كوشباسشى كاسىپورىننىڭ قارىمدى قادامى

ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرگە باعىتتالعان «مەملەكەت ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە پايدا بولاتىن سەكتورلاردى ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق كومپانيالار ارقىلى بولاشاقتىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى ىنتالاندىرۋى ءتيىس. ۇلتتىق يندۋستريا ءبىز ءوز ەلىمىزدە وندىرۋگە ءتيىس ەڭ جاڭا كومپوزيتتىك ماتەريالداردى تۇتىنۋى كەرەك».

ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» جولداۋىنان

ءومىردىڭ ءوزى كوتەرگەن «تەك قانا العا!» ۇرانىنىڭ قۋاتتىلىعىنا قايران قالاسىڭ. ول بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەرگە باستادى. مۇندايدا ءارى-ءسارى كۇي كەشۋگە دە ۋاقىت بولماي قالعانداي. مىڭ ءبىر مىسال كوكشەتاۋداعى «تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىنەن انىق بايقالادى. ودان دا تەرەڭىرەك ايتساق, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءۇشىنشى يندۋستريالىق رەۆوليۋتسياعا قاتىستى تاپسىرمالارى قۇددى وسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانداي جىلى اسەرگە بولەيدى. وسى ورايدا, كاسىپورىننىڭ تاعىلىمدى تاريحىنا از-كەم كوز جۇگىرتكەن دە دۇرىس سياقتى. كوكشەتاۋ مەن قالا تۇرعىندارى تاعدىرىندا ايرىقشا ورنى بار «وتتەگىمەن تىنىس الۋ اپپاراتۋرالارى» زاۋىتىن سالۋ جونىندە كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى 1953 جىلى قابىلدانعانىمەن, ونىڭ قۇرىلىسى 1959 جىلى اياقتالعان ەدى. سول جىلى قۇرىلىس ۇيىمدارى مەن كەنىشتەرگە 400 ۆاگونەتكا جونەلتىلگەن بولاتىن. بىراق, بۇل زاۋىتتىڭ نەگىزگى ءونىمى ەمەس ەدى. كەلەسى جىلى تۇپكى ماقسات جولىنداعى مەديتسينالىق جابدىقتار شىعارىلا باستادى. ال, 1964 جىلى مۇناي-گاز ءوندىرىسى ءۇشىن رەدۋكتورلار, «كب-1» كلاپاندارى, جوعارى قىسىمعا شىداس بەرەتىن تەتىكتەر دايىن­داۋ يگەرىلدى. ءتىپتى, بالالار ويىن­شىقتارى دا زاۋىت بەلگىسىمەن دايىن­دالىپ جاتتى. زاۋىت 70-80-جىلدارى مە­ديتسينالىق جابدىقتارعا قاتىس­تى جۇمىستاردى جانداندىرىپ, قولدان تىنىس الدىرۋ اپپارا­تۋرالارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن ءتۇر­لەرىن كوپتەپ شىعارا باستادى. حالىقارالىق ستاندارتتارداعى بۇل ونىمدەر سوتسياليستىك ەلدەردىڭ ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكە­مەلەرىنە, كسرو قارۋلى كۇش­تەرىنە جونەلتىلىپ تۇردى. مۇندا جىل سايىن 16 ميلليارد تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلاتىن. وسى جىلدارى 612 ادام وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العاندار دا بار. كاسىپورىن كوپپاتەرلى 15 تۇرعىن ءۇي, 360 ورىندىق جاتاقحانا مەن ەكى بالالار باقشاسىن, باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردى پاي­دالانۋعا بەردى. ايتكەنمەن, قايتا قۇرۋ قۇيىندارى وسىنشاما الىپ كاسىپورىندى مۇلدەم تالتىرەكتەتىپ تاستاعانى دا كوز الدىمىزدا. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى تاباندى ساياساتى «تى­نىس» اتاۋىن العان زاۋىتتىڭ شىن مانىندەگى تىنىسىن اشتى. كاسىپورىندا 1996-2000 جىلدارى كونۆەرسيالىق شارالار جۇرگىزىلىپ, وندىرىستىك باعىت وزگەرتىلدى. حالىق شارۋاشىلىعىنا تارازىلار, ەسىك ق ۇلىپتارى, ءورت ءسوندىرۋ قۇرالدارى, ىستىق جانە سۋىق سۋ ەسەپتەگىشتەر, گاز ما­نومەترلەرى,اۋىل شارۋا­شىلىعى ءۇشىن جىلجىمالى مينەرالدى تىڭايتقىش شاشقىشتار جانە باسقا بۇيىمدار شىعارۋ قولعا الىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مەتىنىڭ يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ ونەركاسىپتى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعامى 2003 جىلى «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ قۇرامىنا ەندى. بۇل كاسىپورىننىڭ قايتا تۇلەپ, ورگە باسۋىنداعى ۇتىمدى قادام بولدى. بەلگىسىز مەرزىمگە دەمالىسقا جىبەرىلگەن بىلىكتى مامان-جۇمىسشىلاردىڭ جۇزىندە جالىن وينادى. زاۋىت عالامات سەرپىلىس قۇشا­عىندا ەدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ, ياعني 2004 جىلى اكتسيونەرلىك قوعامعا حالىقارالىق «TUY CERT» كومپانياسىنىڭ ساپا مەنەدجمەنتى جۇيەسىندەگى «ISO 9001:2000» سەرتيفيكاتى تاپسىرىلدى. بۇل سول كەزدەگى ۇلكەن جەتىستىك بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا زاماناۋي كاسىپورىن قاتارىنداعى «تىنىس» رەسپۋبليكامىزدىڭ ەكونو­ميكالىق ومىرىنە بەلسەنە قاتىسۋشى رەتىندە ايگىلى. كوكشە زاۋىتى بۇگىنگى تاڭدا «قازاقستان تەمىر جولى», «قازمۇنايگاز», «قازاتومونەركاسىپ», «قازاق­تەلەكوم», «قازترانسويل», «قاز­ترانسگاز», «KEGOK» اكتسيو­نەرلىك قوعامدارى سياقتى ءىرى كومپانيالارعا ونىمدەرىن جەت­كىزەدى. سونداي-اق, «ۋلان-ۋدە اۆيا­تسيا زاۋىتى» ااق, «قازان تىكۇشاق زاۋىتى» ااق جانە «ميگ» رسك ااق-پەن ارىپتەستىك باي­لا­نىس نىعايىپ كەلەدى. جالپى, مۇنداعى ەكسپورتتىق الەۋەت زاۋىت شىعاراتىن ونىمدەردىڭ تەڭ جارتىسىن قۇرايتىنىن بىلگەن ءجون. «تىنىس» تاۋار ءوندىرۋ كورسەت­كىشتەرىن ساتىلاپ ءوسىرىپ كەلەدى. باس ديرەكتور م.كەرەيباەۆ جەتىستىك سىرى ءوندىرىستى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا جەتەگىندە جاڭعىرتۋمەن بايلانىستىرادى. قاجىرلى ەڭبەك ەسكەرۋسىز قالماي, كاسىپورىن 2005 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن رەس­­پۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ «ساپا سالا­سىنداعى تابىستارى ءۇشىن» سىيلىعىن يەمدەندى. اكتسيونەرلىك قوعامنىڭ باستى باعىتى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ءوندىرىستى قۋاتتاندىرۋ مەن جوعارى سۇرانىستاعى ءونىم تۇرلەرىن مولايتۋدى كوزدەيدى. يگى قادام 2005 جىلى قولعا الىنىپ, «تازا اۋىز سۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ديامەترى 10-نان 250 ميلليمەتردى قامتيتىن پوليەتيلەن قۇبىرلارى شىعارىلا باستادى. اتالعان ءونىم رەسپۋبليكامىزدىڭ گاز شارۋاشىلىعىندا دا كەڭىنەن قولدانىلۋدا. گەرمانيانىڭ «Krauss Maffei» كومپانياسىنىڭ جابدىقتارى ورناتىلعان جەلىنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ىسكە قوسۋى زاۋىت ومىرىندەگى ەلەۋلى وقي­عا سانالادى. سونداي-اق, «تىنىس» تسەحتارىندا سالاارالىق جانە وڭىرارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تالاپتارىنا ساي ءورت ءسوندىرۋ قۇ­رالدارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن التى ءتۇرى, تەمىرجولشىلار يگىلىگىندەگى 55 اتاۋلى ءونىم مەن اۆياتسيا سالاسىنا قاجەتتى 16 ءتۇرلى جابدىقتى دايىنداۋ ىسكە اسىرىلدى. زاۋىت 2007 جىلدان كوكشەتاۋدا قۇراس­تىرىلا باستاعان «كاماز» جۇك اۆتوموبيلدەرىنە قاجەتتى جەر­گىلىكتى تەتىكتەردى شىعارۋ تىزبەسىن كوبەيتىپ كەلەدى. مەديتسينا سالاسىندا وكپەنى وتتەگىمەن تىنىس الدىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جاڭا «كوكشەتاۋ-4پ», «ادرم» اپپاراتتارى جاسالىپ, سى­ناقتان ويداعىداي ءوتتى جانە ول رەسپۋبليكامىزدىڭ ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارى مەن قارۋلى كۇشتەرىندە قولدانىلۋدا. «تىنىس» اكتسيونەرلىك قوعا­مىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا­سى ناقتى جوسپارلارعا نەگىز­دەلىپ, ينۆەستيتسيالىق جو­با­لار­عا تارتىمدىلىعىمەن تۇجى­رىمدالعان. مۇندا 2010 جىلى «ديامەترى 560-1000 ميل­لي­مەترلىك پوليەتيلەن قۇبىر­لارى ءوندىرىسى» دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى جو­با ىسكە اسىرىلدى. «دامۋ-ءون­دىرىس» باعدارلاماسى اياسىندا العاشىندا ەكىنشى دەڭ­گەيدەگى بانك­تىڭ 16,5 پايىزدىق نە­سيە قاراجاتى جۇمىلدىرىلعان بولاتىن. كەيىن پايىزدىق ۇستەمە «دامۋ-ءون­دىرىستىڭ» قايتا قار­جىلاندىرۋى, «بيزنەس­تىڭ جول كارتاسى-2020» باع­دار­لا­ماسى­نىڭ قولداۋى جانە مەم­لە­كەتتىك قاراجاتتار ەسەبىنەن ايتارلىقتاي تومەندەدى. كەلەسى, «2012-2017 جىلدار ارا­لىعىندا گازداندىرۋ مودەلى بويىنشا قۇيۋ ءوندىرىسىن يگەرۋ» جوباسى دا مەملەكەتتىڭ قولداۋى­مەن ويداعىداي جۇزەگە اسىپ كەلەدى. مۇندا دا «دامۋ-ءوندىرىستىڭ» العاشقى كەزەڭدەگى 12,25 پايىزدىق نەسيە ۇستەمەسى 8 پايىزعا دەيىن تومەندەگەنىن ءوندىرىستىڭ تۇراقتى دا سەنىمدى جولعا قويىلعانىمەن بايلانىس­تىرۋىمىز كەرەك. بۇرناعى جىلدىڭ قاڭتارىندا «بروندى جيلەتتەر ءوندىرىسى» ينۆەس­تيتسيالىق جوباسى ءونىم بەرە باستادى. قىزمەتتىڭ جاڭا باعىت­تارىنا جانە ءوندىرىستى ءارتا­راپتاندىرۋعا باعىتتالعان جوبانىڭ قۇنى 1247138 مىڭ تەڭ­گەنى قۇرايدى. ۇمتىلىس كوپ ۇزاماي تۇتىنۋشىلار نازارىن اۋداردى. زاۋىت كەلىسىمشارت نەگىزىندە قورعانىس مينيسترلىگىنە العاشقى 2000 دانا بروندى جيلەتتەردى جەتكىزدى. وسى ورايدا, اتالعان كەلىسىمشارت بويىنشا 10000 دانا ءونىم دايىنداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرسەك, جوباعا جۇمسالعان قارجى مەرزىمىنەن بۇرىن وتەلەتىندىگىن اڭعارۋعا بولادى. «تىنىس» اق باسشىلىعى بيىل-عى جىلدىڭ جوسپارىندا «ما­تالىق ەمەس (گەوتەكستيل) ماتەريال­دار ءوندىرىسى» ينۆەس­تيتسيالىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ قامىندا ەكەن. «قازاقستان ين­جينيرينگ» ۇلتتىق كومپانياسى جوبانى پايىزسىز نەسيەمەن قارجىلاندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى زاۋىت ابى­رويىن كوتەرە تۇسەدى. بۇعان قوسىمشا, بيىل ۋلترادىبىستىق ەسەپتەگىشتەردىڭ, مانومەترلەردىڭ, رەزينا-تەحنيكالىق بۇيىمداردىڭ جەتىلدىرىلگەن تۇرلەرىن كەڭەيتۋ باعىتىندا ماقساتتى جۇ­مىستار اتقارىلماق. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ: «ءبىز الەۋمەتتىك-ماڭىزدى ستراتەگيالىق فۋنكتسيالاردى اتقاراتىن جانە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەيتىن سالالاردى عانا قولداۋعا ءتيىسپىز», دەپ اتاپ كورسەتتى. «تىنىس» ءدال وسى اعىمداعى كاسىپورىن ەكەن­دىگىن ايعاقتاپ وتىر. مۇنداي مىندەت ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق الەۋەتتىڭ ارتۋىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ۇجىم بيىل 5083,8 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرۋدى جوسپارلاپ, بىلتىرعىدان 10 پايىزدىق ارتىق كورسەتكىشتى مەجەلەسە,ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ التى ايىندا 1594 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى شىعارىلىپ, جوسپار 128 پايىزعا ورىندالدى. وسى مەرزىمدە الىنعان تازا كىرىس 161,4 ميلليون تەڭگەنى قۇراپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى زاۋىتتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتتاعى ونەگەلى قادامدارىنا جول اشاتىنى انىق. قازىر ۇجىمدا 503 ادام جۇ­مىس ىستەسە, ونىڭ 186-سى  – 30 جاس­­قا دەيىنگى ازاماتتار. بۇل ءوزىن­دىك ەرەكشەلىگى بار كا­سىپ­ورىن­نىڭ كادرلىق قۇرا­مى­نىڭ تۇراق­تىلىعىن ايقىن­دايدى. سوعان قاراماستان, وركەن­دەۋ باعى­­تىنداعى زاۋىتتا بىلىكتى كون­­سترۋكتورلارعا, ەلەكترون­شى­لارعا, كۇردەلى ەلەكترمە­حا­ني­كالىق جابدىقتاردى پايدالانۋشى جانە قىزمەت كورسەتۋشى ماماندارعا سۇرانىس وسە تۇسۋدە. «تىنىستا» جاڭا قابىلدانعان جۇمىسشىلاردى تەوريالىق جانە وندىرىستىك ۋچاسكەلەردە وقىتۋعا 136 ساعاتتىق ۋاقىت ءبولىنىپ, قا­تاڭ سىناق الىنادى. سونداي-اق, «ۇستازدىق», «تاجىريبەدەن ءوتۋ» جۇيەسى ەنگىزىلگەن. ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى 20 مامان پولشا مەن رەسەيدە, 70 كىسى قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, قايتا دايارلىقتان ءوتىپتى. جاستاردىڭ كاسىبي, الەۋ­مەتتىك-مادەني جانە رۋحاني دامۋىنا سەپتىك جاساۋ ماقساتىندا «جاس تىنىس» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرىلعانى دا قۇپتارلىق. جۇمىس بەرۋشى مەن ۇجىم اراسىنداعى كەلىسىمشارت نەگىزىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ اۋقىمى ءبىرشاما كەڭەيتىلگەن. ماسە­لەن, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى دەمالىستاعى انا 3 جىل بويى ەڭبەكاقىمەن قامتاماسىز ەتىلەدى, ءسابيلى بولعان وتباسىنا 100 مىڭ تەڭگەلىك «باۋى بەرىك بولسىن» بايلانادى ەكەن. بۇعان قوسا, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا وننان استام باعىتتا قارجىلاي قولداۋ قاراستىرىلعان. اكتسيو­نەرلىك قوعامدا «قازاقستان – مەنىڭ ماقتانىشىم!», «ۇلتتىق داستۇرلەر», «جىگىت سۇلتانى», «كۇل­كى الاڭى», «ماماندىعى بو­يىن­شا وزات», «ۇلگىلى تسەح, ءبولىم» بايقاۋلارىن قىزىقتى وتكىزۋ ءداس­تۇرگە اينالعان. بۇل شارالار قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعى قارساڭىندا جاڭا ماز­مۇنمەن جاندانا تۇسپەك. «تىنىستىقتار» تاعى دا ءبىر يگى­لىكتى باستاما كوتەرىپ وتىر. بيىل ولار كوپ جىلداردان بەرى ۇمىت قالعان تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىمەن اينالىسۋدى قولعا الدى. قازىر دايىندىق جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. اماندىق بولسا, زاۋىت جۇمىسشىلارىنا 45 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇيدىڭ كىلتىن تاپسىرۋ سالتاناتى دا الىس ەمەس سياقتى. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان» كوكشەتاۋ