بيىلعى جىل – ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە جىل. عاسىرلار بويى ازاتتىقتى اڭساپ, ءوز تاريحىندا «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقى اتا-بابالارىمىزدىڭ ەڭ اسىل ارمانىنا قول جەتكىزگەنىنە, تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتى اتانعانىنا شيرەك عاسىر تولىپ وتىر. تاريح ءۇشىن قاس-قاعىم ءسات سانالاتىن وسى قىسقا مەرزىم ىشىندە ەلىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ايماق قانا ەمەس, التى الەمگە تانىلعان تولىققاندى زاماناۋي مەملەكەت بولىپ قالىپتاستى.
وتكەن ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدە تولىققاندى دەموكراتيانىڭ سالتانات قۇرۋىنا نىق قادامدار جاسالىپ, قۇقىقتىق-ساياسي تۇرعىدا دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭى قىزۋ قارقىن الدى. ەلىمىزدە جاڭاشىل ساياسي وزگەرىستەر تىڭعىلىقتى ءارى تۇبەگەيلى ءورىستەدى. بۇل قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ءمۇددەلەردىڭ جاڭا تەڭگەرمەلىگىنە, مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ جاڭا تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ءوزىنىڭ ىقپالىن تيگىزىپ, قۇقىقتىق دەموكراتيانىڭ الەمدىك ءوركەنيەتكە ساي ءوز رەتىمەن جانە جۇيەلى ءتۇردە جۇزەگە اسىرىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
بۇل وزگەرىستەر قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا ايتار ءسوزىن, وتىرار ورنىن بىلەتىن, دامىعان الپاۋىت ەلدەردىڭ ءوزى پىكىرىمەن ساناساتىن, الدىنا ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا كىرىپ, ماڭگىلىك ەل بولۋدى ۇلى مۇرات ەتىپ قويعان ءورشىل ماقساتتى مەملەكەت ەكەنىن تانىتتى. وسى ۇلى مۇراتتار تۇرعىسىنان الدىمەن ەلىمىزدىڭ عاسىر ورتاسىنا دەيىنگى دامۋ باعىتتارىن ايقىنداعان مەملەكەت باسشىسى, ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامى» – ۇلت جوسپارىن جاريالاپ, 5 حالىقتىق رەفورما اياسىندا اتقارىلاتىن ءمىندەتتەردى بەلگىلەپ بەردى.
ەلباسى وسى 5 رەفورما اياسىندا ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋدى بەلگىلەسە, ەكىنشى كەزەكتە قۇقىق ءتارتىبى مەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدى العا قويدى. وسى تۇرعىدا «100 ناقتى قادامنىڭ» 11-ءى تىكەلەي سوت جۇيەسىن ودان ءارى دامىتۋعا ارنالعان. مۇنداعى باستى مىندەت – سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءىسىن ءجۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, زاڭ ۇستەمدىگىن ساقتاۋ جانە ەلىمىزدە ەڭ جوعارى ستاندارتتارعا ساي سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.
قازىرگە دەيىن بۇل ءمىندەتتەردى زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ اياسىندا جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى مەن جاڭا «جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. «سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە قاجەتتى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ۇلت جوسپارىنداعى سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا قاتىستى اتالعان بارلىق 11 قادام قۇقىقتىق تۇرعىدا تولىق ءجۇزەگە اسىرىلدى.
ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – ازاماتتاردىڭ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىنىڭ ساتىلارىن وڭتايلاندىرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, سوتتىلىقتىڭ اراجىگىن اشۋ ۇدەرىسى اياسىندا ءۇش بۋىندى سوت جۇيەسى ءومىرگە كەلدى. ارينە, بۇل جۇيەنىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – ەندىگى جەردە سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتار كوپتەگەن سوت ساتىلارىنىڭ اراسىندا سەندەلىپ ءجۇرمەيدى, ارقايسىسىنىڭ ءوز قۇزىرەتى بار ءۇش بۋىندى سوتقا جۇگىنۋمەن ىسكە سوڭعى نۇكتە قويىلادى.
سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋديالار كورپۋسىن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرى مەن بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردان جاساقتاۋ ءماسەلەسى ماڭىزدى شارتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى داۋسىز, ويتكەنى, ءادىلدىككە قىزمەت ەتۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرەتىن وڭاي شارۋا ەمەس. داۋلاسقان جاقتارعا تورەلىك جاساۋعا, مەملەكەت اتىنان بيلىك ايتۋعا بەل بۋىپ, سۋديالىق قىزمەتكە كەلگەن ادامنىڭ تارتار اۋىرتپالىعى دا از بولماسا كەرەك, ويتكەنى, «قارا قىلدى قاق جارىپ», ادىلدىك ءسوزىن ايتۋ ءمارتەبەلى بولۋمەن قاتار, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
وسىعان بايلانىستى ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا سۋديالىق لاۋازىم-
عا ءۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى. سۋديالىق قىزمەتكە ىرىكتەر كەزدە ءۇمىتكەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن قاتار, ونىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسى مەن ار-وجدان تازالىعىنا, پايىم-پاراسات تەرەڭدىگى مەن تانىم-ءتۇيسىگىنىڭ كەڭدىگىنە باستى نازار اۋدارىلاتىن بولادى. ويلاۋ جانە سويلەۋ مادەنيەتى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيى دە ولارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك.
بۇعان دەيىنگى قالىپتاسقان ءتارتىپ بويىنشا سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردىڭ جەرگىلىكتى سوتتاردا تاعىلىمدامادان ءوتۋى فورمالدى تۇردە بولۋىنا بايلانىستى وڭ ناتيجە بەرمەي كەلگەنى بارىمىزگە ايان. ۇمىتكەر تاعىلىمدامادان ءوزىنىڭ نەگىزگى جۇمىسىنان قول ۇزبەي ءوتۋىنە بايلانىستى ونىڭ سوت ءماجىلىستەرىن ۇيىمداستىرۋدى, سوت وتىرىستارىن وتكىزۋدى مەڭگەرۋىنە, سوت اكتىلەرىن ساپالى ءارى زاڭ تالاپتارىنا ساي جازىپ ۇيرەنۋىنە, تۇپتەپ كەلگەندە, ءتيىستى دارەجەدە سۋديا قىزمەتىنە ماشىقتانۋىنا تولىق مۇمكىندىگى بولماعانى انىق.
وسى تۇرعىدان العاندا, سۋديالىققا ۇمىتكەرلەردى جاڭا جۇيە بويىنشا سوتتاردا ءبىر جىلدىق اقىلى تاعىلىمدامادان وتكىزۋ ءتارتىبىنىڭ ەنگىزىلۋى, ءۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا ءاربىر وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردا ىرىكتەۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرىلىپ, بۇل رەتتە زاڭگەر ماماندىعى بويىنشا كوپ جىلدىق ەڭبەك ءوتىلى بار, ونىڭ ىشىندە سوت ىستەرىن قاراۋعا تىكەلەي قاتىسقان, سول سياقتى سۋديا لاۋازىمىنا بىلىكتىلىك ەمتيحانىن تاپسىرعاندا جوعارى كورسەتكىشكە يە بولعان ءارى عىلىمي اتاعى نەمەسە دارەجەسى بار تۇلعالارعا باسىمدىق بەرىلۋى – ولاردىڭ سۋديالىق قىزمەتكە دايىندىق دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان قادام.
سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ەنگىزىلۋى دە سوت كورپۋسىنىڭ ساپالىق قۇرامىن جاقسارتۋعا, ولاردىڭ بىلىكتىلىك دارەجەسىنىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرۋعا, جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارىلاتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ەسەپتەيمىز.
سوتتاردا دىبىس جانە بەينە جازۋدى قولدانىپ, سوت ۇدەرىسى كەزىندە ءماتىندى جازۋدى توقتاتۋ مەن وزگەرتۋگە جول بەرمەيتىن زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ ەنگىزىلۋى – سوت ءتورەلىگىنىڭ اشىقتىعى مەن قولجەتىمدىگىن, سۋديالاردىڭ, سوت ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءتارتىبىن جاقسارتىپ, داۋلاردىڭ ءادىل شەشىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا قوسىمشا كەپىل بولاتىنى ءسوزسىز.
قازىرگى كەزدە الماتى قالاسىنىڭ سوتتارى دىبىس-بەينەجازبا قۇرىلعىلارىمەن تولىقتاي جابدىقتالعان جانە بارلىق سوت پروتسەستەرى دەرلىك دىبىس-بەينەجازباعا تۇسىرىلەدى. بۇل جۇيە, ءبىر جاعىنان, ناقتى سوت ىستەرىن قاراۋ بارىسىندا سۋديالاردىڭ بەيتاراپتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ماڭىزدى كەپىل بولسا, ەكىنشى جاعىنان, سۋديالارعا قويىلاتىن تالاپتاردى جەتىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە قىزمەت ەتۋگە ارنالىپ, تاراپتاردىڭ ءتارتىبىن نىعايتادى. تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى سۋديانىڭ ارەكەتىنە ايتىلاتىن شاعىمداردى ازايتادى.
وسىدان ءۇش جىل بۇرىن وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ العا قويعان مىندەتتەردى ءجۇزەگە اسىرۋدا قىرۋار ءىس اتقارىلعانىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. مۇنىڭ ءبارى – ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ, ءتاۋەلسىز سوت جۇيەسىن قۇرۋدى مەملەكەتتى نىعايتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان ەلباسىنىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ ءناتيجەسى.
ال ادامنىڭ تاعدىرىن شەشۋ, داۋلى ماسەلەلەرگە ءادىل تورەلىك ايتۋ قاشان دا وڭاي بولماعان. سۋدياعا تۇسەتىن سالماقتىڭ اۋىرلىعى دا بەلگىلى. مۇنى ەل باسشىلىعى دا جاقسى ءتۇسىنىپ, مەملەكەت تاراپىنان ەلىمىزدىڭ بۇكىل سۋديالار جاساعىنا ۇنەمى قامقورلىق كورسەتىلىپ كەلەدى. بيىلعى جىلدىڭ باسىنان باستاپ قىزمەتىن ۇزاق جىلدار ءمىنسىز اتقارىپ, زەينەت جاسىنا جەتىپ, قۇرمەتتى دەمالىسقا شىققان سۋديالارعا ءومىر بويعى اي سايىنعى قامتىلىم تولەۋ تۋرالى شەشىمنىڭ قابىلدانۋى دا مۇنىڭ ايقىن دالەلى.
ەلباسىنىڭ سوت سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە سەنىمى ەلىمىزدىڭ بۇكىل سوت جۇيەسىنە, ءاربىر سۋدياعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ويتكەنى, ادىلدىك سالتانات قۇرعان قوعامدا عانا تۇراقتىلىق پەن ءوسىپ-وركەندەۋگە نەگىز قالانادى. ازاماتتار ۋايىم-قايعىسىز, بەيبىت تە بەلسەندى بولىپ, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن نىق سەنىممەن ءومىر سۇرەدى. مەملەكەتتىڭ ورنىقتى دامۋىنا, العا قويعان ۇلى مۇراتتارىنا ۇمتىلۋىنا قولايلى جاعدايلار جاسالادى.
ءبىز بۇگىن الدىمىزعا ماڭگىلىك ەل بولۋدى ۇلى مۇرات ەتىپ قويعان ەلمىز. وسى مۇراتقا جەتۋدە ازاماتتاردىڭ ۇلتتىق سوت جۇيەسىنە دەگەن بەرىك سەنىمىن, وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك سەزىمدەرىن نىعايتا وتىرىپ, سوت تورەلىگىن ءادىل جۇرگىزۋ ارقىلى ءاربىر سۋديا بۇل ىسكە وراسان زور ۇلەس قوسا الادى.
اقجان ەشتاي,
الماتى قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى