قازىرگى جاھان ءجۇزى تولعاقتى تاڭداۋدىڭ تابالدىرىعىندا, ۇلكەن جولدىڭ ايرىعىندا تۇرعانداي. مەڭزەپ وتىرعانىمىز – قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى, دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قاتەرى. ەندى شۇعىل تۇردە مۇنىڭ الدىن الماسا, بەيبىت كۇندى ساقتاپ قالۋدى اڭساعان ادامزات بالاسىنىڭ ءححى عاسىرعا ارتقان زور ءۇمىتىنىڭ ك ۇلى كوككە ۇشادى.
بيىلعى جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى V سامميت شەڭبەرىندە جاريالاعان «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسى وسى ماسەلەنى اشىپ ايتىپ, يادرولىق قارۋلارى بار ەلدەر باسشىلارىن ىنتىماقتاسا تىرشىلىك ەتۋگە شاقىرۋىمەن دۇنيەنى قالىڭ ويعا باتىردى. ال مانيفەست الداعى بەيبىت كۇننىڭ باعدارلاماسى رەتىندە ومىرگە ەندى.
ازات الەمگە دايەكتىلىكپەن ىلگەرىلەۋ
تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزدەرىنەن سىناق پوليگونىن جاۋىپ, قۋاتتىلىعى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالىنان ءوز ەركىمەن باس تارتقان قازاقستان بۇدان كەيىنگى جىلدارى دا قارۋسىز الەمگە كوشۋ جونىندەگى ناسيحات جۇمىستارىن تولاستاتقان جوق. سودان بەرگى ارالىقتا جاھان جۇرتشىلىعىنا الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن بەيبىت ءومىردىڭ تۋىن كوتەرۋشى تولىمدى تۇلعا رەتىندە تانىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاتەردى تاراتپاۋ جانە قىسقارتۋ جونىندەگى الەمدىك ۇدەرىستىڭ كوش باسىندا كەلەدى. ول وسى جىلداردىڭ بارىندە يادرولىق جانە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تۇرلەرىن تولىق ازات ەتىلگەن الەمگە قاراي دايەكتىلىكپەن ىلگەرى جىلجۋ قاعيداتتارىن ۇدايى كوتەرۋمەن بولدى.
بۇعان بىزدە سەبەپ تە جوق ەمەس ەدى. قاسيەتتى قازاق جەرى 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى اينالاعا اجال وعىن سەبەتىن اجداھانىڭ وشاعىنا اينالدى. كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتى 22 كيلوتوننا كەلەتىن ەڭ العاشقى يادرولىق قوندىرعىسى 1949 جىلعا 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىندا قولدانىستا بايقالدى. الەمدەگى ءبىرىنشى تەرمويادرولىق بومبا جارىلىسى دا تاپ وسى جەردە 1953 جىلعى 12 تامىز كۇنى تەكسەرۋدەن وتكىزىلدى. ال 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سىناق الاڭىندا كەمىندە 468 رەت جەراستى يادرولىق ءدۇمپۋى ورىن الدى. سەمەي پوليگونىندا 1949-1963 جىلدارى سىناقتان شىققان يادرولىق زاريادتاردىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيموعا تاستالعان بومبانىڭ كۇشىنەن 2,5 مىڭ ەسەگە اسىپ ءتۇستى. سول سياقتى 55 رەت اۋە مەن جەر بەتىندە جاسالعان جارىلىستاردان قانشاما راديواكتيۆتى بۇلتتار كوككە كوتەرىلىپ, 169 جەراستى سىناعىنان بۇلقىنىپ ۇشقان گاز فراكتسيالارى اۋاعا تارادى. تۇپتەپ كەلگەندە, تاپ وسى 224 جارىلىس قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ بۇكىل شىعىس وڭىرلەرىن تۇتاستاي رادياتسيالىق قوقىستىڭ استىندا قالدىردى. وسى اۋماقتىڭ 300 مىڭ شارشى شاقىرىمى ءزارلى ساۋلەدەن ۋلانىپ, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 1,3 ملن ادام زارداپ شەكتى. ارادا تۋرا 42 جىل وتكەننەن كەيىن, 1991 جىلعى 29 تامىزدا, ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىككە تولىق قول جەتكىزە الماي تۇرعان الاكوبەڭ شاقتا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن پوليگوندى ءبىرجولا جاۋىپ تاستادى.
بۇل – ازىرگە الەم تاجىريبەسىندە ورىن العان ەڭ ءبىرىنشى جانە بىردەن-ءبىر وقيعا. وسى ساتتەن باستاپ قازاقستان ادامزات تاريحىنداعى ەڭ زۇلمات قارۋ – يادرولىق بومباعا قارسى كۇرەستىڭ ناعىز كوشباسشىسىنا اينالدى. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى قازاق حالقىنىڭ يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جولىنداعى قارىشتى قادامدارىنىڭ ىلكى باستاۋى بولدى. وسى تاريحي شەشىمنەن كەيىن جەر بەتىندەگى نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر سەكىلدى ءىرى سىناق الاڭدارى دا سولىقتارىن باسىپ, وزدەرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋلەرىن توقتاتتى. بۇۇ 2009 جىلعى قارارىمەن سەمەي سىناق الاڭى جابىلعان 29 تامىزدى «يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى» دەپ بەلگىلەپ بەردى.
البەتتە, قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قول جەتكىزگەننەن كەيىن الەمدەگى يادرولىق قارۋى بار ەلدەردىڭ ساناتىندا قالا بەرۋىنە ابدەن بولاتىن ەدى. بۇعان وداق تاراعاننان كەيىنگى بەلگىسىزدىك جايلاعان الماعايىپ كۇندەردە رەسپۋبليكا اۋماعىندا سول كۇيى قالىپ قويعان قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارعا ورنالاسقان 1040 يادرولىق وقتۇمسىق پەن اۋەدەن تاستالاتىن 370 يادرولىق بومبا تولىق مۇمكىندىك بەرە الاتىن. جاھاندا جاپپاي قارۋلانۋ باسەكەسى قارقىنىنىڭ قىزۋى ءالى قايتپاعان سول ءبىر كۇندەردە ەلدەر اراسىندا «يادرولىق دەرجاۆا» بولىپ شىعا كەلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تا تومەن ەمەس-ءتىن. سوندىقتان ەل ىشىندەگى ساياسي تۇلعالار توبىندا تاعدىردىڭ ءوزى عايىپتان تايعىزىپ, سىيعا تارتىپ, اكەلە قويعان «يادرولىق الەۋەتتەن» باس تارتپاي, وعان ەگەلىك ەتىپ قالۋدى قوش كورگەندەر از بولعان جوق. مۇنداي ۇسىنىستى العا تارتۋشىلار يادرولىق قارۋ سەسى الەمگە ىقپالى ءجۇرىپ تۇرعان الپاۋىتتاردى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ەندى عانا مۇشە بولىپ ەنىپ جاتقان جاس دەربەس مەملەكەتپەن ساناسۋعا ءماجبۇر ەتەتىنىمەن ءتۇسىندىردى. بىراق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇپكىلىكتى شەشىمدى مۇلدە باسقاشا مازمۇندا قابىلدادى. سول ءبىر اسا قيىن-قىستاۋ ساتتە ەلدىڭ ءبىر كەزەڭدەگى كەلەشەگىن ەمەس, الدەنەشە ونداعان, ءتىپتى بىرنەشە عاسىرلىق بولاشاعىن اسا كورەگەندىكپەن بولجاي بىلگەن ەلباسى بۇل كوز قىزىقتىرارلىق ۇسىنىستان سانالى تۇردە باس تارتتى. ءسويتىپ, ەلدىڭ دۇنيە ديدارىنداعى تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋدىڭ نەگىزىن قالاپ بەردى. مۇنى ول ليسسابون حاتتاماسى نەگىزىندە 1992 جىلى اقش پرەزيدەنتى بيلل كلينتونمەن ارادا جۇرگىزىلگەن ءوزارا كەلىسىمگە قول قويۋ ارقىلى جاسادى.
مۇنىڭ العى شارتى 1991 جىلعى جەلتوقسان ايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى يادرولىق قارۋ-جاراقتارعا ورتاق باقىلاۋ جاساۋ تەتىكتەرى قۇرىلۋىنا سەبەپشى بولعان الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلۋىنان باستالدى. وسى دەكلاراتسيامەن ءبىر مەزگىلدە يادرولىق قارۋسىز ەل اتانۋعا ۇمتىلعان تاۋەلسىز مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ تۋرالى مالىمدەمە دە جاسالدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز داۋلەت اتانۋىنا جول سالعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قادام پرەزيدەنتتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلىسىمشارتقا قوسىلۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەۋىنەن كورىنىس بەردى. ول وسىناۋ تاريحي مالىمدەمەسىن 1992 جىلعى 18-23 مامىردا ۆاشينگتونعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى بارىسىندا جەتكىزدى. وسى مالىمدەمە شەڭبەرىندە قازاقستان اۋماعىنداعى بارلىق يادرولىق وقتۇمسىقتاردى زالالسىزداندىرۋدىڭ ناقتى تۇتقالارى قالىپتاستى. ءبىزدىڭ ەلىمىز كوپ ۇزاماي يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتقا قوسىلدى. كەيىن تەك ءوز اۋماعىندا عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازيا اۋماعىندا يادرولىق قارۋسىز كەڭىستىك قۇرۋ باستاماسىن كوتەرىپ, ونى تابىستى جۇزەگە اسىردى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇل يگى قادامىن الەم ەلدەرىنىڭ ليدەرلەرى ەرەكشە كوتەرىڭكى باعالادى. ال 2011 جىلى قازان ايىندا استانادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعان «يادروسىز الەم ءۇشىن» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق فورۋمدا يادرولىق قارۋسىز الەم تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ءوز كەزەگىندە يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسيا اتتى اسا قۇندى قۇجات قابىلداۋىنا بىردەن-ءبىر نەگىز بولدى.
ورنىقتى الەم گەوگرافياسى
ەلباسى مانيفەستىندە ءححى عاسىردا ومىرلىك ءىس-ارەكەتتىڭ ءتاسىلى رەتىندە سوعىستىڭ ءتۇپ-تامىرىن بىرتىندەپ جويىپ, ورنىقتى الەمنىڭ گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى دە كوتەرىلدى. وندا قازىرگى الەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماقتىڭ بار ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. ال ونداي ايماقتاردىڭ قاتارىنا انتاركتيدا, لاتىن امەريكا, افريكا, اۆستراليا جانە وكەانيا اۋماعى جاتادى. وسىلايشا بۇل بەلدەۋ نەگىزىنەن جەردىڭ وڭتۇستىك شارتى جارىن قامتيتىن بولىپ شىقتى. بۇلاردىڭ قاتارىنا بۇدان 10 جىل بۇرىن سەمەيدە باس قوسقان ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ بەس مەملەكەتى دە كىرەدى. ەندى قازىرگى كۇندەرى قاندى قىرعىنداردىڭ قايناعان قازانىنا اينالىپ تۇرعان تاياۋ شىعىستا دا يادروسىز ايماق قۇرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور بولماق.
قازاقستان الەمدە ورنىقتى گەوگرافيالىق ايماقتار قۇرۋدى كۇشەيتە ءتۇسۋدى 1992 جىلى ەلىمىزدە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندە كەڭەستى شاقىرۋعا باستاماشى بولعان كەزدە العاش رەت العا شىعاردى. بۇۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قۇرلىقتىڭ 27 مەملەكەتى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بۇل فورۋمدا وسىنىڭ جاڭا عاسىرداعى جاي-كۇيى جان-جاقتى ورتاعا سالىندى. مۇندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان قىتاي, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە وزبەكستان ەلدەرى اراسىنداعى كوپقىرلى ىنتىماقتاستىق كوپ ماسەلەنىڭ كوڭىلدەگىدەي بولىپ شەشىلۋىنە ەلەۋلى ىقپال ەتىپ وتىر. سول سياقتى وڭتۇستىك امەريكاداعى, وڭتۇستىك اتلانتيكاداعى, ءۇندى مۇحيتىنداعى قالىپتاسقان «بەيبىتشىلىك ايماعى» الەمدە ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ مانيفەستىندە: «جيناقتالعان بارلىق تاجىريبەنى ارنايى حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە كەڭ اۋقىمدى بەيبىتشىلىك ارەالدارىن قۇرۋ ءۇشىن قولدانۋ قاجەت», – دەپ ناقتىلاپ اتاپ بەرىپ ءوتتى. ايتۋىنشا, ولاردا ەشقاندايدا سوعىستار مەن جانجالدارعا جول بەرىلمەيتىن بولۋى ءتيىس. بەيبىتشىلىك ارەالدارىنداعى قاۋىپسىزدىك پەن دامۋ ماسەلەلەرىنە بۇۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر, سونداي-اق, بۇۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى كەپىلدىك بەرە الادى.
يادرولىق قارۋدان ءوز ەرىكتەرىمەن باس تارتۋدى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى ارگەنتينا باستاپ بەرسە, 90-شى جىلدارى ونى برازيليا قولدادى. وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى 1979 جىلعى 22 قىركۇيەكتە اپارتەيدتىڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى بىردەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن دامىتۋ جولىنداعى باقتالاستار سايىسىنان شىعىپ كەتتى. ال ۋكراينا مەن بەلارۋس 1992 جىلى بىزبەن بىرگە يادرولىق قارۋدى قۇرال رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنەن ايرىلىپ قالدى. وكىنىشكە قاراي, سونىمەن بىرگە جاھاندا بۇل وتتى دا ۋلى قارۋعا ەگەلىك ەتىپ وتىرعان مەملەكەتتەر دە ازىرگە از ەمەس. بۇلاردىڭ بىرقاتارلارى ءتىپتى جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەن ەلدەردىڭ بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ماقساتىندا جاپپاي قىرۋ جابدىق-جاراقتارىنان باس تارتقاننان كەيىن يادرولىق قارۋلارعا يە بولعاندار ەكەن. قولدا بار رەسمي مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىرگى تاڭدا مۇنداي زىمىراندار اقش (1945 جىلدان) رەسەي (كسرو-نىڭ مۇراگەرى رەتىندە – 1949 جىلدان), ۇلىبريتانيا (1952 جىلدان), فرانتسيا (1960 جىلدان), قىتاي (1964 جىلدان), ءۇندىستان (1975 جىلدان), پاكىستان (1998 جىلدان), كحدر (2006 جىلدان), يزرايل (2008 جىلدان) سەكىلدى دەرجاۆالاردا بار.
مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ۆاشينگتونداعى كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پاتەرىندە اقش-تىڭ قوعام جانە ساياسي قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىندە قازىرگى زامانعى الەم قۇرىلىمىنىڭ پروبلەمالارى مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رولىنە قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى. ول XX جانە XXI عاسىرلار توعىسىنداعى, بۇدان 25 جىل بۇرىنعى تاريحي وقيعالارعا ورالدى. ءوز سوزىندە پرەزيدەنت سول جىلدارى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تابانىنان تىك تۇرىپ, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەتە الاتىنىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەردىڭ كوپتەپ كەزدەسكەنىن اشىپ ايتتى. «بىزگە جاڭا مەملەكەتتى «نولدەن» باستاپ قۇرۋعا, جوسپارلى اكىمشىلىك جۇيەدەن نارىققا, توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا كوشۋگە تۋرا كەلدى. قىسقا ۋاقىت ىشىندە مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ, زاماناۋي نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ جانە قوعامدى جاڭعىرتۋ جونىندە زور جۇمىستار اتقارىلدى», – دەگەن ەدى ەلباسى وسىعان وراي.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى جيىندا بۇدان ءارى ەلىمىزدىڭ جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىسقا قاتىسۋى ماسەلەسىنە جان-جاقتى توقتالىپ شىقتى. «ورتالىق ازيادا يادروسىز ايماق قۇرۋ ارقىلى ءبىز ورنىقتى الەم گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋعا شاقىرامىز, – دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى ءسوزدىڭ سىڭايىندا. – بۇل – ەۋرازيادا, لاتىن امەريكاسىندا جانە افريكادا التى يادروسىز ايماق كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ دەگەن ءسوز. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ماگاتە-مەن كەلىسىمگە 2015 جىلى قول قويىلۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل – جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءىرى وقيعا. الەم ونى اتومدى قاۋىپسىز ءارى بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ ىسىندەگى ماڭىزدى شارا رەتىندە باعالاۋى ءتيىس».
كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەل جاھاندىق يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتەرگە بەلسەنە قاتىسۋدى ماڭىزدى سانايتىنىن جەتكىزدى. «اجال سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىندە, الەمدىك مۇحيت تابانى مەن بەيتاراپ سۋلارىندا, سونداي-اق اركتيكادا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن ىرگەلى شەشىمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى. عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋلارىنىڭ جاڭا تۇرلەرىن جاساۋعا قولدانۋدى تىيۋ جونىندەگى حالىقارالىق كەلىسىم مەن بۇۇ رەەسترىن ازىرلەگەن ءجون», – دەپ تۇيىندەدى ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىس قۇرۋدى ماڭىزدى مىندەت رەتىندە اتادى. قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن, حالىقارالىق قولداۋعا كەڭىنەن يە بولىپ وتىرعان «اتوم» حالىقارالىق جوباسى وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, 1968 جىلى قول قويىلعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ءوز ماقساتىن ورىنداپ وتىرعان جوق. ال جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى سەنىم داعدارىسى يادرولىق قارۋ قولدانۋدى بولدىرماۋ كەپىلدىگىنىڭ السىرەۋىنە اكەلە جاتىر.
اسكەري بلوكتار رۋديمەنتى
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءححى عاسىردا ءميليتاريزمنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىرىپ, كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگى كەلتىرەتىن اسكەري بلوكتاردىڭ رۋديمەنتىنە قول جەتكىزۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. «گەوساياسي احۋالدىڭ ءمانى مىنادا: ەگەر تىم بولماسا ءبىر ءىرى اسكەري بلوك بار بولسا, وندا ونىڭ انتيپودى قۇرىلاتىنى زاڭدىلىق, – دەپ اتاپ كورسەتتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.– كۇش قارسى كۇشتى تۋدىرادى. اسكەري بلوكتارعا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن اركەز سەزىنە بەرمەيتىن ءتۇرلى مەملەكەتتەر دە ەنىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە, اسكەري بلوك زونتتارىن, وزدەرىنىڭ تىكەلەي كورشىلەرىن قوسا العاندا, ءۇشىنشى ەلدەرمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىندا باسىمدىق الۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ارەكەتتەنۋشىلىك تە جوق ەمەس». ەلباسى پايىمىنشا, كەلەشەكتە وسىلايشا تەكەتىرەسكە تۇرۋ احۋالى جەكەلەگەن وڭىرلەردە, سونداي-اق, بۇكىل جاھاندىق كەڭىستىكتە شەكسىز جالعاسا بەرۋى ىقتيمال. بۇعان قوسا, بۇرىنعى سوعىستار مەن شيەلەنىستەر تاجىريبەلەرى كورسەتىپ وتىرعانداي, ءوز قاۋىپسىزدىگىڭدى وزگە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرۋ ارقىلى تياناقتاپ الۋ استە مۇمكىن ەمەس. پرەزيدەنت سوندىقتان دا اسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردىڭ بەيبىتشىلىك, تۇراقتىلىق, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك جولىنداعى ءۇشىن جاھاندىق كواليتسياسىن قارسى قويۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى. بۇل رەتتە تاياۋداعى ونجىلدىقتىڭ جالپىعا ورتاق مىندەتى اۋعانستانداعى, يراكتاعى, يەمەندەگى, ليۆياداعى, سيريا مەن ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى, پالەستينا-يزرايل تەكەتىرەسىن توقتاتۋ بولۋعا ءتيىس. وسىگىڭ قاباتىندا كورەي تۇبەگىندەگى, وڭتۇستىك-قىتاي تەڭىزى اكۆاتورياسى مەن اركتيكاداعى احۋال قاۋپىنىڭ الەۋەتىن ازايتۋ كۇن تارتىبىنە قويىلۋى كەرەك.
ادامزات بالاسى بۇعان دەيىن ەكى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باستان كەشتى. سول ەكى قاندى قىرعىننان كەيىن جاھان جۇرتشىلىعى سودان ءتيىستى قورىتىندى شىعارىپ, بەيبىت قاتار ءومىر سۇرۋگە قاراي بەت بۇراتىنداي بولىپ كورىنگەن. بىراق تاپ ولاي بولماي شىقتى. ۇزاق جىلداردىڭ شىلاۋىندا شىرمالعان سۇراپىل سوعىستان سوڭ دا ادامزاتتىڭ ءۇمىتى مەن جەڭىس قۋانىشى اقتالا قويمادى. ءتىپتى سوعىستىڭ قايناپ جاتقان ۋاقىتىنىڭ وزىندە-اق ۇلى دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا ەۋروپانىڭ بەيبىت تىرشىلىككە كوشكەننەن كەيىنگى قۇرىلىمى ماسەلەلەرى جونىندە ءبىر-بىرلەرىنە كەرەعار كوزقاراستار ورىن الىپ, ءارتۇرلى سيپاتتاعى الاۋىزدىقتار بوي كورسەتە باستادى. اتاپ ايتقاندا, كەڭەس وداعى قىزىل ارميا ءوزى ازات ەتىپ, ورنىققان ەلدەردەگى بيلىك باسىنا بۇرىنعى ۇكىمەتتىڭ قايتا ورالۋىن قالاعان جوق. سول سەبەپتى كسرو ازات ەتىلگەن ەلدەردە بيلىك باسىنا كەڭەستىك سولشىل كۇشتەردىڭ بەكىتىلۋىنە ەرەكشە كۇشتى ىقپال جاسادى. وسىلايشا ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە سوتسياليستىك قۇرىلىس پايدا بولدى. كسرو سونداي-اق بۇدان تىسقارى اۋماقتاردا – قىتايدا, كورەيادا, ۆەتنامدا جانە كۋبادا قوزعالىسقا تۇسكەن كوممۋنيستىك قوزعالىستارعا قولداۋ كورسەتتى
مۇنىڭ سوڭى سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ەكى لاگەر – كاپيتاليزم مەن سوتسياليزم ەلدەرى اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» ءورشىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىردى. ءوزارا سەنىمسىزدىك پەن يدەولوگيالىق رەجىم ونىڭ بارعان سايىن شيەلەنىسە تۇسۋىنە ءدۇمپۋ بەردى. وسى كەزدە اقش-تا پايدا بولعان «ترۋمەن دوكتريناسى» مەن «مارشالل جوسپارى» وسى تەكەتىرەستى تەرەڭدەتە ءتۇسۋدى جۇزەگە اسىراتىن قۇرالعا اينالدى. بۇرىنعى وداقتاستاردىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىنگى قاراما-قارسىلىعى جاھان قىرعىنى اياقتالىسىمەن بىردەن گەرمانيا ماسەلەسىن تالقىلاۋعا كىرىسكەن كەزدە-اق بايقالدى. 1947 جىلى كوكتەمدە اقش, انگليا جانە فرانتسيا بۇعان دەيىن كسرو-مەن كەلىسىلىپ قويىلعان شەشىمدەردەن باس تارتاتىندارىن مالىمدەدى. ولار وسىلايشا گەرمانيانى ەكىگە ءبولىپ تاستاۋعا ارەكەت ەتتى. سول تۇستا قۇراما شتاتتار ءوزىنىڭ اتوم بومباسى بار ەكەندىگىن, اسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتىڭ جاڭا تۇرلەرىن دامىتۋداعى باسىمدىلىعىن پايدالانىپ قالۋعا كۇش سالدى. وسى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» اياسىندا باتىس ەلدەرى 1949 جىلعى 4 ساۋىردە ۆاشينگتوندا «سولتۇستىك اتلانتيكالىق وداق» (ناتو) اسكەري بلوگىنقۇرۋ جونىندەگى تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. ونىڭ قۇرامىنا اقش, انگليا, فرانتسيا, يتاليا, كانادا, بەلگيا, گوللانديا, پورتۋگاليا, دانيا, نورۆەگيا, يسپانيا جانە ليۋكسەمبۋرگ كىردى. كەيىننان وعان تۇركيا مەن گرەكيا, ال 1955 جىلى گفر قوسىلدى.
اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى باستاعان بۇل ارەكەت قارسى جاقتىڭى جاۋاپ قايتارۋ شارالارىن جاساۋىنا الىپ باردى. مۇنى كسرو ەڭ الدىمەن 1949 جىلعى تامىزدا ءوزىنىڭ اتوم بومباسىن ازىرلەپ ششىعىپ, سىناپ كورۋدەن باستادى. بۇدان كەيىن, 1955 جىلى 14 مامىردا سوتسياليستىك مەملەكەتتەردىڭ ۇجىمدىق قورعانىس وداعى – ۆارشاۆا شارتتى ۇيىمى ومىرگە كەلدى. ونىڭ قاتارىن البانيا, بولگاريا, ۆەنگريا, گدر, پولشا, رۋمىنيا, كسرو جانە چەحوسلوۆاكيا قۇرادى. ال كەڭەس وداعىنىڭ 1953 جىلى سۋتەگى بومباسىن سىناقتان ءساتتى وتكىزگەنى جونىندەگى مالىمدەمەسى اتوم-يادرولىق قارۋ سالاسىنداعى اقش-تىڭ باسىمدىلىعى تۋرالى اڭىزدى تۇبەگەيلى كۇل-تالقان ەتتى. ناتو مەن ۆشۇ-نىڭ قۇرىلۋىمەن «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭىندە حالىقارالىق قارىم- قاتىناستار جۇيەسى مەن ءبىر-بىرىنە قاراما-قارسى ەكى دۇنيە تولىق قالىپتاسىپ بولدى. اسكەري-ساياسي بلوكتاردىڭ قۇرىلۋى جانە قارۋ-جاراقتىڭ ستراتەگيالىق تۇرلەرىن شىعارۋدا جەتىستىكتەرگە جەتۋى ەكونوميكانىڭ جاپپاي قارۋلانۋىنا الىپ كەلدى. اقىرىندا كسرو مەن ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ قايتا قۇرىلۋلارىنا بايلانىستى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر 1991 جىلعى 25 اقپاندا ونى جويۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. سول جىلعى 1 شىلدەدە پراگا حاتتاماسى شارت ارەكەتىنىڭ ءبىرجولا توقتاتىلعانى تۋرالى مالىمدەمە جاريالادى. وسى تۇستا ناتو دا بىرتىندەپ ءوزىنىڭ تىرشىلىگىن توقتاتۋعا ءتيىس بولاتىن. بىراق ولاي بولماي شىقتى.
حالىقارالىق تەرميندە «رۋديمەنت» دەگەن ءسوز «قۇرىپ بارا جاتقان قۇبىلىستىڭ قاڭسىعى» دەگەندى بىلدىرەدى. ەلباسى ءوزىنىڭ مانيفەسىندە «كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگى كەلتىرەتىن اسكەري بلوكتار رۋديمەنتىنە قول جەتكىزۋ» تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, قازىرگى عالامدىق جاعدايدا بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن سوعىس قاۋپىن ۇدايى ءتوندىرىپ تۇراتىن وسى تەكتەس بارشا اليانستاردىڭ كۇنىن باتىرۋ كەرەك ەكەنىن جۇرتشىلىق قاپەرىنە سالعان ەدى.
جاڭا تاريحي جاعدايعا بەيىمدەلۋ
ءححى عاسىردىڭ ەڭ باستى ۇرانى قانداي؟ ەندىگى جەردە عالام جۇزىنە تىنىشتىق كەرەك! جىلدان جىل ۇزاعان سايىن ونسىز دا پروبلەمالارىنىڭ سانى مەن اۋقىمى ارتا تۇسكەلى تۇرعان ادام بالاسى ءۇشىن بۇ بارىنشا شەتىن ماسەلە بولماق. بەيبىت بولاشاقتىڭ باعدارلاماسى ىسپەتتەس مانيفەسىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سوعىسسىز الەم» يدەياسىن ۇسىنا وتىرىپ, حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيىمدەۋ ءبىلۋدىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىنىنە نازار اۋدارادى. «زىمىرانعا قارسى جۇيەلەر مەن كادىمگى قارۋ-جاراق جونىندەگى بۇرىنعى ۋاعدالاستىقتار كەزىندەگى الىستى بولجاي الماۋشىلىق ەۋرازيا كەڭىستىگىن ساياسي ميليتارلاندىرۋعا الىپ كەلدى. بۇل ءتىپتى قورعانىستى باسقارۋدىڭ ەلەكتروندىق جۇيەسىنىڭ ىقتيمال اقاۋىنا بايلانىستى جاھاندىق سوعىستىڭ باستالۋ قاۋپىن كۇشەيتە تۇسەدى», – دەپ اتاپ وتەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ول وسىعان وراي بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ جونىندەگى كونفەرەنتسياسى قىزمەتىنىڭ جاڭا ستراتەگياسى قاجەتتىگىن دە ەسكە سالا كەتەدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ الدىمىزدا مۇلدە جاڭا قاتەر – تەررورشىلاردىڭ قولىنداعى اسا قاۋىپتى قارۋعا اينالۋى مۇمكىن كيبەرقىلمىستى جويۋمەن اينالىسۋ مىندەتى تۇر. بۇل رەتتە سوعىسسىز الەم ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قارجى, ساۋدا-ساتتىق جانە دامۋ سالاسىنداعى جاھاندىق باسەكەلەستىكتىڭ ادىلەتتى پاراديگماسى تۇرىندە كورىنۋى ءتيىس. مۇنى جاقسى تۇسىنگەن قازاقستان تاراپى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسياسىندا جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045 جوسپارىن جاساۋ باستاماسىن العا شىعاردى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل جوسپار سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تۇبەگەيلى سەبەپتەرىن جويۋعا باعىت ۇستايدى. مۇندا الەمدەگى بارلىق ۇلتتاردىڭ وسى ينفراقۇرىلىمعا, رەسۋرستار مەن نارىقتارعا تەڭ جاعدايدا جانە ادىلەتتى تۇردە قولجەتىمدىلىكە جەتۋى نەگىزىندە دامۋدىڭ جاڭا ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋ ماڭىزى زور بولماق. ول بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى مەرەيتويىنا قاراي جۇزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى.
«ادامداردىڭ وتكەن عاسىرداعى جاساعانى سەكىلدى, ءححى عاسىردا دا بەيبىتشىلىك ءۇشىن بايىپتىلىقپەن جانە تاباندىلىقپەن كۇرەسۋ كەرەك, – دەپ اتاپ كورسەتەدى مەملەكەت باسشىسى بۇدان ءارى. – ءبىز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا ءتيىسپىز. وتكەن عاسىرلاردىڭ قاسىرەتتى قاتەلىكتەرىن قايتالاۋعا جول بەرمەي, الەمدى سوعىس قاتەرىنەن تۇپكىلىكتى ارىلتۋ ءۇشىن بۇكىل الەم ۇكىمەتتەرىنىڭ, ساياساتكەرلەرىنىڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرىنىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ جانە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كۇش-جىگەرىن جۇمىلدىرۋ قاجەت». ال قازىرگى الماعايىپ زاماندا ەشبىر ءىس-ارەكەتسىز وتىرۋ نەمەسە بىتىمگەرشىلىك قىزمەتپەن اينالىسقان كەيىپ تانىتۋ الەم كولەمىندە ورىن الىپ كەتەتىن الاپات اپاتتىڭ الدىن الماي, وعان كوز جۇما قاراۋمەن پارا-پار بولىپ شىعار ەدى. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى مانيفەسىم ءححى عاسىردا ءومىر سۇرەتىن جانە جۇمىس ىستەيتىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىرعانى ەشقانداي كۇمان تۋدىرمايدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ادامزاتتىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىن تەرەڭ سەزىنە وتىرىپ, جاھان جۇرتشىلىعى الدىنا وسىنداي ينيتسياتيۆامەن شىعۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر. سەبەبى, ول «ءبىز ءۇشىن قازىر جانە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كوكەيكەستى مىندەت جوق» ەكەنىن ەلدەن بۇرىن پايىمداپ ۇلگەرگەن عالامدىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن تۇلعا ەكەنىن بۇعان دەيىن دە الدەنەشە مارتە تانىتىپ ۇلگەرگەن ەدى. سوندىقتان دا قازىرگى تاڭدا جاعدايعا قاراي بەيىمدەلۋدەن ءتيىمدى جول جوق ەكەنىن اشىپ ايتادى
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان»