قىزىلجاردان كەلگەن كەرۋەن

ەلوردادا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جارمەڭكەسى ءوتتى سوناۋ XVIII عاسىردا قىزىلجار وڭىرىندە جارمەڭكە ءوتىپ, تاشكەنت پەن بۇقارادان, قۇلجادان كەلگەن ساۋدا كەرۋەندەرى ات شالدىرعان ەكەن. ەرتىستىڭ سول جاعىن بويلاپ, قىتايدى بەتكە العان ساۋدا جولى «ابىلاي جولى» اتالعانى بەلگىلى. قىزىلجار جارمەڭكەسى قازىر جوق بولسا دا, ءوڭىردىڭ تالاي جارمەڭكەنى قىزدىرۋعا جەتەتىن قاۋقارى بار. وتكەن اپتانىڭ سوڭعى كۇندەرى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنان استاناعا ازىق-ت ۇلىك تيەگەن كەرۋەن كەلىپ, «حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق الاڭىنىڭ الدىندا اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىنىڭ جارمەڭكەسىن وتكىزدى. قازان اياقتالماي جاتىپ قار جاۋىپ, ساۋداعا كەدەرگى كەلتىرگەنىنە قاراماستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى قالىپتاسقان ءداستۇردى بۇزباۋدى ءجون دەپ شەشىپتى. ماعجاننىڭ ەلىنەن ەلوردا تورىنە 700 توننا ازىق-ت ۇلىك تيەگەن كولىك كەرۋەنى كەلىپ جەتتى. «حان شاتىر» ساۋدا-ويىن-ساۋىق ورتالىعىنىڭ الدىندا تاڭ ازاننان ساۋدا شاتىرلارى مەنمۇندالاپ تۇردى, كىرەبەرىس قاقپاسىندا «ءوڭىر بەرەكەسى» دەگەن جازۋ دا الىستان كوزگە ءتۇستى. جارمەڭكە ءۇشىن قىزىل­جار­دىڭ جۇزدەن استام شارۋاشىلىعى مەن كاسىپورنى 90 توننا ەت, 10 توننا شۇجىق ونىمدەرىن, 24 توننا ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرىن, 450 توننا كوكونىس پەن باسقا دا تاۋارلارىن جونەلتىپتى. سورەلەردى ارالاپ, باعانى باقىلاپ, ساۋدا بارىسىن كورىپ جۇرگەن وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆتىڭ كوڭىلى تولعانى بايقالدى. – ونىمدەرىمىزدىڭ ساپا­سى­ وتە جاقسى. ءبىزدىڭ اۋىل­شا­رۋا­شىلىق تاۋارىن ءوندى­رۋ­شىلەرىمىزدىڭ ءوز قولىمەن, ەڭ­بە­گىمەن وسىرگەن, ازىرلەگەن ءونىم­دەرى ەكولوگيالىق جاعىنان تا­زا. بارلىق جەردە كەزەك كۇتىپ تۇر­­عان ادامداردى كورىپ تۇر­سىز­دار, ياعني ونىمدەرىمىز جاقسى ءوتىپ جاتىر دەگەن ءسوز. ءبىز تەك ءجار­مەڭكە عانا وتكىزبەيمىز, 18 قازاننان بەرى ەلوردادا وب­لىس­ىمىزدىڭ كۇندەرى وتۋدە. بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم سارايىندا كونتسەرت بەرەمىز. باسقا دا مادەني باعدارلامالار ازىرلەنگەن, وعان باس-اياعى 300-دەن استام ءارتىس قاتىسادى,– دەدى ايداربەك ساپاروۆ. شىنىندا دا, كۇننىڭ سۋ­ىق­­تىعىنا قاراماستان, ءجار­مەڭكەگە كەلگەن ادام­داردىڭ قا­را­سى قالىڭ بولدى. بالكىم, اپتا سايىن وتەتىن جارمەڭكە ناۋ­قانىنىڭ اياقتالۋعا جاق­ىن قالعانىن بىلەتىن جۇرت توڭا­زىت­قىشىن تولتىرىپ الۋعا اسىق­قان بولار. اسىرەسە, ەت ساتىلىپ جاتقان سورەلەردىڭ الدىندا ءيىن تىرەسىپ, كەزەك كۇتىپ تۇرعاندار كوپ. – ەت الايىق دەپ كەلدىك. جىلقى ەتى 1400 تەڭگەدەن ساتىلىپ جاتىر, سيىردىڭ ەتى ارزانداۋ. وتكەن اپتادا كارتوپ, ءسابىز, بايالدى ساتىپ العانبىز, – دەيدى كەزەك كۇتىپ تۇرعان باعلان ەسىمدى ازامات. سورەنى شولىپ شىعىپ, كارتوپ, ءسابىز, قىرىققابات, پياز سىن­دى كوكونىستەردىڭ باعاسى ءوت­كەن جولعىدان كوتەرىلە قوي­ماعانىن بايقادىق. بايالدىنىڭ كەلىسى 100 تەڭگەدەن تۇر. بۇل, ارينە, باسقا بازارلارداعى باعادان ءبىرشاما ار­زانداۋ. ءارى ءوز جەرى­مىزدە ءوسى­رىل­گەن ساپالى ءونىم بول­عا­سىن دا الاتىنداردىڭ از بول­ماي­تىنى تۇسىنىكتى. جالپى, قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ جە­رى تۇگىن تارتساڭ مايى شىعا­تىن قۇنارلى ەكەنى بەلگىلى. سو­دان دا ءتورت ت ۇلىككە دە, استىققا دا, كوكونىسكە دە كەندە ەمەس. مال شارۋاشىلىعىنا, ەگىن شا­رۋا­شىلىعىنا, كوكونىس, مايلى دا­قىلدار وسىرۋگە ماماندانعان اۋ­دان­دار بار. ماسەلەن, م.جۇما­باەۆ اتىنداعى اۋداندا ءوندى­رىلەتىن ەت, ءسۇت ونىمدەرى وب­لىس كولەمىندە عانا ەمەس, كور­شىلەس وڭىرلەرگە دە تارالادى. – ءبىزدىڭ اۋدانداعى ءىرى قا­را­نىڭ سانى قازىر 42 مىڭعا جەت­تى. بۇگىنگى ساۋداعا اۋداندا وندىرىلەتىن باستى-باستى دەگەن تاۋارلاردىڭ بارلىعىن اكەلدىك. 40 توننا كارتوپ, 30 باس ءىرى قارا, 7 جىلقى, 25 قوي, ءبىر جارىم توننا تاۋىق ەتى بار, بارلىعى 6 «كاماز» ءونىم جەتكىزىلدى. وبلىستاعى اگ­رار­لىق سەكتورى دامىعان, بەتكە ۇستار اۋدانداردىڭ ءبىرى سانالامىز. ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋدىڭ جايىن شارۋالارىمىز جاقسى مەڭگەرگەن. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ وتىرعان قامقورلىققا دا حالىق ريزا. استا­ناداعى جارمەڭكەگە كاسىپ­كەرلەرىمىز جىل سايىن ونىمدەرىن ىقىلاسپەن ۇسىنادى, – دەيدى اۋدان اكىمى اسقار بەگمانوۆ. سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­­­سى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىل­دىعىنا ۇلكەن ەكونوميكا­لىق جەتىستىكتەرمەن جەتكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ايماق اكىمىنىڭ ءبى­رى­نشى ورىنباسارى ايداربەك ساپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك جالپى ءونىم كولەمى 25 جىل ىشىندە 13 ەسەگە ارتىپ, 837 ميل­ليارد تەڭگەگە جەتىپتى. ءوڭىر­لىك جالپى ءونىمدى جان باسىنا شاق­قاندا 20 ەسەگە ارتىپ, 1 ميل­ليون 700 تەڭگەنى قۇراعان. نە­گىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ين­ۆەس­تيتسيا 34 ەسەگە كوبەيىپ, 2015 جىلى 155 ميلليارد تەڭگە بول­عان ەكەن. وندىرىستىك ءونىم كو­لەمى 1991 جىلى 7 ميلليون تەڭ­گە بولسا, وتكەن جىلى 167 ميل­ليارد تەڭگەگە ءوسىپتى. – اۋىل شارۋاشىلىعى كەشەنىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى ادام باسىنا شاققاندا 1 ميلليون 666 مىڭ تەڭگە بولدى. اگروسەكتوردا الدىڭعى قاتارلى تەحنيكالار قولدانىلادى, جاڭا ءتيىمدى تەحنولوگيالار ەنگىزىلۋدە. سونىڭ ارقاسىندا ءونىم كولەمى ۇلعايدى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. 25 جىلدىڭ ىشىندە شاعىن­ جانە ورتا بيزنەستىڭ ءۇل­ە­­سى ەسەلەپ ارت­قانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. 25 جىلدا 3 300 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدا­لانۋعا بەرىلىپتى. قۇ­رىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى توقسانىنشى جىلدارمەن سالىستىرعاندا 40 ەسەگە ارتقان. – ءسوز جوق, بۇل كور­سەت­كىش­تەر­دىڭ بارلىعى ءوڭى­رى­مىز­دىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىن­­­­دا تۇراقتى تۇردە دامىپ وتىرعانىن بىلدىرەدى. مۇ­­نىڭ ءبارى پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ كورەگەن سايا­سا­تىن­ىڭ ارقاسى, – دەيدى ا.ساپاروۆ. شىندىعىندا, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. باسقا سەكتوردى ايتپاعاندا, تەك اگرارلىق سەكتوردىڭ وزىندە قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ ۇلەسى اسا قوماقتى. ماسەلەن, ۇزاق جىلداردان بەرى ەلىمىزدىڭ استىقتى القابى بولىپ كەلگەن وبلىس رەس­پۋبليكا بويىنشا وندىرىلەتىن استىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن ءبىر ءوزى بەرىپ كەلەدى. وبلىستىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 22,3 پايىزدان اسىپ تۇسەدى. حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنەن استامى اگرارلىق سەكتوردان ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاۋىپ وتىرعان جايى بار. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ارقاسىندا وزىق تەحنيكادان تارشىلىق كورمەي, ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدەن باسقالارعا ۇلگى بولىپ كەلەدى. ەگىنشىلەر ەكى جىلدان بەرى وبلىستا شىعارىلاتىن «SAMPO» كومبايندارىنىڭ قىزىعىن كورۋدە. ساپاسى شەتەلدىك كومباينداردان كەم تۇسپەيتىن, باعاسى قولجەتىمدى تەحنيكانىڭ ارقاسىندا شىعىن ازايىپ, بىتىك شىققان استىقتى قامباعا توكپەي-شاشپاي تولتىرىپ الىپ ءجۇر. بيىلدان باستاپ پەت­رو­پاۆل­دا «باتىر» دەگەن ماركا­مەن شىعارىلا باستاعان تراكتور­لار دا شارۋالار تاراپىنان سۇرانىسقا يە. «باتىردى» ءوندى­رىس­تە سىناپ كورگەن شارۋالار تەح­نيكالىق تيىمدىلىگى شەتەلدىك تراكتورلاردان كەم تۇسپەيتىنىن ايتادى. جىلىنا جۇزدەن استام تراكتور شىعاراتىن وبلىس تاياۋ جىلداردا شارۋالاردىڭ سۇرانىسىن تولىعىمەن وتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. وبلىس اكىمى­نىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ايدار­بەك ساپاروۆتىڭ ءسو­ز­ى­نە قاراعاندا, اكىمدىك اۋىل­شارۋاشىلىق ماشينالارىن جاساۋ كلاستەرىن جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى ەكەن. مال شارۋاشىلىعىنىڭ ءبىر ءتيىمدى تۇسى – حالىق جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە قۇر وتىرماي, جۇمىسپەن شۇعىلدانادى. ءونىمى تۇراقتى, تەتىگىن تاپساڭ شاش-ەتەكتەن تابىسقا كەنەلۋگە بولادى. 2011 جىلى سولتۇستىك قازاقستانعا شەتەلدەن اسىل تۇ­قىمدى 11 مىڭ سيىر اكەلىنگەن. قازىر ولاردىڭ سانى 40 مىڭنان اسىپتى.  14 ءسۇت ونىمدەرىن شىعاراتىن كەشەن جۇمىس ىستەپ تۇر. «زەنچەنكو ي ك», «تايىنشا-استىق» سىندى كاسىپورىندار كانادادان اسىل تۇقىمدى مال الىپ, رەسپۋبليكادا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قول جەتكىزدى. ياعني, ءار سيىردان ءبىر جىلدا ورتا ەسەپپەن 8 توننا ءسۇت ساۋىلا باستادى. بۇل كەڭەستىك كەزدەگى ورتاشا كورسەتكىشتەن ەكى جارىم ەسەگە كوپ ەكەن. وسىنداي رەكورد جاساعان كاسىپورىنداردىڭ قاپتاماسىندا «زەنچەنكو» دەگەن جازۋى بار ءسۇت ونىمدەرى قازىر استانانىڭ دا, باسقا قالا­لاردىڭ دا دۇكەن سورەلەرىندە سامساپ تۇرعانىن ايتا كەتەيىك. سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت ەكونوميكانى وركەندەتۋدىڭ باستى باعىتى رەتىندە اگرارلىق كەشەندى ايقىنداعانى ءمالىم. سول­تۇستىك قازاقستان وبلى­سى وسى ۇدەدەن كورىنىپ وتىر­عان بىردەن-ءبىر ءوڭىر دەۋگە تو­لىق نەگىز بار. ايماقتىڭ اۋىل­­­شارۋاشىلىق ونىمدەرى رەس­پۋبليكانىڭ باسقا وبلىستارىن ايتپاعاندا, رەسەيدىڭ ومبى, تۇمەن, قورعان سىندى ىرگەلەس ايماقتارىنا ەكسپورتتالىپ جاتقانى وسىنىڭ ءبىر ايعاعى دەۋگە بولادى. سولتۇستىك قازاقستان وب­لى­­سى «قۋاتتى ءوڭىر – قۋات­تى قازاقستان» اكتسيا­سى­ن­ىڭ اياسىنداعى ايماق­تار­دىڭ استاناداعى كۇن­دە­رىن قو­رى­تىن­دىلاپ وتىر. بيىلعى جيىن-تەرىم ناۋ­قانىن وزىق كورسەتكىشپەن اياقتاپ, استىق كولەمى بويىنشا رەس­پۋب­ليكانىڭ رەكورد جاڭا­رتۋىنا ءسۇ­بە­لى ۇلەس قوسقان وبلىس ەل­ورداداعى كۇندەرىن جوعارى ءدا­رە­جە­دە وتكىزدى. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان» سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»