ەلباسىنىڭ استاناداعى القالى جيىنداردىڭ بىرىندە «الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان مەملەكەت نەگىزىنەن ءوز جولىنان ءوتتى, تۇتاستاي العاندا ءوزىنىڭ وسى فۋنكتسياسىن ءتيىمدى ورىندادى. ەندى – كەزەك بيزنەستىكى...» دەپ ايتقان سالماقتى ءسوزىن وتاندىق كاسىپكەرلەرگە ۇندەۋ رەتىندە قابىلداعان ءجون. بۇگىندە مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا مىڭداعان كاسىپكەر تىرشىلىگىنىڭ تاسىن ورگە دومالاتىپ وتىرعانى ءمالىم. سول جاردەمنىڭ قايتارىمى رەتىندە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى ماسەلەسى جايدان-جاي قوزعالىپ وتىرعان جوق.
جالپى, ەلىمىزدە جاردەمگە ءزارۋ ازاماتتار از ەمەس. اسىرەسە, قوعامنىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدا از قورعالعان توپتارى قولداۋعا كوبىرەك مۇقتاج. سولارعا جاردەم كورسەتىپ, قول ۇشىن سوزۋ – دامىعان قوعامنىڭ بىردەن-ءبىر بەلگىسى. سەبەبى, وركەنيەتتى ەلدەردە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە اتسالىسۋدى بيزنەسمەندەر وزىنە ابىروي سانايدى, قوعام الدىنداعى پارىزى دەپ تۇسىنەدى. وكىنىشكە قاراي, بىزدەگى قالتالىلار تەك كەيبىر اكتسيالارعا ارنايى شاقىرۋ العاندا نەمەسە جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ سۇرانىسى بويىنشا عانا قوزعالادى. ال قازىرگىدەي داعدارىس ءورىس العان زاماندا كاسىپكەرلەردىڭ قايىرىمدىلىعى ازايا تۇسكەنى دە شىندىق.
وسى تۇرعىدا جۋىردا شىمكەنتتە وتكەن «ءبىز بىرگەمىز!» قايىرىمدىلىق اكتسياسىنىڭ قوعامدىق ءمان-ماڭىزى زور بولدى. ءمۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتۋ جانە ولارعا كومەكتەسۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان بۇل ءىس-شارا اسىرەسە قالتالى ازاماتتارعا جاقسى وي سالۋى ءتيىس. اتالمىش اكتسياعا قاتىسقان وبلىس اكىمى جانسەيىت تۇيمەباەۆ دەمەۋشىلىك جاساعان جومارت ازاماتتارعا العىسىن بىلدىرە وتىرىپ «كونستيتۋتسياعا سايكەس مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتار مەملەكەتتىڭ بارلىق ازاماتتارىمەن تەڭدەي قۇقىقتارى بار. سول سەبەپتەن, ءبىز وسى وتانداستارىمىزعا بارىنشا قولداۋ جاساپ, ۇنەمى جاعدايىن جاقسارتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز», دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى. ءىس-شارا بارىسىندا دەمەۋشىلىك جاساعان ازاماتتارعا العىس حات تابىس ەتىلدى.
وسى ماراپاتقا يە بولعان كاسىپكەردىڭ ءبىرى – قايرات مولداسەيىتوۆ. بيزنەس الەمىندە كوپتەگەن بيىكتەردى باعىندىرىپ, وڭدى تىرلىكتەرىمەن تانىلعان «وتاۋ ستروي» جشس-ءىن ەل قايىرىمدى ىستەرى ارقىلى دا جاقسى بىلەدى. قۇرىلىس سالاسىنىڭ ۇزدىگى سانالاتىن «وتاۋ ستروي» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ق.مولداسەيىتوۆكە شىن جۇرەكتەن العىسىن ايتىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن جانداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. جاساعان جاقسىلىعىن جارنامالايتىن ادەتى جوق, ەسەسىنە ونىڭ بەرىپ جاتقان كومەگىنىڭ, اتقارىپ وتىرعان قايىرىمدى ىستەرىنىڭ اۋقىمى كىم-كىمدى بولسىن تاڭقالدىرارى ءسوزسىز. كەزىندە تۇركىستان مەن شىمكەنت قالاسىن باسقارعان قايرات قۇسەيىن ۇلى ىسكەرلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن تانىلىپ, اكىم لاۋازىمىنداعى اتقارعان جۇمىسىنا دا جوعارى باعا الدى.
«وتاۋ سترويدىڭ» ەلگە جاساعان قايىرىمدىلىعىنا قاراپ وتىرىپ, كومپانيا باسشىسىنىڭ ادامگەرشىلىك قاسيەتى مەن دارحان پەيىلىن تۇسىنەسىز. كومپانيانىڭ دەمەۋشىلىگىمەن تۇركىستان قالاسىندا 16 پاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, بارلىق پاتەرلەردىڭ كىلتى باسپاناسىز جۇرگەن مۇگەدەك جاندارعا تابىس ەتىلدى. ءبىرلى-جارىم پاتەر سىيلاۋ ەلىمىزدە بار بولعانىمەن, كوپ پاتەرلى تۇرعىن ءۇيدى ءباسىبۇتىن مۇقتاجدارعا بەرۋ تۇركىستاندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قايىرىمدىلىق.
بۇگىندە ەلىمىزدەگى باستى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءبىرى باسپانالى بولۋ عوي. ءتىپتى, دەنساۋلىعى جاقسى, جايلى جۇمىسقا يە تالاي ادام تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن كورىپ, تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزە الماي جۇرگەندە پاتەرگە يە بولعان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازاماتتاردىڭ قۋانىشتى كوڭىل-كۇيىن تۇسىنۋگە بولادى. «قايىر قىلساڭ, ءبۇتىن قىل» دەگەندەي, «وتاۋ سترويدىڭ» دەمەۋشىلىگىمەن تۇرعىزىلعان بۇل عيماراتتار جوعارى ساپاسىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءتىپتى, قاجەتتى سۋ ەسەپتەگىشتەرىنە دەيىن ورناتىلعان.
– «وتاۋ ستروي» كومپانياسى دەمەۋشى رەتىندە سالىپ بەرگەن پاتەرلەرگە يە بولىپ, ءبىر قاۋىم ەل قونىس تويىن تويلاعانبىز. ءوزىم مۇگەدەك جانمىن, ءبىر اياعىم جوق. تالاي جىل پاتەر جالداپ تۇردىم. اكىمشىلىككە تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە دە تۇرعانمىن. وتباسىمدا ەكى بالام بار. «وتاۋ ستروي» بۇل ساۋاپتى ىسكە وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ءۇي جىلى سۋعا, ورتالىقتاندىرىلعان جىلىتۋ جۇيەسىنە قوسىلعان, ياعني بارلىق جاعدايى جاسالعان, – دەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى پاتەر يەلەرىنىڭ ءبىرى ماقسات باتىرحانوۆ.
تۇركىستاننىڭ تاعى ءبىر تۇرعىنى ەلميرا ورازاليەۆا «ءوزىم دە, كۇيەۋىم دە مۇگەدەكتىمىزگە بايلانىستى جاردەماقى الامىز. وسى پاتەردى الماي تۇرىپ, كوشىپ-قونىپ, قاتتى قينالعان ەدىك. بۇعان دەيىن 8 جىل پاتەر جالداپ تۇرعانبىز. ونىڭ ۇستىنە 2011 جىلى تۋىلعان بالام اياق استىنان اۋىرىپ, مۇگەدەك بولىپ قالدى. بالام جۇرە المايدى, ازاننان كەشكە دەيىن توسەكتە جاتادى. جاڭا پاتەردىڭ بارلىق جاعدايى جاسالعان. ءۇي وتە ىڭعايلى جەردە ورنالاسقان, بالالاردىڭ مەكتەبى دە جاقىن. ايتار العىسىم شەكسىز, – دەپ اعىنان جارىلدى.
بۇدان بولەك, قايرات مولداسەيىتوۆ ءوز قاراجاتىنا ءدال وسى قاسيەتتى قالادا مۇگەدەك بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىن دا سالىپ بەردى. كەزىندە ەلباسىمىزدىڭ «كەمتار بالالاردى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق قورعاۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس اشىلعان بۇل مەكەمە بۇعان دەيىن كوشىپ-قونۋدان كوز اشپاي, بىرنەشە رەت عيمارات اۋىستىرىپ كەلگەن بولاتىن. اۋەلى اۋداندىق قارجى ءبولىمىنىڭ عيماراتىندا, كەيىننەن سالىق باسقارماسىنداعى بولمەلەردى جالعا الىپ وتىردى. ءتىپتى, مەكەمە قىزمەتكەرلەرى مەن تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ شاپ-شاعىن 2 ءبولمەدە وتىرعان كەزى دە بولعان. ءارينە, مۇنىڭ بارلىعى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا وتە اۋىر ءتيدى. قازىرگى تاڭدا مۇندا 80 وقۋشى بار. سونىڭ ىشىندە مۇگەدەك سانالاتىن بالالاردىڭ سانى – 33. «وتاۋ ستروي» سىيلاعان جاڭا عيماراتتىڭ ءىشى كەڭ, بالالار ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ءار مۇعالىم جەكە بولمەدە وتىرادى, بالالارمەن جەكە ساباق وتكىزەدى. ايتا كەتەيىك, وڭتۇستىكتەگى ءدال وسىنداي 16 ۇيىمنىڭ ىشىندە تەك تۇركىستان قالاسىنداعى مەكەمەنىڭ عيماراتى دەمەۋشىلىكپەن سالىنعان.
سونداي-اق, قايرات مولداسەيىتوۆ جامبىل وبلىسىنىڭ قورداي اۋدانىندا 100 ورىندىق بالاباقشا مەن مەشىت سالىپ بەردى. كورشi قىرعىز ەلiمەن اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس جاتقان قاراكەمەر اۋىلىندا ۇلكەن سپورت كەشەنى مەن ەمحانانىڭ دا تۇساۋى كەسىلدى. ەندى زاماناۋي كەشەندە اۋدان جاسوسپىرىمدەرى سپورتپەن شۇعىلدانىپ, ۇلكەن جارىستارعا دايىندىق جاساۋعا مۇمكىندىك السا, اۋىلداعى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ دەڭگەيى دە جاقسارا ءتۇستى. بۇل اۋقىمدى جوبالاردىڭ بارلىعى دا كومپانيا قاراجاتىنىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە استى. وسى اۋىلدىڭ تۇلەگى قايرات مولداسەيىتوۆ تۋعان اۋىلى, ءبىلىم العان قاسيەتتى شاڭىراعى مەن ۇستازدارىنا, جالپى جەرلەستەرىنە دەگەن قۇرمەتىن, تاعزىمىن, ىستىق ىقىلاسىن وسىلايشا ءبىلدىردى. كاسىپكەر-مەتسەنات, اسىرەسە, كوپ بالالى وتباسىلارعا قاراسىپ تۇرادى. ونىڭ ءبىر سەبەبى ءوزىنىڭ دە كوپ بالالى وتباسىنان شىعۋى بولسا كەرەك. 10 ۇل-قىز تاربيەلەنگەن وتباسىنان تۇلەپ ۇشقان قايرات قۇسەيىن ۇلى بۇگىندە 6 پەرزەنتتىڭ باقىتتى اكەسى.
«وتاۋ سترويدىڭ» شىمكەنت قالاسىندا اتقارعان يگىلىكتى ىستەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. اسىرەسە ايتۆ (ۆيچ) ىندەتىنە شالدىققان بالالارعا بەرگەن كومەگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. 2006 جىلى وڭتۇستىكتەگى 180-گە جۋىق بالا مەديتسينا ماماندارىنىڭ سالعىرت-سالاقتىعى سالدارىنان اتىڭ وشكىر جۇقپالى اۋرۋدى جۇقتىرعانى ءمالىم. بەيكۇنا بالالاردىڭ ءومىرىن وكسىتكەن وقىس وقيعاعا كىنالىلەردىڭ بىرقاتارى سوتتالعانىمەن, ءبارىبىر ولاردىڭ بالتالانعان تاعدىرى بۇتىندەۋگە كەلمەيتىنى جۇرەگىڭدى اۋىرتاتىن-اق جايت. راس, مەملەكەت ولارعا قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرىن بەرىپ جاتىر. سول جىلدارى بۇكىل قوعام بولىپ قاراجات جيناپ, زارداپ شەككەن وتباسىلارعا جاردەم كورسەتىلدى. بىراق, بۇل ءبىر رەتتىك اكتسيا عانا. ال ءومىر بولسا جالعاسىپ جاتىر. تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعان سول بالالار بۇگىندە ەسەيىپ, وڭ-سولىن تانيتىن, ال, ەرەسەكتەرى وتباسى قۇرايتىن جاسقا دا جەتتى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ قوعام قاۋىپتى ىندەتكە ۇشىراعانداردى ءالى قابىلداي قويمادى. ۆيچ دەرتىنە شالدىققان بالالاردان قۇبىجىق كورگەندەي قورقادى. ال بىراق, بۇل بالالار ەشقاشان دا, ەشكىمنەن دە شەتقاقپاي كورمەۋى ءتيىس. سوندىقتان, قاتەرلى اۋرۋعا ۇشىراعاندار پسيحولوگيالىق كومەككە اسا ءزارۋ. «بولاشاق» اقپاراتتىق قولداۋ ورتالىعى دەپ اتالاتىن مەكەمەدە بۇگىندە ۆيچ دەرتىن جۇقتىرعان بالالارمەن بىرگە تىلىندە مۇكىسى, دەنەسىندە كەمىستىگى بار 40-جۋىق بالا تاربيەلەنۋدە. ولارعا پەداگوگ-پسيحولوگ, لوگوپەد, دەفەكتولوگ ماماندار قىزمەت كورسەتەدى.
مۇنداي مۇڭعا ورانعان بالالاردىڭ قۇقىن قورعاۋ ماقساتىندا «بالالاردى جقتب-دان قورعاۋ» قوعامدىق قورى دا قۇرىلدى. الايدا, جىلدار بويى ونىڭ قىزمەتكەرلەرى جەكە عيماراتتىڭ جوقتىعىنان جالعا العان ءبولمەلەردى پانالاپ كەلدى. تەك 2014 جىلى ءومىر سىناعىنا تۇسكەن بالالاردى قامقورلىعىنا العان قوعامدىق قور ۇجىمى «ءنۇرسات» شاعىن اۋدانىندا بوي كوتەرگەن جاڭا عيماراتقا قونىس اۋدارىپ, مارە-سارە كۇي كەشتى. «اقپاراتتىق-وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ» اشىلۋى «بالالاردى جقتب-دان قورعاۋ» قوعامدىق قورىنىڭ, دەرتكە شالدىققان بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ جابىرقاۋ كوڭىلىن ءبىر جۇباتىپ تاستادى. ەندىگى جەردە بۇل جاڭا ورتالىق قاتەرلى دەرتكە ۇشىراعان بالالاردى قوعامعا بارىنشا بەيىمدەۋ ماقساتىنداعى جۇمىستى ودان ءارى ساپالى تۇردە جالعاستىراتىن بولادى.
الىستان مەنمۇندالاپ تۇرعان وسى ءزاۋلىم ورتالىقتى جەكە قارجىسىنا سالىپ بەرگەن جومارت جۇرەكتى, مول مەيىرىمدى ابزال ازامات قايرات مولداسەيىتوۆكە قوعامدىق قوردىڭ ۇجىمى, بالالار مەن اتا-انالار شەكسىز ريزا. «مولداسەيىتوۆ قالا اكىمى بولىپ تۇرعانىندا بىزگە ارنايى كەلىپ, جاعدايىمىزدى كورگەن سوڭ كومەكتەسۋگە ۋادە بەردى. بىراق, ارتىنشا قىزمەتىنەن كەتىپ, بيزنەسكە ورالدى. شىنىمدى ايتسام, بىزگە بەرگەن ۋادەسىن ۇمىتقان شىعار دەپ ويلادىم. الايدا ول سوزىندە تۇراتىن ناعىز ەر ازامات ەكەن, ءبىزدىڭ قور ءۇشىن وسىنداي تاماشا عيمارات سالىپ بەردى. بۇرىن ارنايى سەمينار-ترەنينگتەر وتكىزىپ, حالىقتى, اسىرەسە, جاستاردى وقىتۋعا مۇمكىندىك جوق ەدى. ەندى وعان جول اشىلدى. ورتالىقتا زاڭگەر, الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر, پسيحولوگتار قىزمەت كورسەتەدى», دەيدى قوعامدىق قوردىڭ ءتورايىمى جانەتتا جازىقباەۆا. «اقپاراتتىق-وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ» بارلىق بولمەلەرى جيھازدارمەن جابدىقتالعان. وندا ۇلدارعا بولەك جانە قىزدارعا ءبولەك ارنالعان, جاساۋى تۇگەل ءبولمەلەر دايىندالعان.
قايرات مولداسەيىتوۆتىڭ كرەدوسى – بيزنەسىنەن تۇسكەن تابىسىنان جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ەلدىڭ يگىلىگى ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىساندى تاپسىرىپ وتىرۋ. وسى ۇستانىمىنان كوپ جىلدان بەرى اينىعان ەمەس. بۇل اسىرەسە تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىندا دا ايرىقشا ماڭىزعا يە. سەبەبى, ەلىمىزدەگى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى, ونىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ دە وركەندەۋى اتا-بابامىز عاسىرلار بويى اڭساپ كەلگەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى, ەلباسىنىڭ كاسىپكەرلەردى قولداۋ ساياساتىنىڭ ارقاسى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, «وتاۋ ستروي» كومپانياسى قازىرگى تاڭدا وبلىس اكىمى جانسەيىت قانسەيىت ۇلىمەن جانە قالا اكىمدىگىمەن اقىلداسىپ, جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارۋدا. ازىرشە بۇل شىمكەنت قالاسىندا مۇگەدەكتەرگە ارنالعان الەۋمەتتىك ورتالىق بولادى دەپ بولجانۋدا. راسىندا, «قايرات قۇسەيىن ۇلىنان ەلىمىزدەگى كوپتەگەن كاسىپكەرلەر ۇلگى السا ەكەن» دەگەن پىكىرلەردى ءجيى ەستيمىز. ەلىمىزدە مولداسەيىتوۆتەن دە داۋلەتتى بيزنەسمەندەر بارشىلىق قوي. ولار دا مۇقتاجدارعا ءدال وسى ازاماتتاي قاراسىپ, جاناشىرلىق تانىتار بولسا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى اناعۇرلىم جاقسارا تۇسەر ەدى.
جاندوس بادەل ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى