنىڭ پايداسىنا شەشىلمەگەن سوت اكتىسىن شىعارۋشى سۋديانىڭ اتىنا كىر كەلتىرۋگە دەيىن بارادى. سونىمەن قاتار, پروتسەسكە قاتىسۋشىلار باق گازەتتەر, تەلەارنالار مەن ينتەرنەت پورتالدارى ارقىلى سۋديالارعا عانا ەمەس, ءالى زاڭدى كۇشىنە ەنىپ ءۇلگەرمەگەن سوت اكتىلەرىنە قاتىستى دا سىندار ايتىپ جاتادى. «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭنىڭ 25-بابىندا شىندىققا سايكەس كەلمەيتiن مالiمەتتەردi تاراتۋ, ازاماتتاردىڭ نەمەسە ۇيىمداردىڭ ار-وجدانى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى سوتقا ىقپال جاساۋ زاڭ بويىنشا جاۋاپتىلىققا اكەپ سوعاتىندىعى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالىنىڭ يەسi, تاراتۋشىسى, باس رەداكتورى, تاراتىلعان حابارلار مەن ماتەريالداردىڭ اۆتورلارى جاۋاپتى بولاتىندىعى كوزدەلگەن.
الايدا, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 26 نەمەسە 33-تاراۋىندا سوت جۇيەسىنىڭ جانە جەكەلەگەن سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن اتقارۋداعى بەدەلىنە نەگىزسىز نۇقسان كەلتىرىلگەنى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن جانە تەكسەرىلمەگەن ءمالىمەتتەردى جاريالاعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلماعان.
ناتيجەسىندە, سۋديا قورعانسىز قالادى. ول ءوزىنىڭ اتىنا ناقاق ايىپ تاققاندارعا جاۋاپ بەرە المايدى ءجانە ءوزىن قورعاي دا المايدى. اينالىپ كەلگەندە, ول سوتتاعى ءوزىنىڭ ءارىپتەسىنە شاعىمدانىپ بارامايدى عوي. بۇل ءماسەلە زاڭ تۇرعىسىندا شەشىلۋگە ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز. سۋديانى مازاق ەتكەنى, ار-وجدانى مەن ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ءمالىمەتتەردى جاريالاعانى ءۇشىن دەربەس جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلۋى قاجەت.
سۋديانى باق تاراپىنان شابۋىلداردان قورعايتىن وكىلەتتىلىك بەرىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن «بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى» زاڭدا جانە باسقا زاڭداردا وسىنداي ارەكەتتەرى ءۇشىن باق-تىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىراتىن دەربەس باپ بولۋى ءتيىس. بارلىق سوتتار سۋديالار وداعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ مۇشەسى بولعاندىقتان, ولار شاعىمدانعان جاعدايدا وداق قولدا بار بارلىق ءادىستەرمەن, ونىڭ ىشىندە سوتقا ءجۇگىنۋ ارقىلى دا سۋديالاردىڭ قۇقىقتارى مەن تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
پروتسەسكە قاتىسۋشىلارعا قاتىستى ايتاتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە بار. مەنىڭشە, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ, سونىڭ ىشىندە ازاماتتىق-قۇقىقتىق داۋلاردا سوتتا شىندىققا ساي كەلمەيتىن ءدالەلدەمەلەردى جانە ادەيى جالعان ءمالىمەتتەردى بەرگەندەردىڭ اكىمشىلىك ءجانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭدىلىق تۇرعىسىندا بەكىتۋ قاجەت. مۇنداي ۇسىنىستىڭ تۋىنداپ وتىرعان سەبەبى, كەيدە ازاماتتىق پروتسەستە تاراپتار قاتە پوزيتسيا ۇستانىپ, سوتقا جالعان, بۇرمالانعان ءمالىمەتتەر مەن ايعاقتار بەرەدى. مۇنداي جاعدايلار شىعارىلاتىن سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى مەن ءادىلدىگىنە كەرى ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 653-بابىندا سوتتى قۇرمەتتەمەۋشىلىك, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ جانە وزگە دە ادامداردىڭ سوتقا دالەلسىز كەلمەگەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتەر قارالعان. كەيدە قاتىسۋشىلار پروتسەسكە دالەلسىز كەلمەي, سوتقا قۇرمەتتەمەۋشىلىك كورسەتەدى. بىراق جوعارىدا اتالعان باپ بويىنشا «ولاردىڭ قاتىسۋىنسىز سوتتىڭ iستi ودان ءارi قاراۋى مۇمكiن بولمايتىن جاعدايلاردا...» دەلىنىپ مىندەتتەۋ شارتى كوزدەلمەگەندىكتەن, ولاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسويتىپ, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا تاراپتار مەن باسقا دا پروتسەسكە قاتىسۋشىلار سوتقا قاتىسپاۋعا قۇقىلى. ەگەر سوت ولاردىڭ كەلۋىن ءمىندەتتى دەپ تاپپاسا, وسىنىڭ سالدارىنان ولار سوت ءماجىلىسىن جانە تۇتاستاي العاندا بيلىكتىڭ سوت تارماعىن ەلەۋسىز قالدىرعان بولىپ شىعادى.
مۇنداي جاعداي اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جونىندەگى كوپتەگەن ءىستەردە كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار, اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى دە سوت پروتسەستەرىنەن جالتارىپ جۇرەدى. بىزدىڭشە, پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ سوتتىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەلۋى مىندەتتى نورما بولىپ تابىلىپ, ونى بۇزۋشىلارعا قاتال جانە قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى اقبتك 653-بابىنىڭ 1-تارماعىنداعى «ولاردىڭ قاتىسۋىن-
سىز سوتتىڭ iستi ودان ءارi قاراۋى ءمۇمكiن بولمايتىن جاعدايلاردا» دەگەن سوزدەردى الىپ تاستاۋدى ۇسىنامىن. سونىمەن قاتار, سۋديالاردىڭ سوت ءتورەلىگىن اتقارۋ بويىنشا جۇمىس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدالانىپ, تەحنيكالىق ءجانە قوسالقى ءماسەلەلەردى شەشۋگە الاڭداماۋى ءجانە ۋاقىتىن شىعىنداماۋى ءۇشىن سۋديالاردىڭ كومەكشىسى لاۋازىمىن ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن.
باقىتبەك بەگاليەۆ,
باتىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى