ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى, يۋنيسەف-ءتىڭ 70 جىلدىعى مەرەيتويلارىنا وراي ۇيىمداستىرىلاتىن «بالاعا مەيىرىمدى قازاقستان» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا اياسىندا «بالا جانە كاسىپكەرلىك» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. وعان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جانە بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى قاتىستى. جيىن قوناقتارى بالالارعا ارنالعان تاۋارلاردىڭ قاۋىپسىزدىگى, وسى سالاداعى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى, جەتكىنشەكتەردىڭ قۇقى مەن ەڭبەگىن قورعاۋ ماسەلەلەرىن كەڭىنەن تالقىلادى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماڭىزدىلىعى سول, مۇندا قاۋزالعان وزەكتى دۇنيەلەر «بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن كاسىپكەرلىكتىڭ پرينتسيپتەرى» دەگەن جاسوسپىرىمدەر قۇقىن قۇرمەتتەۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قۇجاتقا ەنەدى. سونىمەن قاتار جاقىن ارادا وتەتىن «بالاعا مەيىرىمدى قازاقستان» اتتى كونفەرەنتسيانىڭ كۇن تارتىبىنە دە ۇسىنىلماق.
وتىرىس سوڭىندا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, پرەزيدەنت وكىمىمەن قازاقستانداعى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل بولىپ تاعايىندالعان زاعيپا باليەۆامەن از-كەم پىكىرلەسكەن ەدىك...
– جوعارىداعى دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىندا كوپتەگەن ماسەلە قوزعادىڭىز. سولاردىڭ ءبىرشاماسىنا قايتا ورالساق, بالالار قۇقىن قورعاۋدا ناقتى قانداي شارالاردى قولعا الا باستادىڭىزدار؟
– الدىمەن, ءبىزدىڭ ەل تۇرعىندارىنىڭ ارقايسىسى ءار بالا ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنىن ايتقىم كەلەدى. جانە بۇل جاۋاپكەرشىلىك وتە جوعارى دەڭگەيدە بولۋ كەرەك. مۇنىڭ ىشىنە كاسىپكەرلەر دە كىرەدى. ويتكەنى, بۇگىنگى نارىقتاعى بالالارعا ارنالعان تاۋارلاردىڭ دەنى ستاندارتقا ساي كەلمەيدى. ال مۇنىڭ سەبەبى, ولاردى ەشكىم تەكسەرمەيدى. تاعى نازار اۋدارارلىعى, تاۋارلاردىڭ كوبىسى, كيىم-كەشەك بولسىن, ويىنشىق بولسىن, وزىمىزدە شىعارىلمايدى, شەتەلدەن كەلەدى. شەكارا اسىپ كەلەتىن دۇنيەلەر سەرتيفيكاتسيادان وتپەي, تەكسەرىلمەي, تۇتىنۋشىلاردىڭ قولىنا تيۋدە. بۇلار ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ دەنساۋلىعىنا, ومىرىنە زيان كەلتىرۋدە. ءبىز وسى باعىتتاعى شارۋالاردىڭ العاشقىسىن قولعا الىپ ۇلگەردىك. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسە جۇمىس جاساۋدى باستادىق.
ەندى بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا زالال كەلتىرمەيتىن ستاندارتتاردى قايتا بەلگىلەۋىمىز قاجەت. كىشكەنتايلارىمىزدىڭ تازا, تابيعي تاماق جەۋىنە, زيانسىز ويىنشىقتارمەن ويناۋىنا, ومىرلەرىنە قاۋىپ توندىرمەيتىن كيىمدەر كيۋىنە مۇمكىندىك جاساعىمىز كەلەدى.
– بالالار تاۋارلارىنىڭ وتاندىق ۇلەسى ەكى-اق پايىز ەكەن, 98 پايىزى شەت مەملەكەتتەردەن تاسىمالدانادى. ونىڭ 87 پايىزى ىرگەدەگى قىتايدان اكەلىنەدى. ولار نەلىكتەن تەكسەرىلمەيدى؟
– مىنە, ءبىز ءدال قازىرگى كەزدە وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن ىزدەۋدەمىز. سالىق, كەدەن سالاسىنىڭ وكىلدەرىن دە وسى ىسكە اتسالىسۋعا شاقىراتىن بولامىز. «وزگە ەلدەن كەلەتىن بالالار تاۋارلارى نەگە ستاندارتتارعا ساي ەمەس, ولارعا سەرتيفيكات قالاي بەرىلەدى, شەكارادان قانداي جولدارمەن وتەدى؟» دەگەن ساۋالداردىڭ جاۋابىنا قانىعۋىمىز قاجەت. نە دەگەن سۇمدىق, شەكاراداعى قۇزىرلى ورگاندار وكىلدەرى ساپاسىز دۇنيەلەردى نەگە ءوز ەلىنە اسىرادى؟! الدە, ولاردىڭ بالالارى بۇل تاۋارلاردى پايدالانبايدى ما؟ بۇل – پروبلەما, ءبارىمىز دە باس قاتىرىپ, قولىمىزدان كەلگەنىن ىستەپ, ارنايى زاڭعا نورماتيۆتىك اكتىلەردى ەنگىزىپ, ورىنداتۋعا مىندەتتىمىز.
– بۇگىندە ەلىمىزدەگى مەكتەپ فورماسىن وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپ ورىندارى دايىندايدى. بىراق ولار دا تالاپقا, ستاندارتتارعا ساي بولماي شىعىپ جاتىر...
– «بىزدە ماتا شىعارىلمايدى» دەگەن ءۋاج ايتادى كاسىپكەرلەر. ونىسى راس, «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسى قازىرگى تاڭدا بيزنەس وكىلدەرىمەن جيىن وتكىزىپ, اقىلداسىپ, قانداي مۇمكىندىكتەر كەرەكتىگىن, ءوندىرىستى باستاۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەتتىگىن انىقتاۋدا. شىندىعىندا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جەڭىل جانە توقىما ونەركاسىبىمەن اينالىسۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.
ايتا كەتەيىن, جىلدىڭ اياعىنا دەيىن مەكتەپ فورماسى, ويىن الاڭدارى مەن قۇرال-جابدىقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى بويىنشا ناقتى تالاپتاردى ازىرلەۋدى باستايمىز. سول تالاپتار اياسىندا كاسىپكەرلەردىڭ تاۋارلارى تەكسەرىلەدى. سونىمەن, بارلىعىمىز بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيمىز. ەندى مەن ەلىمىزدەگى بالالاردىڭ ەكىنشى اناسى بولامىن. ويىمداعى شارۋا بىتكەنشە, ەشكىمگە تىنىشتىق بەرمەيمىن.
– بالالاردى زياندى ازىق-ت ۇلىكتەن قالاي قورعايمىز؟ ەلىمىزدە تاماق قاۋىپسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرۋ قازىرگى تاڭدا مۇمكىن ەمەس سياقتى...
– دۇرىس, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ مەن تاماق قاۋىپسىزدىگى سالاسىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلۋى قاجەت. دەسە دە, ءبىز ءوز قۇقىمىزدى تولىق ءبىلۋىمىز كەرەك. سول كەزدە كاسىپكەرلەر دە ءتيىستى تالاپتاردى ورىندايتىن بولادى. ماسەلەن, پەچەنە ساتىپ العاندا, ونىڭ قورابىنداعى «ە» ارپىنە ءمان بەرەيىك. جوق پا, پەچەنەنىڭ تاماشا جارناماسىنا قاراماستان, ونى ساتىپ المايىق. ءوزىمىزدى دە, كىشكەنتايلاردى دا سوعان ۇيرەتەيىك. ءبىز الماساق, كاسىپكەرلەر اكەلمەيدى. «كوكا-كولانى» دا «ىشپەڭدەر» دەپ بايبالام سالۋدىڭ قاجەتى جوق. ونى مۇلدەم ىشپەۋدى ۇيرەنەيىك. سول كەزدە كاسىپكەرلەر ءوندىرىستى وزگەرتىپ, تابيعي تازا شىرىن شىعارادى. سول سياقتى, ءسۇتتىڭ پايداسىن تۇسىندىرەيىك بالالارىمىزعا. سوندا ەلىمىزدەگى ءسۇت شارۋاشىلىعىن كوتەرۋگە اتسالىسقان بولامىز.
– ويىنشىق ماسەلەسى دە وزەكتى بولىپ تۇر. وسى باعىتتا قانداي قادامدارعا بارۋىمىز كەرەك؟
– وتاندىق كاسىپكەرلەر ەكولوگيالىق تازا ويىنشىقتار شىعارۋدى قولعا السا, قۇبا قۇپ بولار ەدى. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن جاساعان ءجون. ماسەلەن, گەرمانيا اعاش ويىنشىقتار شىعارادى, وتە تازا پلاستماسسا ونىمدەرىن قولدانادى. باسقا ويىنشىقتار مۇلدە جوق. ولارعا «ءباربيدى» الىپ بارسا, ءجۇز رەت تەكسەرىپ, شيكىلىگىن تابادى. سودان كەيىن كاسىپكەرلەر اپارمايدى. سول سەبەپتى نەمىستىڭ ويىنشىقتارى ەڭ تازا ءونىم بولىپ سانالادى.
قازاقستان بولسا, ويىنشىقتاردىڭ كۇل-قوقىس الاڭىنا اينالىپ وتىر. نەگە؟ سەبەبى, ءبىز ساپاسىز ويىنشىقتاردى شەكارادان وڭاي كىرگىزۋگە جاعداي جاساپ قويدىق. ەندى, وسى جۇمىستى قولعا الۋ قاجەت. كەدەننەن باستاپ, ويىنشىقتاردى شىعارۋشى كومپانيالارعا دەيىن تەكسەرۋ كەرەك. ساۋدا نۇكتەلەرىنە, بازارلارعا ارنايى رەيدتەر جۇرگىزىپ, ۋلى ويىنشىقتاردى انىقتاۋدى قولعا الۋدى ۇسىنامىن.
– ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, سىنىپ ساعاتتارىن ۇيىمداستىرۋ جونىندە حاباردار بولعانىمىز بار ەدى. شارانىڭ ماقساتىن قانداي؟
– مۇنى وتە ماڭىزدى ءىس دەر ەدىم. وندا بالالارعا نەنى پايدالانۋعا بولاتىنىن, بولمايتىنىن, تاۋارلاردىڭ ساپاسىن انىقتاۋدى, تاعامداردىڭ زيانىن ءبىلۋدى ۇيرەتەمىز. ءبىر كۇندە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا سىنىپ ساعاتتارىن وتكىزىپ, وقۋشىلارعا دۇرىس تاماقتانۋ جولدارىن, ۋاقىتتى ءتيىمدى پايدالانۋدى, قاجەتتى نارسەگە قالاي كوڭىل ءبولۋ قاجەتتىگىن ايتامىز.
ۇلكەندەردى, ياعني, اتا-انالاردى تاربيەلەي المايمىز عوي. ال سىنىپ ساعاتتارى ارقىلى بالالاردى تاربيەلەسەك, ولار اتا-انالارىنا ءبىز ۇيرەتكەندەردى ۇيرەتەر ەدى. ەگەر ۇل-قىزى اكە-شەشەسىنە: «ءۇيدىڭ جانىنا تال ەگەيىك, مىناۋ ازىق-ت ۇلىكتى الايىق, شوكولاد زيان ەكەن, ۇستازىم بىلاي ۇيرەتتى» دەپ تۇرسا, اتا-انا سونى ىستەيدى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ءبارىن بالالاردان باستاۋ قاجەت.
اڭگىمەلەسكەن اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»