كەزىندە اقش-تىڭ وتىز توعىزىنشى پرەزيدەنتى دجيممي كارتەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەسشىسى بولعان, سول سياقتى, وسى الپاۋىت مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ سۇڭعىلا ساراپشىسى ءارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن اتتان تۇسپەي كەلە جاتقان يدەولوگى زبيگنەۆ بزەجينسكيدىڭ «ستراتەگيالىق كوزقاراس: امەريكا جانە الەمدىك بيلىكتىڭ داعدارىسى» («Strategic Vision: America and the Crisis of Global Power») اتتى مونوگرافياسى 2013 جىلى جارىققا شىققان بويدا, «New York Times» گازەتى ونى ەڭ تاڭدامالى تۋىندىلار ساناتىنا قوسقان بولاتىن. سونداي-اق, بەلگىلى سىنشى ءارى پۋليتتسەر سىيلىعىنىڭ يەگەرى ميچيكو كاكۋتاني اتالمىش كىتاپتىڭ اۆتورى تۋرالى: «الەمنىڭ گراۆيتاتسيالىق وزەگىنىڭ باتىستان شىعىسقا قاراي ويىسا باستاعان ءدال بۇگىنگىدەي شەشۋشى ءساتىن, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەندەي, ءۋالى دە وتكىر تىلىمەن ءدوپ باسقان», – دەپ لەبىز بىلدىرسە, اقش-تىڭ 2006-2011 جىلدار ارالىعىنداعى قورعانىس ءمينيسترى – روبەرت گەيتس جاڭا تۋىندىعا بەرگەن ءوز باعاسىن بىلايشا تۇيىندەپتى: «اسا قاجەتتى ءارى دەر كەزىندە سوعىلعان ۇيقىاشار قوڭىراۋ. ەگەر امەريكا قوردالانىپ قالعان ىشكى داعدارىستارىن ءساتتى اۋىزدىقتاي الماسا, ونىڭ حالىقارالىق سالدارىنىڭ قايدا اپارىپ سوقتىراتىنى تۋرالى تۇشىمدى ساراپتاما جاتىر مۇندا... ادەتتەگىدەي, وقىرمانىن بىردەن ءۇيىرىپ اكەتەتىن بزەجينسكي ۇسىنىپ وتىرعان بۇل ويلى كىتاپتى مىندەتتى تۇردە وقۋ پارىز».
ايتسا ايتقانداي-اق, ءوز تۋىندىسىندا ز.بزەجينسكي بۇگىنگى تاڭدا الەم مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە ءبىر-بىرىنە وتە تاۋەلدى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتە وتىرىپ, پلانەتا بەتىندەگى ادامزات ءۇشىن, ەڭ كوكەيكەستى ماسەلە زاماناۋي سىن-قاتەرلەردەن قالاي امان قالۋدىڭ امالدارىن ىزدەستىرۋ بولىپ وتىرعانىن كولدەنەڭ تارتادى. سونىمەن قاتار, ز.بزەجينسكي, ادەتتە, اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنان ءبىر ءسات تە تىس قالمايتىن حالىقارالىق جاڭجالدار مەن قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ قازىرگى كەزدە تاسادا قالىپ قويا بەرەتىنىنە دە نازار اۋدارادى.
اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, قارا بۇلتتاي ءتونىپ كەلە جاتقان ەكولوگيالىق, كليماتتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ازىق-ت ۇلىكتىك جانە دەموگرافيالىق سىن-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا نەمەسە ولاردى بولدىرماۋعا باعىتتالعان تۇبەگەيلى شارالاردى, ازىرشە, الپاۋىت مەملەكەتتەر قولعا الا قويعان جوق. ولاي بولسا, ءدال قازىر گەوساياسي تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ دە مۇمكىن ەمەس. ال گەوساياسي تۇراقتىلىق بولماعان جەردە جاھاندىق ىقپالداستىق شارالاردىڭ تولىق ىسكە اسۋىنىڭ دا ەكىتالاي ەكەنى كوكەيگە قونىمدى تۇيىندەلگەن.
سونىمەن قاتار, اۆتور جاھاندىق بيلىك ۆەكتورىنىڭ وزگەرۋى مەن ساياسي سىلكىنىستەردىڭ كۇشەيۋى بۇگىنگى حالىقارالىق جاعدايدىڭ وتە جىلدام شيەلەنىسۋىنە تىكەلەي تۇرتكى بولىپ وتىرعانىن جاسىرمايدى. مىسالى, قىتايدىڭ ىقپالى ءوسكەن سايىن ول مەملەكەت پەن رەسەي, ينديا نەمەسە برازيليا تاراپتارىنىڭ اراسىندا تابيعي رەسۋرستار مەن قاۋىپسىزدىككە نەمەسە ەكونوميكالىق باسىمدىقتارعا باعىتتالعان سايىستاردىڭ ۇدەي تۇسەتىنىنە جانە مۇنىڭ سالدارى بولاشاقتا ورىن الاتىن سىن-قاتەرلەر مەن شيەلەنىستەرگە ۇرىندىراتىنىنا دا شەك كەلتىرمەيدى جانە مۇنداي ءىس-ارەكەتتەر, ءوز كەزەگىندە, امەريكا قۇراما شتاتتارىن دا وزگە مەملەكەتتەرمەن ىقپالداسۋعا نەمەسە ءتيىمدى گەوساياسي ارىپتەستىك ورناتۋعا يتەرمەلەيتىنىن كولدەنەڭ تارتادى.
جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى جان-جاقتى زەردەلەي وتىرىپ, اتالمىش تۋىندىسىندا ز.بزەجينسكي بۇگىنگى امەريكا مەن جاھاندىق بيلىكتىڭ داعدارىسىنا قاتىستى ءتورت كوكەيكەستى ساۋالدى كولدەنەڭ تارتادى.
بىرىنشىدەن, اۆتور جاھاندىق بيلىكتىڭ وزگەرىسكە ۇشىراپ, باتىستان شىعىسقا قاراي ويىسۋىنىڭ سەبەبىن قالاي ءتۇسىندىرۋگە بولادى جانە بۇل ۇدەرىسكە قالىپتاسىپ وتىرعان جاڭا الەمدىك بولمىس پەن ادامزاتتىڭ ويانىپ كەلە جاتقان ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ قانداي ىقپالى بار؟
ەكىنشىدەن, امەريكانىڭ بۇرىنعى تارتىمدىلىعى نەگە باسەڭدەپ كەلەدى جانە ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى قۇلدىراۋىنىڭ باستى بەلگىلەرى قانداي؟ سونىمەن قاتار, بەيبىتشىلىكپەن اياقتالعان قىرعي-قاباق سوعىستىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزگەن جاھاندىق مۇمكىندىكتەرىنەن اقش قالايشا ايىرىلىپ قالدى؟ ەندىگى جەردە امەريكانى قايتا سەرپىلتەتىن كۇش قانداي بولماق؟ سوسىن, اقش-قا بۇرىنعى الەمدىك باسىمدىعىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن, ەندىگى جەردە قانداي گەوساياسي باعىت ۇستانۋ كەرەك دەگەن سەكىلدى كوكەيكەستى ماسەلەلەردى دە اۆتور اينالىپ وتپەيدى.
ۇشىنشىدەن, ەگەر امەريكا قۇلدىراپ, ءوزىنىڭ جاھاندىق باسىمدىعى مەن بيلىگىنەن ءمۇلدە ايىرىلىپ قالاتىن بولسا, مۇنىڭ گەوساياسي سالدارى قانداي بولادى جانە مۇنداي قۇلدىراۋدىڭ تىكەلەي قۇرباندارى كىمدەر بولماق؟ سوسىن, بۇل سىن-قاتەرلەردىڭ جيىرما ءبىرىنشى عاسىرداعى جالپىپلانەتالىق ماسەلەلەرگە تيگىزەتىن ىقپالى قانداي بولادى؟ سونداي-اق, اۆتور 2025 جىلعا قاراي الەمدىك ارەناداعى امەريكاعا ءتان باسىمدىق سيپاتقا قىتاي يە بولا الا ما دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتاردىڭ جاۋابىن دا قوسا ىزدەيدى.
تورتىنشىدەن, 2025 جىلدان ارمەن قاراي قايتا تۇلەۋگە مۇددەلى امەريكا ءوزىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى گەوساياسي نىسانالارىن قالاي ايقىنداۋى كەرەك جانە ءوزىنىڭ ءداستۇرلى ەۋروپالىق وداقتاستارىمەن قاناتتاسا وتىرىپ, بۇرىنعىدان دا زور ءارى قۋاتتى باتىستى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا اقش رەسەي مەن تۇركيانى ىشكە تارتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن قالاي ۇيلەستىرە الادى؟ سونىمەن قاتار, امەريكا ءوزىنىڭ شىعىستاعى قوس ءمۇددەسىنىڭ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى بۇزىپ الماي, ءبىر قالىپتى ۇستاۋعا قالاي قول جەتكىزە الادى؟ ونىڭ ءبىرىنشىسى قىتايمەن ىقپالداسۋعا باعىتتالعان مۇددە بولسا, ەكىنشىسى ازياداعى امەريكانىڭ كونسترۋكتيۆتى ءرولىنىڭ تەك قىتايمەن عانا شەكتەلىپ قالماۋىن جانە ەڭ باستىسى, ازيا كەڭىستىگىندەگى قاۋىپتى شيەلەنىستەر مەن قاقتىعىستارعا ارانداپ قالماۋدىڭ امالدارىن مۇقيات ويلاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
اتالمىش ساۋالداردىڭ جاۋابىن ىزدەستىرۋ بارىسىندا اۆتور اقش-تىڭ تاياۋ بولاشاقتاعى ءرولى ءالى دە بولسا سالماقتى بولاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىن جاسىرمايدى. سولاي بولا تۇرعانمەن, بۇكىلالەمدىك گەوساياسي تارتىلىس ءوسىنىڭ باتىستان شىعىسقا قاراي جىلجيتىنىن دا جادىنان شىعارمايدى. سوندىقتان دا بولار, جاڭا شىعىسپەن جاھاندىق بايلانىس ورناتاتىن جاڭا امەريكانىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۋاتتى, الەۋمەتتىك تۇرعىدان تارتىمدى, جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان پارمەندى, ستراتەگيالىق تۇرعىدان ساق, حالىقارالىق تۇرعىدان ابىرويلى جانە تاريحي تۇرعىدان ونەگەلى بولۋىن كوكسەيدى جانە ولاي بولماعان جاعدايدا الپاۋىت ەلدىڭ دىتتەگەن ماقساتىنا جەتۋىنىڭ مۇلدە وڭاي بولمايتىنىن دا اشىق ايتادى.
الدىنا جوعارىداعىداي ىرگەلى ماقساتتار قويعان امەريكانىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى قانداي دەگەن كوكەيكەستى سۇراق تا تۋىندى اۆتورىن مازالايتىنى ايقىن كورىنىپ تۇر. بۇل ماسەلەگە كەلگەندە دە ز.بزەجينسكي ءوز ويىن بۇگىپ قالمايدى. اششى شىندىقتىڭ بەتىن ايقارا اشىپ تاستايدى. مۇنىڭ دالەلى سوڭعى ساۋالعا بەرىلگەن جاۋاپتان انىق بايقالادى. ماسەلەن, اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, امەريكانىڭ بۇگىنگى بولمىسى مەن كوڭىل-كۇيى ءماز ەمەس. ويتكەنى, تاريحي تۇرعىدان كەلگەندە, امەريكانىڭ قۇلدىراۋدان قاشىپ قۇتىلا المايتىن نىشاندى سيپاتتارى بارشىلىق. الايدا, ءبورى ارىعىن بىلدىرمەس, سىرتقا ءجۇنىن قامپايتار دەمەكشى, اۆتور الگىندەي سيپاتتاردىڭ جاڭالىق ەمەس ەكەنىن ەسكەرتە كەلىپ, پەسسيميزمگە بوي الدىرماۋعا ءجون سىلتەيدى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى