وعان «كوگەرىس» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆى ۇلگى بولا الادى
گازەت ءتىلشىسى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن سوڭ وسى ءبىر ماسەلە مەن تاقىرىپتى كوتەرىپ جازسام با ەكەن دەگەن ءارتۇرلى ويلاردىڭ كەلەتىنى دە راس. وسى ويدى ارىپتەسىم سەيفوللا شايىنعازىنىڭ گازەتىمىزدىڭ بيىلعى 11 قاراشا كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان «جەكە شارۋاشىلىق جەتىستىككە جەتسىن دەسەك...» اتتى ساراپتامالىق ماتەريالى ءدوپ باسقانىن ايتقىم كەلەدى. مۇندا اۆتور شالعايداعى اۋىل تۇرعىندارى قولدارىنداعى ازىن- اۋلاق مالدارى مەن ونىڭ ونىمدەرىن وتكىزۋدە ۇلكەن قيىندىقتارعا تاپ بولاتىنىن قىنجىلا جازىپتى. ءارى وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى مەن ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋگە ۇمتىلىپتى. ەڭ باستىسى, ءوندىرىس ورىندارى جوق ەلىمىزدىڭ شالعاي اۋىلدارىندا كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالىمەن ايىرىپ وتىرعان اعايىنداردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپتى. وسى تۇرعىدا نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋال قويىپتى.
باسە, نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى ارادا ارىپتەسىم قويعان ساۋالعا قاتىستى جاۋاپ ىزدەر بولساق, مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ءبىلگەن شالعاي اۋىل تۇرعىندارى دا بار ەكەنىن ايتقان ءجون. باياعى كەڭەستىك كەزەڭدەگى سوۆحوزدار مەن كولحوزدار جۇيەسىندە بۇلاردىڭ ءبولىمشىلەرى مەن فەرمالارى دا بولۋشى ەدى عوي. ءسىرا, وركەنيەتتەن الىس جاتقان دەپ بۇگىندە وسى قۇرىلىمداردىڭ ىزىندە تۇرىپ جاتقان اعايىندارىمىزدى اتاساق, قاتەلەسپەيتىن شىعارمىز. ءايتسە دە ولار بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي يكەمدەلە بىلگەنىنە سىرىم اۋدانىنداعى بۇلدىرتى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «كوگەرىس» اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىستىك كووپەراتيۆى مىسالىندا ءاڭگىمە وربىتۋگە بولادى.
بۇل جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇرىنعى بۇلدىرتى سوۆحوزىنىڭ ءبىر بولىمشەسى ەكەن. شاعىن اۋىلدا ەلۋ التى ءتۇتىن بار بولىپ شىقتى. ياعني, بۇل مۇندا سونشاما وتباسى تۇرادى دەگەن ءسوز. ونىڭ ارقايسىسى ازدى-كوپتى مال ۇستايتىنى ايتپاسا دا بەلگىلى ەمەس پە؟ ارىپتەسىمىز ءماسەلەنى ورىندى جازعانداي, ءوزدەرى وسىرگەن مال مەن ونىڭ ءونىمدەرىن قايدا وتكىزەرىن ءبىلمەگەن ءارى جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقىپ, الەكەدەي جالاڭداعان كوممەرسانتتارعا جەم بولا بەرگەن اۋىل تۇرعىندارى ءوزارا بىرىگىپ كووپەراتيۆ قۇرۋدى ۇيعارىپتى. وعان وزدەرىنىڭ ورتالارىنان ەتى ءتىرى, شارۋانىڭ ىڭعايى مەن ءجون-جوسىعىن جاقسى بىلەتىن ءبىر ادامدى توراعا ەتىپ سايلاپتى. ەندىگى جەردە ساۋالدى نە ىستەۋ كەرەك دەپ ەمەس, كىشكەنتاي اۋىلدا قۇرىلعان كووپەراتيۆتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە, بۇل اۋىل تۇرعىندارى ءۇشىن نەندەي تيىمدىلىك اكەلە الادى دەپ قويعانىمىز ءجون شىعار. سۇراق ءوز يەسىنە سولاي قويىلدى دا. بۇل ساۋالعا قايتارىلعان جاۋاپتىڭ ءتۇپ-توركىنىن «كوگەرىس» اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى بورانباي ساربوپەەۆ تومەندەگىشە ءتۇيىندەپ بەردى.
وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزى مال عوي. ءايتسە دە جەرلەستەرىمىز بۇدان ايتا قالارلىقتاي پايدا تاۋىپ جارىتپايتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇردى. ءوزىم دە سولاردىڭ ءبىرى ەمەسپىن بە؟ ءسويتىپ جۇرگەندە ءبىر كۇنى رەسپۋبليكامىزدا قابىلدانعان «اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ قولىما تۇسە قالعانى. مۇندا كورسەتىلگەن تالاپتار ويىمنان شىققان سوڭ كووپەراتيۆكە بىرىكسەك قايتەدى دەگەن ىشكى ويىم مەن ۇسىنىس-پىكىرىمدى اۋىلداستارىما جەتكىزدىم. ولاردىڭ دەنى نەگىزىنەن مەنى قولدادى. ءسويتىپ ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي وسى ويىمىزدى ىسكە اسىرىپ ادىلەت دەپارتامەنتىندە زاڭدى تۇلعا, زاڭدى تۇردەگى كووپەراتيۆ رەتىندە تىركەۋدەن وتتىك. جەكە اۋلالارداعى مال باسىن بىرىكتىرىپ, ونى اسىلداندىرۋ ءماسەلەسىن ويلاستىرا باستادىق. بۇل ءۇشىن اتالعان زاڭ اياسىندا مەملەكەتتەن بەرىلەتىن وتەماقى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن كومەك بولدى. ال 2015 جىلدىڭ 29 قازانى كۇنى رەسپۋبليكامىزدا «اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭ شىققاننان كەيىن مۇنىڭ الدىنداعى تۇتىنۋ كووپەراتيۆتەرى تۋرالى زاڭ كۇشىن جويىپ, سوڭعى زاڭعا ورىن بەردى.
كووپەراتيۆ توراعاسىنىڭ اڭگىمەسىنەن تاعى ءبىر كوڭىلگە ءتۇيگەنىمىز, ولار ءبىرىنشى كەزەكتە زاڭدا كورسەتىلگەن مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, رىنوكتىق باعا بويىنشا ارقايسىسى 354 مىڭ تەڭگەدەن ون باس اسىل تۇقىمدى اتالىق مال – بۇقا ساتىپ الىپتى. وسى قاراجاتتىڭ ەلۋ پايىزدىق مولشەرى مەملەكەتتىڭ دەمەۋقارجىسى ەسەبىنەن كەيىن قايتارىلىپ بەرىلگەن. سونىمەن ءبىرگە, سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ءىرى قارانىڭ ءار باس انالىق مالىنا 18 مىڭ تەڭگە تاعى دا تولەنگەن. بۇگىنگى كۇنى «كوگەرىس» اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىستىك كووپەراتيۆىنە 300 باس سيىر بىرىكتىرىلگەن. ونىڭ ارقايسىسىنا تولەنەتىن 18 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى سوما تۇرعىندار يەلىگىندەگى انالىق ءىرى قارانىڭ تۇرقى مەن گەنەتيكالىق قورىن جاقسارتۋ جانە ونى بىرتىندەپ اسىل تۇقىمعا اينالدىرۋ ءۇشىن ءبولىنگەن. سوندا كووپەراتيۆتىڭ مەملەكەتتەن العان كومەك قارجىسىنىڭ جالپى مولشەرى 5 ميلليون 400 مىڭ تەڭگە قۇراعانىن ەسەپتەپ شىعارۋ قيىنعا سوقپايدى.
اسىل تۇقىمدى مال ءوسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىن, ول جاي مالعا قاراعاندا ءۇش-ءتورت ەسە ءونىمدى ەكەنىن ەلباسىمىز دا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. وسى تۇرعىدا «كوگەرىس» اۋىلىنداعى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ باستاماسى ەلىمىزدىڭ ءار قيىرىنان قولداۋ تاۋىپ جاتسا, بۇدان تەك ۇتار ەدى دەمەكپىز. بۇعان دەيىنگى ماتەريالىمىزدىڭ بىرىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مالدارى ءجيى ۇرلانىپ, قولدى بولاتىندىعى ءجونىندە جازعان ەدىك. كووپەراتيۆ ءمۇشەلەرى بۇل ماسەلەگە دە الاڭدامايدى. ويتكەنى ولار ورتاق قاراجاتتىڭ ەسەبىنەن باقتاشى ۇستايدى. مالدىڭ جەم-ءشوبى مەن سۋى جونىندەگى جايتتەردى دە ءجونگە قويا الادى.
سىرىم اۋدانىندا قۇرىلعان وندىرىستىك كووپەراتيۆ ءمۇشەلەرى كەلەسى كەزەكتە ليزينگكە جاڭا تەحنيكالار الۋدى ۇيعارعان. سونىمەن بىرگە, ولار ءوز اۋىلدارىنىڭ مادەني-تۇرمىستىق دەڭگەيىن ودان ءارى كوتەرۋ ماسەلەسىنە دە بەلسەندى ءتۇردە ارالاسىپ جۇرگەنى ءسۇيسىندىرمەي قويمايدى. سونىڭ ءبىر ايقىن ايعاعى بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن قاراجات الماي, ءوز كۇش-قاراجاتتارى مەن اسارلاتۋ ارقىلى سىڭعىرلاعان جاڭا كلۋب عيماراتىن سالىپ العانى. كووپەراتيۆ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا ءبىز ولاردىڭ بۇل ءىستىڭ تيىمدىلىگىنە, ونىڭ ءار وتباسى ءۇشىن ماتەريالدىق تۇرعىدان وتە پايدالى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ ۇلگەرگەندەرىنە كۋا بولدىق. ەندى الداعى ۋاقىتتا ولار ون-ون بەس باستان تۇراتىن شاعىن مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالۋدى ويلاستىرىپ وتىر ەكەن.
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا ۇققانىمىز مال ءونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ جانە ونى وتكىزۋ ىسىندە دە كووپەراتيۆ ءمۇشەلەرى قيىندىق كورمەيدى دەسە بولادى. بۇل ماسەلە وبلىس ورتالىعىنداعى ەت جانە ءسۇت ءونىمدەرىن وندىرەتىن «جايىق ەت», «بەرەكە» جانە «كاۆەرين» سەكىلدى ءىرى وڭدەۋشى اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىمەن بىرلەسكەن ءىس-قيمىل تانىتۋ, بۇل ءۇشىن ەكى جاقتى ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىمشارتتار جاساۋ ارقىلى شەشىمىن تاپپاق. ال اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنەن تۇسكەن پايدا ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ورتاق ىسكە قاتىسۋ ۇلەسىنە قاراي بولىنبەك. ءتيىستى مىندەتتى ورىنداعان جاعدايدا كووپەراتيۆ مۇشەلەرى قارجىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن ءوز قالاۋلارىنا قاراي جۇمساي الادى ەكەن.
ءدال وسى تۇستا جالقىدان جالپىعا كوشۋدىڭ دە رەتى كەلىپ تۇرعانداي. وسى ورايدا «اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىستىك كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى بيىلعى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنگەنىن ايتقان ءجون. ەندەشە تۇتاستاي العاندا, بۇل تۇرعىدا ورال وڭىرىندە ناقتى نەندەي ءىس-شارالار كەشەنى قولعا الىنعان دەگەن ساۋال تۋادى. ءبىز ونى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى مارات وڭعاربەكوۆكە قويعان ەدىك. ول بىزگە وڭىردە بۇگىنگى ماتەريالىمىزدىڭ باستى جەلىسىن قۇراعان سىرىم اۋدانىنداعى «كوگەرىس» اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىستىك كووپەراتيۆى ۇلگىسىندەگى 114 كووپەراتيۆ قۇرىلعانىن ايتىپ بەردى. بۇلاردىڭ اياقتارىنان تىك تۇرىپ كەتۋى ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 244 ميلليون تەڭگە كولەمىندە دەمەۋقارجى ءتولەنگەن.
بۇل از با, كوپ پە؟ اۋىلداعى قاراپايىم تۇرعىنداردى قولداۋعا باعىتتالعان وسىناۋ قاراجات مولشەرى العاشقى قارلىعاش-قادام ءۇشىن قاناعات تۇتۋعا ابدەن بولادى دەگەن ويدامىز. وسىندايدا ويدان وي تۋادى. ءارى بۇل وي ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن كىمدەر وندىرەدى دەگەن ساۋالدار ءتوڭىرەگىنەن تۋىندايدى. وسى ورايدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتىندا جيناقتالعان دەرەكتەرگە كوز سالساق, اتالعان ىستە شارۋا قوجالىقتارى مەن ءىرى اگروفيرمالار جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن وندىرەتىنىن كورەمىز. مۇندا اۋىلشارۋاشىلىق كاسىپورىندارىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا تەڭ. ال قالعان 50 پايىزدان استام ۇلەس ەل ىشىندەگى جەكە اۋلالار مەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن.
تالاس جوق, بۇل وتە اۋقىمدى ۇلەس. ۇلكەن مۇمكىندىك. مۇنداي جاعدايدا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ كەلەشەگى زور بولماق. ەندەشە, ءتيىستى زاڭعا ءسايكەس كووپەراتيۆ قۇرعان اۋىل تۇرعىندارىنا بولىنەتىن دەمەۋقارجىنىڭ مولشەرى دە ۋاقىت ءوتكەن سايىن ارتا تۇسەتىنىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. بۇگىنگى ماقسات مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان وسى مۇمكىندىك پەن قامقورلىقتى قاراپايىم اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قالت ءجىبەرمەي پايدالانا ءبىلۋىندە. بۇل ەكىنشىدەن, ەل-جۇرتتىڭ اۋىزبىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ تاپتىرماس جولى دا. ياعني, اسىل تۇقىمدى مال ۇستاۋ ءۇشىن رەسمي مارتەبە الۋ – مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولۋ دەگەن ۇعىم بولىپ شىعادى.
سونداي-اق, مەملەكەتتىك ءوندىرىستىك كووپەراتيۆتەرگە اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىن الۋعا, مودۋلدى ءسۇت قابىلداۋ قوسىندارىن قۇرۋعا دا قارجىلاي قولداۋ كورسەتەدى. ءتىپتى, كووپەراتيۆتىڭ مۇشەلەرى وزگە مەملەكەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە نەسيەلەر الىپ, ونى سالالىق كلاستەر قۇرۋعا جۇمساي الادى. كووپەراتيۆتەردىڭ قۇرىلۋى – بىرىگۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلى. وسى ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمى كولەمىن ءوسىرىپ قانا قويماي, ونىڭ ساپاسىن كوتەرۋگە دە بولادى, دەدى گازەت ءتىلشىسىنە ەسىمى ورال وڭىرىنە تانىمال عالىم, جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دەكانى, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەدىگە ناسامباەۆ. جاڭا زاڭدا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنىڭ بىرنەشە ءتۇرىن قۇرۋ قاراستىرىلعان. بۇل ونىڭ وندىرىستىك, جابدىقتاۋ جانە وڭدەۋ سەكىلدى ءتۇرلەرى بولىپ تابىلادى. ءوز اتاۋىنان كورىنىپ تۇرعانداي, ونىڭ ارقايسىسىنىڭ اتقاراتىن ءوز فۋنكتسيالارى بار.
ماماندار مەن ساراپتاماشىلاردىڭ پىكىرىنشە, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى ءوندىرىستى باسقارۋدىڭ مۇلدەم تىڭ, توسىن ءتاسىلى. ونىڭ مۇشەسى بولۋعا نيەت بىلدىرگەن اۋىل تۇرعىنى پايلىق جارنا رەتىندە مالىن, سونىمەن بىرگە جىلجيتىن جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتەرىن بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە كووپەراتيۆتىڭ ەنشىسىنە اۋىستىرادى. بۇل جونىندە ارنايى اكت جاسالادى. سولاي بولا تۇرسا دا كووپەراتيۆ مۇشەلەرى سونىمەن ءبىر مەزگىلدە ءوزىنىڭ زاڭدىق جانە ەكونوميكالىق دەربەستىگىن ساقتاپ قالادى. ياعني, جەر مەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ يەسى بولىپ قالا بەرەدى.
شارۋاشىلىقتى جۇرگىزۋدىڭ كووپەراتيۆتىك ۇلەسىنە ءتان ەرەكشەلىكتىڭ ءبىرى ء–ونىم مەن جابدىقتاۋدىڭ تۇراقتىلىعى. تاسىمالعا جۇمسالاتىن جالپى شىعىنداردىڭ ۇنەمدى بولۋى. ءونىمدىلىگى جوعارى قۇرال-جابدىقتار سالىپ الىنۋى, كووپەراتيۆتىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ قۇقىعى تولىق ساقتالۋى. ۇساق-تۇيەكتىك, تاۋارلاردى وتكىزۋدىڭ تار ورىستىلىگى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆىنە جات. كەرىسىنشە, ولارعا وندىرىلەتىن ونىمدەردى ۇلكەن پارتيامەن جونەلتۋ ءۇردىسى ءتان. وسى ارقىلى اينالىم قاراجاتىنىڭ كولەمىن ودان ءارى وسىرە بەرۋگە بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنە جاڭا تەحنيكالار مەن قوسىمشا اسىل تۇقىمدى مالداردى ساتىپ الۋعا جانە قاجەتتى مال ازىعىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ مالىمدەيدى ماماندار.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان وبلىسى