جاقىندا پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «نۇر وتان» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتىپ, وندا 2015-2019 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسى تالقىلانعان ەدى. جيىندا اتقارىلعان جۇمىستارمەن قاتار, باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ قالاي يگەرىلىپ جاتقانى جونىندە دە ءسوز بولدى. وتىرىس اياقتالعان سوڭ, وسى ماسەلەلەرگە بايلانىستى ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالار جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرتاي سابيليانوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى جاريا ەتىلگەن سوڭ, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولىنەتىن قاراجاتتىڭ يگەرىلۋىن باقىلاۋ ءۇشىن پارلامەنت ماجىلىسىندەگى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ فراكتسياسى جانىنان كوميسسيالار قۇرىلعان ەدى, – دەپ باستادى ءسوزىن نۇرتاي ساليح ۇلى ءبىزدىڭ قويعان سۇراعىمىزعا تولىققاندى جاۋاپ بەرۋگە نيەتتەنىپ. – كوميسسيالارعا مۇشە دەپۋتاتتار جۇمىس بارىسىندا اتالعان باعدارلامانىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا بايلانىستى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭدادى. سونداي-اق, وبلىستىق ءماسليحاتتار جانىنداعى وڭىرلىك كوميسسيالاردىڭ دا مالىمەتتەرىن پايدالاندىق جانە ولارمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك.
دەپۋتاتتار باعدارلاما بويىنشا سالىنىپ جاتقان نىسانداردى ارنايى بارىپ كوردى جانە نەسيە العان كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. جەرگىلىكتى جەردەگى بىرقاتار ماسەلەلەر انىقتالىپ, سولارعا قاتىستى ءتيىستى ۇسىنىستار جاسالدى. تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كوميسسيالار مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق حولدينگتەردەن قوسىمشا اقپاراتتار دا سۇراتتى. الايدا, ءبىزدىڭ سۇراتقان ماسەلەلەرگە بارلىعى بىردەي تۇسىنىستىك تانىتا بەرمەدى. مىسالى, ءوزىم جەتەكشىسى بولىپ تابىلاتىن ەنەرگەتيكالىق, يندۋستريالىق ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ, كاسىپكەرلىكتى جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ كوميسسياسى بويىنشا قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنەن جەكە تابىس سالىعىنا بايلانىستى اقپارات الۋ قيىنعا سوققانىن اتاپ وتكەن ءجون.
– باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان قارجىنىڭ يگەرىلۋ ناتيجەسى قانداي بولدى؟
– بۇگىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, سونداي-اق ۇلتتىق قوردان بولىنەتىن قاراجاتتىڭ ماقساتتى جانە ءتيىمدى جۇمسالۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزۋ بويىنشا ءتورت كوميسسيا جۇمىس ىستەۋدە. ال انىقتالعان ماسەلەلەرگە كەلسەك, كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىنا قاتىستى ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, باعدارلامادا جوسپارلانعان 11 ءدالىزدىڭ التاۋىندا عانا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. كەيبىر ۋچاسكەلەردىڭ قۇرىلىسى بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ بارادى. اراسىندا تۋىنداعان داۋعا بايلانىستى سوتتاسىپ جاتقاندار دا بار. بيىلعى جىلدىڭ قازانىنا دەيىنگى جاعداي بويىنشا, 922 شاقىرىم جول پايدالانۋعا بەرىلگەن. ال پايدالانۋعا بەرىلگەن وسى ۋچاسكەلەردەگى جۇمىس 2013 جىلدىڭ باسىندا قولعا الىنعان ەدى.
– قازىرگى تاڭدا استانا – وسكەمەن باعىتى بويىنشا بولىنگەن قاراجات 70% عانا يگەرىلگەن. جوسپارلانعان جۇمىستىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمنەن كەشىكتىرىلۋ سەبەبى نەدە؟
– كولىك-لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعىتىن الاتىن بولساق, جول قۇرىلىسى جۇمىستارىنىڭ كەشىكتىرىلۋىنە ەڭ باستى سەبەپ – بولىنگەن قارجىنىڭ كوپتەگەن قوسالقى مەردىگەرلەرگە بولشەكتەنىپ, ءبولىنىپ كەتكەندىگىندە جاتىر. ال جول سالىناتىن ۋچاسكەلەر مەردىگەرلەردىڭ شاما-شارقىنا, قارجى-ەكونوميكالىق مۇمكىندىگىنە, ەڭ نەگىزگىسى – قاجەتتى جول-قۇرىلىس تەحنيكالارىنىڭ جەتكىلىكتى بولۋىنا قاراي بەرىلۋى ءتيىس ەدى. جۇمىستاردىڭ كەش باستالۋى جانە كۇزگە قاراي باستالۋى دا ءوز اسەرىن تيگىزۋدە. جۇمىستىڭ قازىرگى جاي-كۇيى, قارقىنى ءىستىڭ باستاپقى كەزدەن-اق ءتيىمدى ۇيىمداستىرىلماعانىن كورسەتىپ تۇرعانداي. سونىڭ سالدارى جولداردىڭ ساپاسىز سالىنۋىنا سوقتىرۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, باعدارلامادا اياقتالعان جول قۇرىلىسىنىڭ ءار جىلدارى جانە اۆتوموبيل دالىزدەرى بولىنىسىندە ءاربىر ساناتى بويىنشا جولدىڭ ءبىر شاقىرىمىنىڭ بولجامدى وزىندىك قۇنى تۋرالى كورسەتكىشتەر كورسەتىلمەگەن. سونىمەن بىرگە, «قازاۆتوجول» اكتسيونەرلىك قوعامىندا دا, اۆتوموبيل جولدارى كوميتەتىندە دە جوبالاردى باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جاسالماعان. بۇل جوبالاردى باسقارۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. مىسال كەلتىرەيىن, ۇلتتىق قوردان جانە بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار بويىنشا «قازاۆتوجول» اكتسيونەرلىك قوعامى, ال حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى قارجىلاندىراتىن جوبالار بويىنشا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ اۆتوموبيل كوميتەتى تاپسىرىس بەرۋشى بولىپ تابىلادى. بۇل دا باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بىرتۇتاستىعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.
– ەندى «نۇرلى جول» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن جالعا بەرىلەتىن جانە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, سونداي-اق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ باعىتى بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىس بارىسىنا توقتالساڭىز؟
– اعىمداعى جىلى ۇلتتىق قوردان جالعا بەرىلەتىن جانە نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا 202,5 ميلليارد تەڭگە باعىتتالعان ەدى. قىركۇيەك ايىنىڭ 1-ىنە دەيىنگى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, سول قارجىنىڭ 110,2 ميلليارد تەڭگەسى يگەرىلگەن. بۇل جەردە نازار اۋداراتىن ءارى جىل سايىن قايتالانا بەرەتىن بىرنەشە وزەكتى ماسەلە بار. ولار – ساراپتاما جاسالعان جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ بولماۋى جانە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى جۇرگىزۋ بويىنشا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ ءوزارا كەلىسىمسىز ارەكەت ەتۋى.
جالپى, جاپپاي قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن اۋدانداردا ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى سالۋعا 78,5 ميلليارد تەڭگە كوزدەلگەن بولاتىن. وسى قارجىنىڭ 50,7 ميلليارد تەڭگەسى وبلىستارعا اۋدارىلعان ەدى. قازىرگى كەزدە وسى قاراجاتتىڭ 95 پايىزى يگەرىلدى. بەس ساۋساقتىڭ بىردەي بولمايتىنى سياقتى, ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا, سولتۇستىك قازاقستان (67 پايىز) جانە استانا قالاسى (69 پايىز) بولىنگەن قارجىنى يگەرۋدە سالعىرتتىق تانىتقان.
اتالعان باعىت بويىنشا جۇمىس ىستەگەن كوميسسيا بۇدان باسقا دا بىرقاتار كەمشىلىكتەردى انىقتادى. نەگىزىنەن ولار جوبالاردى جوسپارلاۋ مەن باسقارۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگىنە قاتىستى. ويتكەنى, كونكۋرستىق راسىمدەر كەش وتكىزىلەدى, جوسپارلانعان جۇمىستاردى ورىنداۋ كەستەلەرى ءجيى بۇزىلادى. وسىنىڭ سالدارىنان بولىنگەن قاراجات تولىق يگەرىلمەيدى.
– نۇرتاي ساليح ۇلى, يندۋستريالىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قاراستىرىلعان قاراجاتتىڭ يگەرىلۋ جايى قالاي؟
– «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ەكى يندۋستريالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ءبىرى – اتىراۋ وبلىسىندا قۇنى 233 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «ۇلتتىق ونەركاسىپتىك مۇناي-حيميا تەحنوپاركى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق نىساندارىن سالۋ. بۇعان 2014-2016 جىلدارى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جانە ۇلتتىق قوردان 103 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن ەدى. بۇل جوبانى ىسكە قوسۋ مەرزىمى سوزىلىپ كەتۋى مۇمكىن. سەبەبى, اتالعان نىسان ينفراقۇرىلىمىنىڭ جوبالىق قۇجاتتاماسى ءوز ۋاقىتىندا دايىندالماعان, وعان ءالى دە وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە وتكەن جىلى وسى جوباعا بولىنگەن قاراجات تولىق يگەرىلمەي, ەسەپ-شوتتارىندا 21 ميلليارد تەڭگە قالىپ قويعان. بيىلعى جىلى دا شامامەن 17 ميلليارد تەڭگە يگەرىلمەي قالادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. ال يندۋستريالىق جوبانىڭ ەكىنشىسى – «قورعاس – شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋ جايىنا كەلەتىن بولساق, ءتيىستى 68 نىساننىڭ 51-ءى قابىلدانعان, قالعان نىساندار جىل سوڭىنا دەيىن تولىق تاپسىرىلماق.
– شاعىن جانە ورتا بيزنەستى جانە ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ ماسەلەسى قالىپ بارا جاتقان سياقتى...
– كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدىكپەن نەسيە بەرۋگە ۇلتتىق قوردان جالپى كولەمى 200 ميلليارد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنا وتكەن جىلى 50 ميلليارد تەڭگە باعىتتالدى. ال كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا بولىنگەن وسى جانە باسقا دا قاراجاتتاردىڭ جۇمسالۋىنا كەلسەك, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردى ماقساتسىز پايدالانۋ بويىنشا 8,7 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن قارجىلىق زاڭنامانى بۇزۋشىلىق انىقتالىپ وتىر.
بۇل بولىنگەن نەسيەلەردىڭ ماقساتى – وڭدەۋشى ونەركاسىبىن دامىتۋ, جۇمىس ورىندارىن اشۋ. نەگىزى وسى جاعىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. سوندىقتان «بايتەرەك» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق, «قازاقستان دامۋ بانكى» اق جانە «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق بولىنەتىن قاراجاتتى ماقساتتى پايدالانۋ جانە وڭدەۋشى ونەركاسىپتەگى ءوندىرىس كولەمىنىڭ وسۋىنە ولاردىڭ اسەر ەتۋ تۇرعىسىنان باعدارلاماعا قاتىسۋشى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىنە تولىق مونيتورينگ جۇرگىزۋى قاجەت. وسىنداي ماسەلەلەرگە بايلانىستى كوميسسيا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى بويىنشا اقپارات بەرۋدىڭ ارنايى نىسانىن ازىرلەگەن بولاتىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»