جاسىراتىنى جوق, جامبىل وبلىستىق اكىمدىگىنىڭ عيماراتى وسى وڭىردەگى ەڭ ادەمى, ەڭسەلى, كورسەڭ كوزىڭ توياتىن عيماراتتاردىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. اينالاسى كەڭ, جاسىل جەلەككە كومكەرىلگەن, التى قاباتتى بۇل نىسان ءبىر قاراعاندا اكىمدىك ەمەس, ۇكىمەت ءۇيى سياقتى. جۇمىس كابينەتىم وسى اسەم عيماراتتا ورنالاسقاندىقتان, اكىمدىكتىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كۇن سايىن قويان-قولتىق ارالاسىپ جاتامىز. ارينە, وسىناۋ الىپ اق ۇيدە جۇمىس ىستەۋ كوپشىلىكتىڭ ارمانى ەكەنى انىق. سوڭعى كەزدەرى بۇل شاڭىراقتا جاستاردىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى.
قازىر مەملەكەتتىك قىزمەتتە تالاپ تا, ءتارتىپ تە وتە قاتاڭ ەكەنىن كوز كورىپ ءجۇر. وسىدان كەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى قالاي؟ ولاردى ۇركىتىپ العان جوقپىز با؟ مىنە, جامبىل وبلىسى اكىمى اپپاراتىنىڭ جەتەكشىسى ءراحماتىلدا راحمانبەرديەۆپەن اڭگىمەمىز وسى ماسەلەدەن باستالدى.
– مەملەكەتتىك قىزمەت – مەملەكەتتىك ورگان نەمەسە مەكەمەلەردە ەڭبەك ەتۋ عانا ەمەس, بۇل – ءۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك, – دەيدى بۇل ءجونىندە ءراحماتىلدا سەگىزباي ۇلى. – مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءوز قامى ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋ, مەملەكەت قارجىسىن ءوز قالتاسىمەن شاتاستىرماۋ, زاڭ تالاپتارىمەن تولىق سايكەستىكتە ءومىر ءسۇرۋ, كەز كەلگەن ورىندا, كەز كەلگەن لاۋازىمدا بولساڭ دا حالىقتىڭ سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ تالاپ ەتىلەدى. ال, بۇدان بولەك, ۇلكەن توزىمدىلىك پەن تاباندىلىق كەرەك دەر ەدىم. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە قويىلاتىن تالاپتار اسا جوعارى جانە قاتال دەۋگە بولادى. شەكتەۋلەر دە كوپ. ءاربىر سوزىڭە, ءتىپتى, قوعامدىق ورىندارداعى ءجۇرىس-تۇرىسىڭا دا اباي بولۋىڭ كەرەك.
ەكىنشىدەن, بەلگىلەنگەن جۇمىس ۋاقىتى دەگەن ماسەلە جوق. مەرەكە كۇندەرى دە قىزمەتتە بولىپ, ءۇيگە كەش قايتۋىڭ مۇمكىن. مەن وبلىستىق بىرىڭعاي كونكۋرستىق كوميسسيانىڭ توراعاسىمىن, وسى كونكۋرس وتكىزۋ كەزىندە كوپتەگەن جاستارمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتكە قىزىعۋشىلىعىن بايقايمىن. وتكەن جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 20 پايىزىن جاستار قۇراسا, بيىلعى جارتى جىلدىقتا بۇل كورسەتكىش 23 پايىزدى قۇراپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەتتە جاستار سانى جىلدان جىلعا ءوسىپ كەلەدى, ويتكەنى مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە جاستارعا كوپتەگەن ءمۇمكىندىكتەر اشىلىپ جاتىر.
– ءسىز ءار سالادا ەڭبەك ەتكەن وتە تاجىريبەلى مامانسىز. وسى ورايدا قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر قانداي بولۋى كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– ءالى ەسىمدە... 1983 جىلى «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىندە مەنىڭ جۇمىسىم تۋرالى ماقالا جارق ەتە قالدى. كومسومولدا جۇمىس ىستەپ ءجۇرگەن كەزىم عوي. «ميمو پوليا ۆ وگورودى» دەپ اتالاتىن بۇل ماقالادا «كومسومول پروجەكتورىنىڭ» جۇمىسى ايرىقشا اتاپ كورسەتىلىپتى. كومسومول ۇيىمى, ونىڭ جاس پروجەكتورشىلارى شارۋاشىلىق ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قاداعالاپ وتىراتىندىعى, ورىن العان كەمشىلىكتەردى انىقتاپ, ونى تۇزەتۋگە كۇش سالاتىندىعى تۋرالى ايتىلعان ەكەن. مەنىڭ جۇمىس تاجىريبەم تۋرالى ايتا كەلىپ, ونى ءبولىسۋ كەرەكتىگى دە نازاردان تىس قالماپتى. بۇل ماقالا وبلىس كومسومولى ومىرىندە ۇلكەن وقيعا رەتىندە باعالاندى. وبلىستىق جاستار ۇيىمىنىڭ باسشىسى باقىت ساۋرانباەۆ اۋىلعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ, جوعارى باعاسىن بەردى. كوپ ۇزاماي ۇلكەن قىزمەتكە شاقىردى. ارينە, وسىدان كەيىن تىلشىلەرگە دەگەن قۇرمەتىم بۇرىنعىدان دا ارتا ءتۇستى. «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», وبلىستىق «اق جول» جانە باسقا دا بىرقاتار باسىلىمداردى ۇنەمى جازدىرىپ الىپ, سونىڭ بەتىن پاراقتاپ, ىشىندەگىسىنە ءۇڭىلمەيىنشە كوڭىلىم كونشىمەيدى.
مىنە, باسشى ادام ماماندى تاني ءبىلۋى قاجەت. بۇل – وتە جاۋاپتى ءىس. كەز كەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشى حالىقتىڭ كوز الدىندا جۇرگەن سوڭ, ءتۇرلى سىنعا ۇشىرايتىنى انىق. ەڭ الدىمەن, ادال قىزمەت, ءادىل شەشىم, قاراپايىمدىلىق جانە ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ بويىنان تابىلۋى ءتيىس. سەبەبى, ءبىزدىڭ ويىمىزدا تاپسىرىلعان ىسكە جاۋاپكەرشىلىك تۇرادى.
مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولۋ – زور قۇرمەت, سوندىقتان كاسىبيلىكپەن بىرگە, جوعارى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرگە يە بولعان ابزال. مەملەكەتتىك قىزمەتكەر بولۋعا ۇمىتكەر ادامدار حالىق الدىندا جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە ءبىلىپ, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن قىزمەت جاساۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– مەملەكەتتىك قىزمەتتە ساتىلاپ ءوسۋ ماسەلەسى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلەدى. بۇل ناقتى ىسكە اسىپ ءجۇر مە؟
– ەلباسىنىڭ 5 ينستيتۋتتىق رەفورماسىنىڭ ءبىرىنشىسى «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» ەكەنىن بىلەسىزدەر. بۇگىنگى كۇنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەندى. بۇل جاڭا زاڭدا جاڭا تالاپتار قويىلعان. اتاپ ايتساق, بىرىنشىدەن, مەريتوكراتيا قاعيداسىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە. ەندىگى كەزەكتە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ ءتومەنگى لاۋازىمداردان باستالىپ, ساتىلاپ ءوسۋ جولىمەن عانا جوعارى لاۋازىمدارعا قول جەتكىزۋ مۇمكىن.
اۋىسۋ جولىمەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە ورنالاسۋ تۇبەگەيلى جويىلىپ, بارلىعى كونكۋرستىق تاڭداۋ ارقىلى جۇرگىزىلەتىن بولادى. بۇل رەتتە كونكۋرستىق تاڭداۋ ءۇردىسىنىڭ دە وزگەرگەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ناتيجەسىندە, ىشكى جانە جالپى كونكۋرس ۇعىمدارى ەنگىزىلدى. ىشكى كونكۋرس بۇگىنگى كۇنى مەملەكەتتىك ورگانداردا تومەنگى لاۋازىمداردا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە جاقسى مۇمكىندىكتەر بەرەدى. ياعني, ولار ءۇشىن ىشكى كونكۋرس كەزىندە ارنايى تەستىلەۋدەن ءوتۋ قاجەت ەتىلمەيدى, بىلىكتىلىگى مەن ەڭبەك ءوتىلى ساي بولعان جاعدايدا جوعارى لاۋازىمدارعا جاريالانعان كونكۋرستارعا قاتىسا الادى.
بۇل دەگەنىمىز – مەملەكەتتىك ورگاندا بوساعان ءار بوس ورىنعا ءبىز ەڭ ءبىرىنشى سول مەملەكەتتىك ورگاندا تومەنگى لاۋازىمدا جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەر اراسىندا كونكۋرس ءوتكىزىپ, بىلىكتى ماماننىڭ قىزمەتىن جوعارىلاتامىز. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 264 بوس لاۋازىمعا ىشكى كونكۋرس وتكىزىلىپ, 62 قىزمەتكەر جوعارى لاۋازىمعا تاعايىندالدى.
– ءبىر كەزدەرى وبلىستاعى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءجۇزەگە اسۋىنا باسشىلىق جاسادىڭىز. سول جىلدارى وبلىستا 500-دەن اسا ءمۇگەدەك سەگىز جىلدان بەرى ينتەرنات كەزەگىندە تۇرعان ەكەن. ءتيىستى مينيسترگە ايتىپ, دەپۋتاتتار ارقىلى دالەلدەپ, بۇل ءماسەلەنىڭ وتە وزەكتىلىگىن جەتكىزە ءبىلۋىڭىزدىڭ ارقاسىندا 3,4 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, 2013 جىلى 500 ورىندىق ينتەرناتتىڭ قۇرىلىسى باستالىپ, ءبىر جىلدان كەيىن پايدالانۋعا بەرىلگەنىن ەل جاقسى بىلەدى. ايتسە دە قازىرگى قارجى داعدارىسىنا بايلانىستى بۇل باعىتتاعى باعدارلامالاردىڭ قارقىنى باسىلىپ قالعان جوق پا؟
– الەۋمەتتىك سالاداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى – جۇمىسپەن قامتۋ باعىتىنا داعدارىس كەزەڭىندە باسا كوڭىل اۋدارىلۋدا. 2011 جىلدان باستاپ «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا. قايتا داعدارىس كەزىندە مەملەكەت تاراپىنان حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ءۇشىن اتالعان باعدارلامانى قارجىلاندىرۋعا قارالعان قارجى كولەمى دە قازىرگى كەزدە ۇلعايۋدا.
2011 جىلى – 628,5 ملن. تەڭگە ءبولىنسە, 2012 جىلى – 2,3 ملرد. تەڭگە, 2013 جىلى – 6,9 ملرد. تەڭگە, 2014 جىلى – 6,9 ملرد. تەڭگە, 2015 جىلى – 2 ملرد. تەڭگە, ال بيىلعى جىلى 8,3 ملرد. تەڭگە ءبولىنىپ, جالپى سوڭعى 6 جىلدا 27 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. مۇنىڭ ءبارى داعدارىس كەزەڭىندە ەڭبەك نارىعىنداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاپ, جۇمىسسىزدىقتىڭ ءوسىپ كەتپەۋىن الدىن الۋ ماقساتىندا ىسكە اسىرىلىپ وتىر.
ەلباسىمىز ءوزىنىڭ ءار سۇحباتىندا, مەملەكەت حالىق الدىنداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەرىن تولىق ورىندايتىنىن قاشاندا ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان, داعدارىس كەزىندە حالىققا الەۋمەتتىك كومەك تولىقتاي كورسەتىلىپ جاتىر دەسەك بولادى.
– ءبىر قاراعاندا, اپپارات جەتەكشىسى دەگەن تەك اكىمدىكتەگى قىزمەتكەرلەرگە عانا بيلىگىن ءجۇرگىزىپ, ىشكى جۇمىستاردى عانا ۇيلەستىرىپ وتىراتىن سياقتى. ال شىن مانىندە اپپارات جەتەكشىسىنە جۇكتەلگەن ءمىندەت وتە اۋقىمدى. وسى جاۋاپتى جۇمىستىڭ ءمان-ماڭىزىن, قىر-سىرىن كەڭىرەك ايتا كەتسەڭىز. ءسىزدىڭ جۇمىس كۇنىڭىز نەدەن باستالادى؟
– راس, بۇل – اۋقىمى ۇلكەن لاۋازىم. «جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن ءوزى باسقارۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس اپپارات باسشىسى اكىمنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇلعا بولىپ تابىلادى. ال اكىم وبلىستىڭ الەۋمەتتiك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جاي-كۇيiنە جاۋاپتى. وسىدان-اق كورىپ وتىرعانداي, اپپارات باسشىسىنا ارتىلار جۇكتىڭ سالماعى جەڭىل ەمەس.
مەنىڭ كۇندەلىكتى جۇمىس ۋاقىتىم كەشكى ساعات 21.00-گە دەيىن, ال رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ماڭىزدى ءىس-شارالار وتەتىن جانە وقيعالار بولعان جاعدايدا تاڭعا دەيىن جالعاسادى.
تاڭەرتەڭ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن, ۇكىمەت كەڭسەسىمەن بايلانىسىپ, جالپى وڭىردەگى ءمان-جايدى, قوعامدىق-ساياسي احۋالدى باياندايمىن. ولاردان ءتيىستى نۇسقامالار الامىز. اۋداندار مەن تاراز قالاسى, باسقارمالاردىڭ جۇمىس جوسپارلارىمەن تانىسۋ, اپپاراتتاعى 16 قۇرىلىمدىق ءبولىمىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋ سياقتى اعىمداعى ماسەلەلەر جەتەرلىك.
ودان بولەك, حات-حابارلار قاراۋ, ازاماتتاردى جەكە ماسەلەلەرىمەن قابىلداۋ دا از ۋاقىتتى تالاپ ەتپەيدى. اكىمنىڭ اۋداندارعا جۇمىس ساپارلارىن جوسپارلاۋ, رەسمي ءىس-شارالاردى ازىرلەۋ سياقتى ماسەلەلەر دە از ەمەس.
بۇگىندە ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا اۋقىمدى رەفورمالار جۇرۋدە. تالاپ كۇننەن كۇنگە كۇشەيۋدە. وسى تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ قاجىر-قايراتتى, ۋاقىتپەن ساناسپاي تەر توگۋدى تالاپ ەتۋى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان»
تاراز