دەۆياتكودان دۇيسەنوۆاعا دەيىن

نەمەسە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدان نەلىكتەن ءمىن شىعا بەردى؟ «رەفورمادان» كوز اشپاعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى تاعى ءبىر تەرەڭ رەفورما قارساڭىندا تۇر. وتكەن جىلى قابىلدانعان «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» ارنايى زاڭعا سايكەس, مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ء(مامس) جۇيەسى ەلىمىزدە 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەزەڭ-كەزەڭمەن ەنگىزىلە باستايدى. ارينە, دۇرىس قوي. وزىق ويلى جارتى الەم مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىمەن جۇمىس ىستەيدى. بىراق...  گاپ وسى «بىراقتا» بولىپ تۇر. ەگەمەندىك العان شيرەك عاسىردىڭ ىشىندە ەلىمىز مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ (ممس) جۇيەسىنە ەكىنشى رەت كىرگەلى تۇر. تاۋەلسىزدىگىمىز ءتاي-ءتاي باسقان توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ العاشقى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆاسيلي دەۆياتكونىڭ (1992-1997) باس­تاماسىمەن قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ممس جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى. 1996 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىنداعى دەرەك بويىنشا, ممس قورى قۇرىلعان جەتى ايدىڭ ىشىندە 12 674 673 ادام, ياعني رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 80 پا­يى­زى ساقتاندىرىلىپ, جۇمىس بەرۋ­شىلەرمەن 72 866 شارت جاسا­لىپتى. ممس قورىنىڭ ەلىمىز بو­يىن­شا 20 وبلىستىق, 259 اۋدان­­دىق بولىمشەلەرى قۇرىلعان ەكەن. ەلى­مىز­دىڭ 820-دان استام مەديتسي­نالىق مەكەمەلەرى ممس قورى ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلا باستاپتى. دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جىلدار بويى قالىپتاسقان باي تاجىريبەسى بار ممس جۇيە­سىنىڭ قازاقستانداعى عۇمىرى قىسقا بولدى. ءتاپ-ءتاۋىر باس­تالعان باستاما اياق استىنان ءب ۇلى­نىپ, حالىقتىڭ قورعا قۇيعان ميل­ليون­داعان قارجىسى ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. وكپەنى قىسقان وتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارىنان اۋپىرىمدەپ ءوتىپ كەلە جاتقان ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى بۇل توسىن سوققىدان مۇلدە ەسەڭگىرەپ قالدى. مەملەكەت باقىلاۋىنداعى بۇكىلحالىقتىق قور جۇيەسىنىڭ شاڭىراعى قالايشا ءبىر كۇندە ورتاسىنا تۇسكەنى ءالى كۇنگە جۇمباق. رەسمي مالىمدەمە بويىن­شا, قازاقستانداعى مىندەتتى مەدي­تسينالىق ساقتاندىرۋ قورى­نىڭ باسشىسى تالاپكەر يمان­باەۆ قورعا جينالعان بۇكىل قار­جى­نى قىمقىرىپ, شەتەلگە قا­شىپ كەتىپتى. 2001 جىلى قازاق­ستان رەس­پۋب­لي­­كاسىنىڭ سوتى ت.يمانباەۆتى ۇيىم­داسقان قىلمىس توبىنىڭ باس­شىسى, مەملەكەتكە وراسان زور ماتە­ريال­دىق شىعىن كەلتىرگەن قىلمىسكەر رەتىندە سىرتىنان 9 جىلعا سوتتادى. وسىمەن «ءىس ءبىتتى, قۋ كەتتى»... ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ بولسا, ونىڭ باسقا مۇشەلەرى قايدا, ولار نەگە جازاعا تارتىلمايدى؟ قاراپايىم حالىقتىڭ ممس قورىنا قۇيعان ميلليونداعان قارجىسىنىڭ وتەۋى قايدا؟ باسقاسىن بىلاي قوي­عاندا, ەلىمىزدە ممس جۇيەسىن ەن­گىزۋگە ۇيىتقى بولعان, قوردىڭ قۇرى­لۋىنا تىكەلەي باسشى­لىق جا­سا­عان سول كەزدەگى دەنساۋلىق ساق­تاۋ ءمينيسترى ۆيتالي دەۆياتكو «سۇتتەن اق, سۋدان تازا» بولىپ جۇرە بەرە مە؟ مىنە, وسىنداي تاع­دى­ر­شەشتى وزەكتى سۇراقتارعا ءالى كۇن­گە دەيىن تولىق جاۋاپ بەرىلگەن جوق. ەلىمىزدە ەنگىزىلگەن العاشقى ءمىن­دەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى­نىڭ قۇردىمعا كەتۋىنە سەبەپ بولعان وقيعالارعا ءادىل دە اشىق باعا بەرىلمەيىنشە, مىندەتتى مەدي­تسي­نالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ جاڭا جۇيەسىن جان-جاقتى دامىتىپ اكەتۋ, جۇمسارتىپ ايتقاندا, اۋىر بولاتىنى انىق. «اۋزى كۇيگەن ۇرلەپ ىشەدى» دەمەكشى, ءبىر رەت ممس جۇيەسىن جاسايمىز دەپ ماڭدايىمىز تاسقا ءتيدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە ابدەن سىنالىپ, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇرعان «مەديتسينالىق ساقتان­دىرۋ» جۇيەسىن قازاقستاندا جەمقورلىقتىڭ قۇرباندىعىنا شالىپ, ماسقارا بولدىق. ەڭ قيى­نى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قار­­جى­لاندىرۋ ماسەلەسى بويىن­شا ازىرگە ادامزات ويلاپ تاپقان ەڭ وزىق جوبا – مىندەتتى مەديتسينا­لىق ساق­تاندىرۋ جۇيەسىنە دەگەن قازاق­ستان­دىق­تاردىڭ سەنىمىنە كولەڭكە ءتۇستى. ەندىگى باستى مىندەت, وتكەننەن ساباق الىپ, سىزات تۇسكەن حالىق سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى. ال ەلىمىزدىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىندا سوڭعى جىلدارى ساباق الاتىن ورالىمسىزدىقتار از بول­عان جوق. ءتىپتى, كەيبىر «رەفورماتور» مينيستر­لەر ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىن مەديتسي­نا­لىق اپات جاعدايىنا اپارعان­دىعى جاسىرىن ەمەس. اتاپ ايتقاندا, 2004 جىلى ءساۋىر ايىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى قىزمەتىنە نەگىزگى ماماندىعى ەنەرگەتيك, مەنەدجەر-ەكونو­ميست ەربولات دوساەۆ تاعا­يىن­دالدى. ەر­بولات دوساەۆ العاشقى اياق الى­سىن اۋىلدىق جەرلەردەگى فەلدشەرلىك-اكۋ­شەر­لىك پۋنكتتەردى قىسقارتۋدان باستادى. بالالار ەمحانالارى مەن ايەلدەرگە كەڭەس بەرەتىن ورتالىقتار تەگىس جابىلدى. جاس مينيستر حالىققا تەگىن مەديتسينالىق قىز­مەت كورسەتەتىن ورىنداردىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. سول كەزەڭدە ەل اراسىندا مىنا­داي اڭگىمە تارادى: «ءبىزدىڭ ەلىمىزدە مەديتسي­نا­لىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى جوق. حالىق اقىلى مەدي­تسيناعا اقشانى قايدان الادى؟» دەپ سۇراپتى مينيستردەن. «بانكتەردەن كرەديت السىن» دەپ قىسقا قايىرىپتى مەنەدجەر-مينيستر». جاس ءمينيستردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇرگىزگەن سى­ناق­­تارى­نىڭ اقىرى وڭتۇستىك قازاق­­ستان وبلىسىندا كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە اۋرۋحانالاردا جاپ­پاي سپيد كەسەلىن جۇقتى­رۋ قا­سىرەتىنە اپارىپ سوقتى. سوڭعى دەرەك بويىنشا, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 190 بالا ۆيچ-ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان ەكەن. تەكسەرىس قورىتىن­دىسى انىقتاعانىنداي, بۇل بەي­كۇنا سابيلەرگە سپيد اۋرۋىنا شال­دىق­قان دونوردىڭ قانى قۇ­يى­لىپ­تى. ال وسى مەديتسينالىق اپات­قا كىنالىلەر ءتيىستى جازاسىن الدى ما؟ جوق. ماسەلەن, قىتايدا كىشكەنتاي بۇلدىرشىندەرگە ارنالىپ شىعارىلعان تاعامعا مەلانين قوسىلىپ, جەتى ءبۇلدىرشىن كوز جۇمىپتى. وسى وقيعاعا كىنالىلەر دەرەۋ اتۋ جازاسىنا كەسىلىپتى... كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولسا, عاسىر­لار توعىسىندا دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنىڭ شەنەۋ­­نىكتەرى مول ين­ۆەستيتسيا تارتۋ تۋرالى جەلەۋ­­مەن ەلىمىزگە شەتەلدىك دوتس باعدار­لاما­سىن ەنگىزىپ, تۋبەركۋلەز ەپيدەمياسىن اسقىندىرىپ الدى. ءبىزدىڭ مەنتاليتەتكە مۇلدە كەلمەيتىن دوتس باعدارلاماسىن جاپپاي تاراتۋ سالدارىنان تۋبەركۋلەزگە قارسى اۋداندىق ديسپانسەرلەر تەگىس جابىلىپ, ەلىمىزدىڭ جىلدار بويى قالىپتاسقان وزىق فتيزياتريالىق قىزمەتىنە وڭالماس نۇقسان كەلتىرىلدى. 2006 جىلى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيستر­لىگىنىڭ ورىنتاعىنا انا­تولي دەرنوۆوي وتىردى. سىناق الاڭىنا اينالعان دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى «رەفورمالار» جارىسى ودان ءارى جالعاستى. مامان­داردىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلىمىز سابيلەردىڭ شەتىنەۋى بويىنشا تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە جوعارى ورىن­داردىڭ ءبىرىن الادى (18,4 پرو­ميلل) ەكەن. سوعان قارا­ماستان, «جىعىل­عانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, مي­نيستر ا.دەرنوۆوي ەلىمىزدەگى بار­لىق مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىن­دارىنداعى پەدياتريا فاكۋل­تەتتەرىن جاپتى. ەلىمىزدە بالالار دارىگەرلەرىن دايار­لايتىن وقۋ ورىن­دارى تۇبىرىمەن جويىلدى. جەت­كىن­شەك ۇرپاقتىڭ ەرتەڭىنە قاۋىپ ءتون­دىرگەن بۇل مەديتسينالىق قاسىرەت تە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سا­لا­­سىن تولىق «بيزنەستەندىرۋ» سين­­درومى­نىڭ تاساسىندا قالدى. الەم­گە ايگىلى بالالار دارىگەرى لەو­نيد ميحايلوۆيچ روشال قازاق­ستان­داعى پەدياترياعا جاسالىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتى ەستىگەندە «بۇل بولاشاقتى قۇرتۋمەن بىردەي عوي...» دەپ وكىنىش ءبىلدىرىپتى. كەزىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترى ۆ.دەۆياتكو «وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريالاردى» قاپ­تا­تىپ, ءبىر وتباسىن ءبىر دارىگەر ەم­دەيتىن يدەيانى جانداندىرعان ەدى. ۆ.دەۆياتكونىڭ ومىرگە ەنگىزگەن وسى ءبىر «وراسان جاڭالىعىن» كەزەكتى مينيستر ا.دەرنوۆوي جوققا شىعارىپ, مينيستر ج.دوسقاليەۆتىڭ كەزىندە وتباسىلىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريالار قايتادان قۇردىمعا كەتتى. جالپى, ەلىمىز ەگەمەندىك العان جىلدار ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جەتى مينيستر باسقارىپتى. ونىڭ ىشىندە جاقسىلىق دوسقاليەۆ ەكى رەت (2001-2004 جىلدارى جانە 2008-2010 جىلدارى) مينيستر بولدى. وسى جەتى ءمينيستردىڭ كەزىندە دە ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى رەفورما جاساۋدان كەندە بولىپ كورگەن ەمەس. كەيدە وسى رەفورمالاردىڭ ءبارى كەشەگى بۇكىل الەم مويىنداعان كەڭەستىك ءتيىمدى تەگىن مەديتسينالىق جۇيەنى جويۋ ءۇشىن جاسالعانداي كورىنەدى. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك كەپىلدى تەگىن مەديتسينالىق كومەك تۇرلەرى ءۇشىن جىل سايىن بيۋدجەتتەن ميللياردتاعان قارجى بولىنەدى. بيۋدجەتتەن بولىنەتىن وسى وراسان زور قارجىنىڭ قانداي تيىمدىلىك بەرىپ جاتقانى بەلگىسىز. ال قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ناعىز الىپساتارلىق بيزنەس­كە اينالعانى انىق. مەملەكەتتىك كەپىلدى تەگىن مەدي­تسينالىق كومەك كورسەتۋ كو­لە­مىن قاراپايىم حالىق تۇگىلى, دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى دە تۇسىنبەيتىن حالگە جەتكەن. وسى ورايدا ءبىر مىسال. تە­گىن­دە «باسى اۋىرىپ, بالتىرى سىزدامايتىن» پەندە جوق. جاقىندا اسقا­زانىم اۋىرىپ, ەمحاناعا كەلدىم. كۇن ۇزاق كەزەكتە تۇرىپ, «ەس كەتتى, جان شىقتى» دەگەندە تەراپەۆتكە كىردىم. ول گاستروەنتەرولوگقا جولداما بەردى. ەمحاناعا تىركەۋ بولىمىنە كەلىپ, گاستروەنتەرولوگقا جازىلدىم. كەزەك بويىنشا ول مەنى قىركۇيەك ايىنىڭ ورتاسىندا قابىلدايدى ەكەن. (مەن ەمحاناعا 11 شىلدەدە كەلگەن ەدىم.) «قىزىم-اۋ, مىنا كەزەكپەن دارىگەرگە كورىنگەنشە سىرقاتىم نە بولادى؟» دەپ ەدىم, كەزەكشى قىز «ۋاقىتتى الماڭىز» دەگەندەي قولىن ءبىر سىلتەدى. «باسقا تۇسكەن باسپاقشىل», امال­سىز بۇگىندە «جاڭبىردان كەيىن­گى ساڭىراۋ­قۇلاق­تاي» قاپتاعان جەكە­مەنشىك مەديتسينالىق ورتالىق­تاردىڭ بىرىنە كەلدىم. تىركەۋ ءبولى­مىندە وتىرعان جاس جىگىت پەن قىز ەل­پىل­دەي قارسى الدى. «ءدال كەل­دىڭىز, وتە تاجىريبەلى مامان گاسترو­ەن­تە­رولوگ قابىلداپ جاتىر, كاس­سا­عا بارىپ, اقىسىن تولەي قويى­ڭىز», دەپ قولىما تىلدەي قاعاز ۇس­تاتتى. تاجىريبەلى ماماننىڭ قا­بىل­داۋى 4 مىڭ 900 تەڭگە ەكەن. گاست­روەنتەرولوگ اسقازاندى تەكسەرۋ ءۇشىن فگدس-تەن (شلانگى جۇتۋ) وتۋگە جولداما بەردى. وعان 11 مىڭ 780 تەڭگە تولەپ, ەكىنشى كۇنى ءدارى­گەرىمە قايتا كەلدىم. قايتا كەل­گەنىم ءۇشىن 3 مىڭ 900 تەڭگە تولەپ (قاي­تالاپ كەلگەندە وسىنشا) تاعى تولە­دىم. دارىگەر ەندى تولىق اناليز تاپ­سىرۋ ءۇشىن «وليمپ» ورتالىعىنا جىبەردى. بۇل ورتالىققا 18 مىڭ 500 تەڭگە تولەپ, «اناليز» ماسەلەسىنە نۇك­تە قويدىم. تاعى «دارىگەرىمە» كەل­دىم, اۋىراتىن اسقازانىم ەمەس, سون­دىق­تان ۋزي-دەن ءوتۋ كەرەك ەكەن. وعان 7 مىڭ 700 تولەدىم. ۋزي-ءدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا دارىگەرىم ەندى ماعان گەپوتولوگكە جولداما بەردى. جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ور­تا­­لىققا جارتى جالاقىمدى قال­دى­رىپ, سىرقات سەبەبى اسقازان ەمەس ەكە­نىن انىقتادىم. ەندى بۇيرەك پەن باۋىر­دى تەكسەرتۋ ءۇشىن گەپوتولوگ پەن ۋرولوگكە كورىنۋ ماسەلەسى قالدى... استانا قالاسىنداعى نەبىر ايتۋلى عيماراتتارعا ورنالاسىپ العان جەكەمەنشىك مەديتسينالىق ور­تالىقتاردا ادام دەنساۋلىعى جولىن­داعى «باسەكەلەستىك» قى­زىپ-اق تۇر. الايدا, ءبىر مەديتسي­نا­لىق تەكسەرىستەن وتكەننىڭ وزىندە مىڭ­داعان تەڭگە تولەۋگە تۇرعىن­داردىڭ تاقۇل-تۇقىل جالاقىسى جەتە مە؟! قاراپايىم جۇرتتىڭ ءدارى­گەرگە قارالماي, بولمىسى ب ۇلىڭ­عىر باقسى-بالگەرلەردىڭ اۋزى­نا قاراپ قالۋىنىڭ استارىندا ەلى­مىزدەگى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سىنىڭ بۇگىنگى «كولەڭكەلى بيزنەسكە» اينالىپ كەتكەندىگى جاتقان جوق پا؟ دۇنيە-داۋلەتكە قىزىقپاعان دانا حالقىمىز «ءبىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق» دەگەن ومىرلىك قاعي­دانى ۇرپاعىنا ۇلاعات ەتكەن. قۇن­دىلىقتىڭ ءبارىن اقشاعا شاق­قان مىنا زاماندا سول بايلىقتى ساۋداعا سالىپ, ۇلت بولاشاعىن ب ۇلىڭعىرلاتىپ بارامىز. ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ 30 پايىزدان استامى بالالار بولا تۇرا, بۇلدىرشىندەر دەنساۋلىعىن باقىلايتىن پەدياتريا جوق. ەل ەرتەڭىمەن وسىلاي ويناۋعا بولا ما؟! ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىزىندە ەندى ەل دەنساۋ­لىعىنىڭ ەرتەڭى – ءمىن­دەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق سا­ق­تان­دىرۋ قورىنا تاپسىرىلادى. الەۋ­مەتتىك سالا دا رىنوكتىق قاتى­ناستارعا تاۋەلدى بولعان قازىر­گى قوعامدا باسقا جول جوق. شيكى­زات­قا تاۋەلدىلىكتەن ارىلا الماي كەلە جاتقان ەكونوميكامىز دەن­ساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ەل بيۋدجەتىنە سالعان اۋىرتپالىعىن كوتەرە الاتىن ەمەس. ەگەر العاشقى كۇننەن باستاپ مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگىمەن, قوعام­نىڭ قاتاڭ باقىلاۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن بولسا, بۇل جۇيەدەن ارتىق ەشتەڭە جوق. ادامزاتتىڭ وزىق اقىل-ويى كۇنى بۇگىنگە دەيىن الەۋ­مەت­تىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قار­جى­لان­دىرۋدىڭ بۇدان باسقا ءتيىم­دى ءتاسىلىن تاپقان جوق. ياعني, قو­عام­داعى ەڭ باستى قۇندىلىق – دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىن زامان تالابىنا ساي قارجىلاندىرۋعا بۇدان بىلاي مەملەكەت, جۇمىس بەرۋشى جانە ازاماتتاردىڭ جەكە ءوزى جاۋاپ بەرەتىن بولادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋ­مەت­تىك دامۋ ءمينيسترى تاما­را ءدۇي­سەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, قا­زا­قستان ۇزدىك حالىقارا­لىق ءتا­جى­ريبەلەردى ەسكەرە كەلىپ, ۇشجاق­تى ىنتىماقتاستىق جاۋاپكەر­شى­لىك نەگىزىندەگى وسى جۇيەنى تاڭ­داپ الىپتى. بۇل جۇيەنى جۇزەگە اسىرۋ الەۋمەتتىك مەديتسينا ءمۇم­­كىندىگىن كەڭەيتىپ, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قارجى­لىق تۇراق­­تى­لىعىن جانە مەديتسي­نا­­لىق كومەك­تىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ قول­جەتىم­دىلىگىن ارتتىرادى ەكەن. ءسويتىپ, الداعى جىلدىڭ 1 قاڭ­تارى­نان باس­تاپ, مەم­لەكەت ەكونوميكالىق بەل­سەن­دىلىگى تومەن حالىق ءۇشىن جارنا تولەي­تىن بولادى. جۇمىس بەرۋشىلەر – بارلىق جالدامالى جۇمىسكەرلەر مەن قىزمەتكەرلەر ءۇشىن جارنا تولەيدى. سونىمەن بىرگە, ەلىمىزدىڭ سالىق ورگاندارىندا تىركەلگەن ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن بارلىق ازاماتتار وزدەرى ءۇشىن ءمامس قورىنا جارنا اۋداراتىن بولادى. قازىر الەمدەگى دامىعان نارىق­تىق ەكونوميكا ۇلگىسىندەگى ەلدەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قار­جى­لاندىرۋدىڭ ءۇش نەگىزگى ۇلگىسى بار: ليبەرالدى-رىنوكتىق ۇلگى (اقش), ياعني اقىلى مەديتسينا: الەۋمەتتىك-ساقتاندىرۋ ۇلگىسى (گفر, فرانتسيا, اۆستريا, شۆەيتساريا, بەلگيا, گوللانديا, شۆەتسيا, جاپونيا, كانادا), ياعني مىندەتتى الەۋمەت­تىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جانە بيۋدجەت­تىك ۇلگى ( ۇلىبريتانيا, يرلانديا, يتاليا, پورتۋ­گاليا, گرەكيا, دانيا). وسىلاردىڭ ءىشىن­دەگى ەڭ ءتيىمدى دە ادىلەتتى ۇلگى – ءمامس جۇيەسى بولىپ تابىلادى. مىنە, سىناق الاڭى بولۋدان ەسەڭگىرەگەن ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن وسى ءتيىمدى دە ادىلەتتى جۇيەگە ەكىن­شى رەت ەنگەلى وتىر. بۇل جول­عى جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ءتىپتى زور. ءويت­كەنى, قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسى جەكەمەن­شىك ورتالىقتارعا تاۋەلدى بولىپ, قولما-قول اقشاعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءدامىن تاتىپ ۇلگەردى. قولدا بار بىلىكتى كادر­لار مەن مەملەكەت قارجىسىنا الىنعان قىمبات زاماناۋي قوندىرعىلارعا يەلىك جۇرگىزە باستاعان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ جاڭا بايشىكەشتەرى ادىلەتتى جۇيەنىڭ تامىر جايۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ باعاتىنى انىق. سوندىقتان بۇل جەردە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە الەۋمەتتىك دامۋ مي­نيستر­لىگى, ەڭ باستىسى, مينيستر تامارا دۇيسەنوۆا تاباندىلىق تانى­تىپ, حالىقارالىق تاجىريبەدە جاق­سى جاعىنان تانىلعان ءمامس جۇيەسىنىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ كەتۋى ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساپ, حالىق سەنىمىن قالپىنا كەلتىرۋى كەرەك. ەكىنشى رەت سۇرىنگەندى ۋاقىت تا, حالىق تا كەشىرمەيدى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»